I wojna śwIatowa

Prace Historyczno-Archiwalne

Archiwum Państwowego w Olsztynie

pod redakcją Norberta Kasparka

I wojna światowa

w Prusach wschodnich

Praca zbiorowa pod redakcją

norberta Kasparka

i

Dariusza Radziwiłłowicza

Prace Historyczno-Archiwalne

Archiwum Państwowego w Olsztynie

I wojna światowa w Prusach Wschodnich

Olsztyn 05

Spis treści

norbert Kasparek, Dariusz Radziwiłłowicz

Wstęp .................................................................................................................... 7

Lech wyszczelski

Myśl wojskowa imperium rosyjskiego

początku XX wieku o przyszłej wojnie ...............................................................

wiesław Bolesław Łach

Dowodzenie w bitwie pod Tannenbergiem

we wspomnieniach gen. Maxa Hoffmanna,

oficera operacyjnego 8. Armii niemieckiej ........................................................

Daniel Chrzczanowicz

Wielka Wojna w Prusach Wschodnich

w epopei Aleksandra Sołżenicyna „Sierpień czternastego” .............................. 5

tomasz Marcin Duchnowski

Działania bojowe jednostek z garnizonu gdańskiego

w początkowym okresie pierwszej wojny światowej

(do początku września 9 r.) .......................................................................... 7

jarosław Centek

Kampania 9 roku w Prusach Wschodnich

w świetle wspomnień brytyjskiego attache sir Alfreda Knoxa .......................... 6

Zbigniew anculewicz

Bitwa pod Tannenbergiem w prasie warszawskiej ............................................ 7

andrzej olejko, Maciej Bakun

Ohne Flieger - kein Tannenberg!

Udział lotnictwa w działaniach wojennych 9 r.

na północnym odcinku Frontu Wschodniego

z uwzględnieniem bitwy pod Tannenbergiem ................................................... 85

5

Robert Kempa

Obrona twierdzy „Boyen” w listach

płk. Hansa Bussego do żony

( sierpnia –  września 9 r.) ....................................................................

Dariusz Radziwiłłowicz

Walki w Prusach Wschodnich w sierpniu 9 r.

we wspomnieniach Jana Medwadowskiego,

dowódcy baterii 0. Brygady Artylerii

. Armii generała Pawła Rennenkampfa .......................................................... 5

Stanisław Czerep

Generał piechoty Nikołaj Jepanczin

i jego wspomnienia o walkach w Prusach Wschodnich 95 r.

w świetle innych dokumentów ........................................................................ 7

jan Snopko

Wojenne doświadczenia z działań w 9 r.

na terenie Prus Wschodnich we wspomnieniach

wilnianina Stanisława Mianowskiego ............................................................. 6

Emilia Figura-osełkowska

Tannenberg-Nationaldenkmal

na łamach prasy niemieckiej 9-99 ......................................................... 7

jeremiasz ślipiec

Problematyka polska w polskojęzycznej

edycji „Wspomnień wojennych” generała Ericha Ludendorffa ....................... 8

Beata wacławik

I wojna światowa w zbiorach Archiwum Państwowego w Olsztynie ............. 09

jeremiasz ślipiec 1964-2014   ................................................................ 0

6

wStĘP

Rok 0 był znakomitą okazją do przypomnienia wydarzeń sprzed stu lat

związanych  z  I  wojną  światową  –  wojną  w  Polsce  marginalizowaną  i  niezbyt

często  niestety  obecną  w  badaniach  historyków.  Do  przywołania  ich  pamięci

przystąpiły lokalne towarzystwa, ważne ośrodki naukowe, uczelnie oraz archi-

wa państwowe. Te ostatnie, w serii wystaw, publikacji i spotkań, zaprezentowa-

ły mało znane, często dramatyczne wydarzenia tamtych czasów. W 0 roku

Naczelna  Dyrekcja  Archiwów  Państwowych  w  Warszawie  rozpoczęła  edycję

serii „Wielka Wojna – codzienność niecodzienności”, ukazującej oblicze I wojny

światowej na łamach pamiętników.

Pierwsza wojna toczyła się także na terenach Prus Wschodnich. To tu rozegra-

ły się istotne wydarzenia pierwszego miesiąca zmagań. Ich legenda wykracza

daleko poza rok 98. Miały one znaczący wpływ na przebieg dalszych operacji

wojennych na froncie wschodnim i zachodnim, w konsekwencji zaś prowadziły

do odzyskania niepodległości przez Polskę. Od sierpnia 9 do lutego 95 roku

obszar  Prus  Wschodnich  był  areną  zaciętych  walk  niemiecko-rosyjskich.  Ich

świadectwem są liczne cmentarze wojenne, pomniki, tablice pamiątkowe oraz

pozostałości po fortyfikacjach stałych i polowych. Należy z zadowoleniem przy-

jąć, że rocznicę tę wykorzystano do przedstawienia działań mających miejsce

na obszarze obecnego województwa warmińsko-mazurskiego.

Trzeba pamiętać, jak wielką ofiarę z życia złożyli Polacy na frontach I wojny

światowej, walczący pod obcymi sztandarami. Wielu z nich było przekonanych,

że  bije  się  o  niepodległość  zniewolonej  Ojczyzny,  mimo  iż  znaleźli  się  prze-

cież  w  armiach  wszystkich  trzech  zaborców:  niemieckiej,  rosyjskiej  i  austria-

cko-węgierskiej. Szacuje  się, że do  98  roku, w szeregach armii zaborczych

walczyło  nawet  ,  mln  żołnierzy  polskiego  pochodzenia,  a  liczba  zabitych

i zaginionych bez wieści wyniosła od 85 do 50 tysięcy. Służący w nich Polacy

często stawali naprzeciw siebie i zmuszeni byli do prowadzenia bratobójczych

walk. Jednym z najbardziej pod tym względem dramatycznych starć była bitwa

pod Tannenbergiem (pol. Stębark) w Prusach Wschodnich w sierpniu 9 roku.

Niemcy  uważali  ją  za  rewanż  wzięty  na  Słowiańszczyźnie  za  Grunwald.

Na  pamiątkę  swego  zwycięstwa  wznieśli  pod  Olsztynkiem  Tannenbergdenk-

mall, pomnik-mauzoleum teutońskiej chwały w kształcie krzyżackiego zamku.

W 9 roku pochowano w nim głównodowodzącego niemieckimi oddziałami,

7

gen. Hindenburga. Jedną z największych atrakcji tego patriotyczno-militarnego

kompleksu  była  wielka  podświetlana  mapa  przedstawiająca  przebieg  działań

bitewnych. Melchior Wańkowicz, który odwiedził Denkmall w połowie lat trzy-

dziestych w ramach swojej mazurskiej podróży, w książce  Na tropach Smętka

pozwolił sobie na taką refleksję: „ Bóg jednak, bardziej nieodgadniony monter

dziejów niż twórca mapy o sześćdziesięciu kilometrach kabla sprawił, iż z bitwy

tannenberskiej wyrosła Polska Niepodległa”.

Środowisko olsztyńskich historyków wojskowości z Zakładu Historii XX wie-

ku i Pracowni Dziejów Wojskowości postanowiło wydarzeniom sprzed stu lat

nadać odpowiednią rangę. Już w 0 roku planowano zorganizowanie między-

narodowej  konferencji  w  Olsztynie  w  jubileuszowym  roku,  jednak  regionalne

ośrodki skupiające lokalnych historyków i pasjonatów historii, wspierane przez

lokalne samorządy – co trudno im mieć to za złe – z różnych powodów postano-

wiły także w swoich ośrodkach zorganizować obchody rocznicy Wielkiej Wojny.

Stąd też pracownicy naukowi z Zakładu Historii XX wieku i Pracowni Dziejów

Wojskowości Instytutu Historii i Stosunków Międzynarodowych UWM postano-

wili wystąpić w roli koordynatorów i współorganizatorów tych wszystkich dzia-

łań, których wspólnych mianownikiem była Wielka Wojna na Warmii i Mazu-

rach. Przedsięwzięcia naukowe realizowano we współpracy z Departamentem

Turystyki  Urzędu  Marszałkowskiego  Województwa  Warmińsko-Mazurskiego,

Ministerstwem Obrony Narodowej, Ośrodkiem Badań Naukowych im. Wojcie-

cha Kętrzyńskiego, Stowarzyszeniem Historyków Wojskowości, Towarzystwem

Miłośników Twierdzy Boyen, a przy zaangażowaniu władz samorządowych po-

wiatu Giżyckiego, miast Ostróda i Nidzica oraz gmin Kozłowo i Purda.

Pierwszym  większym  przedsięwzięciem,  współorganizowanym  z  Zakładem

Historii XX wieku i Pracownią Dziejów Wojskowości, poświęconym w dużym stop-

niu działaniom wojennym na terenie Prus Wschodnich w 9 roku, które miało

miejsce w dniach -5 kwietnia 0 roku było XXVII Seminarium Krajoznawcze

Wojska Polskiego pt. „Dzieje militarne Krainy Wielkich Jezior Mazurskich” orga-

nizowane przez: Departament Wychowania i Promocji Obronności MON. Wzięło

w  nim  udział  prawie  00  osób.  Seminarium  rozpoczęła  konferencja,  podczas

której wygłoszono referaty dotyczące dziejów militarnych Krainy Wielkich Jezior

Mazurskich. W ciągu trzech dni zwiedzono Twierdzę Boyen w Giżycku, schrony

wieżowe w Guziance, a także cmentarze żołnierzy rosyjskich i niemieckich pole-

głych w I wojnie światowej, m.in. Marcinowej Woli i Węgorzewie.

We wrześniu 0 roku w Ostródzie historycy omawiali dzieje I wojny świa-

towej  opisane  w  prasie  i  na  łamach  pamiętników,  głównie  uczestników  tych

wydarzeń  z  9  roku.  Rok  później,  na  kolejną  konferencję  organizowaną

w  Ostródzie,  przyjechali  pasjonaci  historii  nie  tylko  z  Polski,  ale  też  z  Litwy,

Rosji i Białorusi.

Okazją  do  zaktualizowania  stanu  wiedzy  na  temat  kampanii  wschodnio-

pruskiej w latach 9-95, a także sposobnością do wypracowania nowych

postulatów  badawczych,  stała  się  zorganizowana  w  Giżycku  w  dniach  9-

sierpnia 0 roku ogólnopolska konferencja naukowa „Działania wojenne na

Mazurach. Wielka Wojna na froncie wschodnim 9-95 ”.  Spotkanie to było

8

elementem szerszego programu działań ujętego w ramach projektu „Operacja

Boyen 0”, dofinansowanego przez Ministerstwo Obrony Narodowej i lokal-

ne samorządy powiatu giżyckiego.

Konferencja zgromadziła 0 prelegentów: historyków, medioznawców, arche-

ologów, kulturoznawców i literaturoznawców z Białegostoku, Gdyni, Giżycka,

Łodzi, Olsztyna, Poznania, Siedlec, Torunia, Warszawy i Węgorzewa. Niezmier-

nie interesującym akordem konferencji, oddającym w pełni jej interdyscyplinar-

ny  charakter,  był  panel  dyskusyjny  ukazujący  obszary  badawcze  bazujące  na

nowych źródłach i efektach badań innych nauk. W dyskusji wypracowano nowe

przestrzenie współpracy naukowców, służące m.in. wyjaśnianiu niewiadomych

historycznych, a także rozwojowi oferty turystycznej regionu.

W siedzibie Archiwum Państwowego w Olsztynie otwarto w sierpniu 0 roku

ciekawą wystawę „I Wojna Światowa w świetle dokumentów administracji pru-

skiej”. Zgromadzone na niej dokumenty i mapy przedstawiały głównie działania

wojenne na froncie wschodnim w sierpniu 9 roku (bitwa pod Tannenbergiem),

życie codzienne miast pruskich w stanie wojny, kroniki wojenne, listy poległych

żołnierzy, cmentarze wojenne, ale także akta plebiscytowe z 90 roku.

Ostatnim  przedsięwzięciem  naukowym  poświęconym  Wielkiej  Wojnie  była

zorganizowana  w  dniach  0-  października  0  roku  na  zamku  w  Nidzicy

ogólnopolska konferencja pt. „00 rocznica wybuchu I wojny światowej. Dzia-

łania  wojenne  w  Prusach  Wschodnich  i  na  Północnym  Mazowszu  9-95

i ich skutki”. Patronat nad nią objął Wojewoda Warmińsko-Mazurski. W trak-

cie  tej  dwudniowej  konferencji  przestawiono  około  trzydziestu  wystąpień,  jej

uczestnicy udali się też w podróż historyczną do miejsc związanych z walkami

z okresu I wojny światowej.

Za niewątpliwy sukces zrealizowanych przedsięwzięć naukowych i populary-

zatorskich, które omówiono powyżej, uznać należy fakt spojrzenia na wojen-

ne wydarzenia sprzed stu lat często w zupełnie nowy sposób. Chociaż Polski

jako niepodległego bytu wśród walczących państw nie było, to udział Polaków

w armii rosyjskiej i niemieckiej walczących na obszarze Prus Wschodnich był

ogromny,  a  tym  samym  należy  pamiętać,  że  już  w  9  roku  między  innymi

wśród nich rodziła się myśl o niepodległej Ojczyźnie.

Archiwum Państwowe w Olsztynie, wydawca tej książki, pozwala sobie za-

prezentować w niej prace kilkunastu historyków z kilku ośrodków naukowych,

którzy w różnych ujęciach prezentują ważne wydarzenia mające miejsce na zie-

miach Prus Wschodnich w latach I wojny światowej.

Norbert Kasparek

Dariusz Radziwiłłowicz

9

0

Lech wyszczelski

Myśl wojskowa imperium rosyjskiego początku

XX wieku o przyszłej wojnie

Rozpatrywanie wizji przyszłej wojny zajmuje teoretyków wojskowych od chwili

powstawania traktatów teoretycznych. Na ogół interesowały ich zasady prowa-

dzenia wojen oraz zasady obowiązującej w nich sztuki wojennej. Rozpatrywano

i inne składowe wojen. Jednak aż do przełomu XIX i XX wieku nie przewidywa-

no  możliwości  prowadzenia  wojen  obejmujących  całe  kontynenty.  Generalnie

powszechna myśl wojskowa nawet przełomu XIX i XX wieku nie przewidywała

zupełnie wojny o światowym zasięgu. Nawet tak wybitny jej przedstawiciel, ja-

kim był Ferdynand Foch pisał, co prawda o narodowym jej charakterze, ale nie

dostrzegał, iż będzie to wojna wielu narodów i państw. Wcześniej gen. Karl von

Clausewitz dopuszczał co prawda wojny koalicyjne, ale nie przewidywał prowa-

dzenia  wojen  angażujących  kontynenty,  a  już  na  pewno  nie  o  skali  światowej.

Inaczej nieco na te kwestie zapatrywali się na przełomie analizowanych wieków

teoretycy Imperium Rosyjskiego, co zostanie przybliżone w tym artykule.

Rosja na przełomie XIX i XX wieku stopniowo nadrabiała opóźnienia w go-

spodarczym rozwoju kraju coraz szerzej otwierając się na kapitalistyczny sposób

produkcji. Armia jednak niechętna była zmianom i reformom. Tymczasem woj-

ny prowadzone przez Rosję (wojna rosyjsko-turecka 877-878 r., a zwłaszcza

rosyjsko-japońska 90-905 r.) obnażyły zacofanie organizacyjne, techniczne

i wyszkoleniowe wojska rosyjskiego. Szczególnie uwidoczniło się niskie morale

żołnierzy, pod przymusem wcielanych do trwającej kilkanaście lat służby wojsko-

wej. Te słabości armii rosyjskiej dostrzegali teoretycy wojskowi szukający dróg

zmiany tej niekorzystnej sytuacji. To oni byli autorami ciekawych niekiedy kon-

cepcji unowocześnienia armii oraz prowadzonych przez nią działań wojennych.

Nie  zawsze  jednak  ich  dorobek  został  należycie  doceniony,  a  przede  wszyst-

kim  praktycznie  wykorzystany.  Wskazać  ponadto  należy  na  to,  że  to  właśnie

wizje przedstawione przez tych teoretyków w zakresie charakteru przyszłej woj-

ny, okazały się najtrafniejszymi w odniesieniu do I wojny światowej.

Najwybitniejszym  rosyjskim  teoretykiem  wojskowym  przełomu  XIX  i  XX  w.

był Nikołaj Piotrowicz Michniewicz (89-97), autor wielu rozpraw teoretycz-

nych. Największe uznanie i rozgłos przyniosły mu prace:  Wojennoistoriczeskije

primiery;   Wlijanije  nowiejszich  tiechniczeskich  isobrietienija  na  taktiku  wojsk;

Konnica na polie srażenija;  Wojennaja nauka i stiepien tocznosti jeje wywodow;

Osnowy russkowo wojennogo iskusstwa  i  Osnowy stratiegii. W sumie doliczyć się

można około 0 rozpraw teoretycznych tegoż autora. Pod względem ilości pub-

likowanych prac dzierżył on palmę pierwszeństwa w rosyjskiej myśli   wojskowej

przełomu XIX i XX wieku. Najważniejsza jego rozprawa to  Strategija.

Michniewicz twierdził, że nauka wojenna zajmuje się studiowaniem wojny,

to jest nauką o wojnie . Miała ona być jednym z działów socjologii, rozpatry-

wał ją nie w odizolowaniu od życia społecznego, lecz w powiązaniu z nim. Jego

zdaniem, zadaniem nauki wojennej było określenie praw walki zbrojnej, zasad

sztuki wojennej i sposobów ich wykorzystania. Sądził, że nauka wojenna stwa-

rza materialne podstawy, a jej prawa i zasady – są to  szerokie doświadczalne

uogólnienia, wyciągnięte z dużej liczby powtarzających się przykładów . Mich-

niewicz był nawet skłonny odrzucić pogląd o obowiązywaniu w sztuce wojen-

nej stałych, niezmiennych zasad. Pisał:  Zjawisko, z którym wojna ma do czynie-

nia i z którym musi się liczyć ulegają nieustannym zmianom. Dlatego prawidła

sztuki wojennej ciągle zmieniają swoją formę. Prawie każda epoka posiada włas-

ną,  różniącą  się  od  innych,  sztukę  wojenną .  Uważał,  że  polityka  wewnętrz-

na państwa ma duży wpływ na prowadzenie wojny. Wobec tego przewidywał,

że  i  przyszła  wojna  będzie  charakteryzowała  się  nową  sztuką  wojenną  jaka

znajdzie w niej zastosowanie.

Pozytywnie  ocenić  należy  włączenie  przez  tego  teoretyka  w  teorię  wojny

elementów etycznych. Twierdził, że wojna pojawia się wówczas, kiedy narody

o wysokim poziomie kulturowym zamierzają narzucić swą wolę narodom stoją-

cym od nich niżej pod względem rozwoju cywilizacyjnego.

Michniewicz zajmował się także prognozowaniem charakteru przyszłych wo-

jen.  Przewidywał  nadejście  epoki  wojen  niezwykle  krwawych  prowadzonych

z użyciem dużych armii. Śledząc doświadczenia płynące z wojny rosyjsko-japoń-

skiej  90-905  r.  dostrzegał  możliwość  ograniczenia  działań  manewrowych,

a tym samym okresową stagnację frontów i prowadzonych walk. Wpływ na to mia-

ła wywierać nowa jakość używanej techniki bojowej – w szczególności masowy

ogień maszynowy oraz artyleryjski. Było to spostrzeżenie bardzo trafne, co wyka-

zały działania podczas I wojny światowej, w szczególności na froncie zachodnim,

ale dominowały one i na froncie wschodnim, zwłaszcza od lata 95 roku.

Przewidywał  możliwość  prowadzenia  wojen  koalicyjnych .  Było  to  o  tyle

zrozumiałe, że jego praca pt.  Osnowy strategii wydana została w rok przed roz-

poczęciem  I  wojny  światowej,  kiedy  zawiązały  się  dwie  wielkie  koalicje,  któ-

re doprowadziły do wybuchu wojny światowej i w niej dominowały. Szukając

optymalnych  wariantów  walki  w  wojnie  koalicyjnej  Michniewicz  opowiadał

się za uderzeniem w najsłabsze ogniowo koalicji 5. Tym samym odmiennie niż

gen. Karl von Clausewitz zalecał dążenie do rozbicia takowej koalicji. W swoich

prognozach przewidywał, że przyszłe wojny prowadzone będą z wykorzystaniem

wielkich armii działających na rozległych obszarach operacyjnych. Obliczał, że

Rosja, Niemcy, Francja, Austro-Węgry i Włochy są w stanie już w początkowym

Russkaja wojenno-tieoreticzeskaja mysl XIX i naczała XX wiekow, Moskwa 960, s. 90.

Ibidem, s. 9.

N. Michniewicz,  Strategija,  ks. I, Petersburg 9, s. .

L. Wyszczelski,  Historia myśli wojskowej, Warszawa 000, s. 0.

5  N. Michniewicz,  Osnowy strategii, [w:] „Russkaja wojenno-tieorieticzeskaja...”, s. 55.

okresie wojny wystawić armie liczące w sumie ponad ,5 mln. żołnierzy, nato-

miast po pełnej mobilizacji blisko 8 mln. żołnierzy 6. Wystawienie tak licznych

armii odbić się musiało na ekonomice walczących państw. Stąd opowiadał się

on za gromadzeniem już w czasie pokoju niezbędnych zapasów strategicznych

(surowce,  żywność)  oraz  opracowaniem  planów  przestawienia  ekonomiki  na

tory  gospodarki  wojennej.  W  tym  wypadku  trafnie  prognozował  to,  co  miało

miejsce w I wojnie światowej.

Michniewicz  wielką  wagę  przywiązywał  do  opracowania  w  czasie  poko-

ju  szczegółowego  planu  wojny.  Sądził,  że  winien  on  uwzględniać  następują-

ce  główne  elementy:  charakter  zbliżającej  się  wojny;   siły  i  środki  niezbędne

dla osiągnięcia założonego celu;  położenie wyjściowe, z którego armia winna

rozpoczynać działania wojenne. Większość państw odgrywających główną rolę

w analizowanej wojnie plany takowe przygotowała, lecz nie wszystkie one traf-

nie przewidziały faktyczny rozwój wydarzeń wojennych 7.

Rozpatrując charakter przyszłych wojen twierdził, iż mogą to być zarówno

wojny zaczepne jak i obronne. Charakter wojny uzależniony był od wytyczo-

nych przez dane państwo, czy też koalicje państw, celów politycznych.

Obie  koalicje  rozpoczynające  wojnę  światową  i  odgrywające  w  niej  głów-

ną rolę przygotowały plany działań niezwykle ofensywnych, zakładając szybkie

rozstrzygnięcie  w  wyniku  dynamicznych  operacji  zaczepnych.  Fiasko  tych  ra-

chub uwidoczniło się wyjątkowo szybko po rozpoczęciu wojny, dla której po-

wstało określenie Wojna Światowa a po 95 roku I wojna światowa.

Teoretykiem wojskowym, który w okresie bezpośrednio poprzedzającym wy-

buch I wojny światowej opublikował wiele interesujących rozpraw był Aleksandr

Aleksandrowicz Nieznamow (87-98). Był rodowitym Rosjaninem. W 909 r.

wydał  on  książkę  pt.   Oboronisielnaja  wojna.  Widząc  zacofanie  techniczne  ar-

mii  rosyjskiej  postulował,  aby  skupiła  swą  uwagę  wyłącznie  na  przygotowa-

niach  do  prowadzenia  działań  obronnych.  Proponował  różne  warianty  pro-

wadzenia działań defensywnych. W 9 r. Nieznamow wydał kolejną książkę

pt.  Sowriemiennaja wojna. Diejstwija poliewoj armii. Uważał za niezbędne po-

siadanie przez armię jednolitej doktryny wojennej umożliwiającej jednakowe ro-

zumienie wojny i współczesnej walki. Zdefiniował on termin sztuka operacyjna.

W ten sposób obok tradycyjnego podziału sztuki wojennej na strategię i taktykę

wyodrębnił on nowy dział – sztukę operacyjną. Problemowi prowadzenia opera-

cji poświęcił odrębny rozdział swojej pracy, twierdząc, że jej początków należy

szukać w wojnach napoleońskich 8. Opowiadał się za tym, by na każdą operację

przygotowywać oddzielny plan wojny. Miał on zawierać: wytyczony cel operacji;

określenie pierwszego zadania bliższego z wyznaczeniem dróg prowadzących

działania wojenne dla realizacji celu operacji; zabezpieczenie własnym wojskom

możliwości  nieprzerwanego  prowadzenia  operacji  z  myślą  o  zaopatrywaniu

6  A. Nieznamow,  Sowriemiennaja wojna. Diejstwija poliewoj armii, Ibidem, s. 555-556. Faktycznie w toku

całej wojny państwa sprzymierzone wystawiły 8 mln żołnierzy, państwa centralne – 5 mln; łącznie

7 miliony.

7  L. Wyszczelski,  Teorie wojenne i ich twórcy na przestrzeni dziejów. Myśl wojskowa od powstania do końca

lat osiemdziesiątych XX wieku, Warszawa 009, s. 7.

8  A. Nieznamow,  Sowriemiennaja wojna...,  s. 56.

we wszystkie niezbędne środki, jak i z myślą o zabezpieczeniu się od przeciw-

działania przeciwnika 9.

Nieznamow nie tylko proponował wydzielenie sztuki operacyjnej jako działu

sztuki wojennej, ale położył wielkie zasługi w opracowaniu pierwszych teore-

tycznych  modeli  działań  operacyjnych.  Widział  on  potrzebę  prowadzenia  za-

równo  operacji  zaczepnych  –  tym  poświęcał  najwięcej  uwagi  –  jak  i  operacji

obronnych, w tym odwrotowych. Problematyka działań operacyjnych znajdo-

wała się w centrum zainteresowań tego autora. Zawarta była w pracy pt.  Opie-

racija na riekie Szahe,   a zwłaszcza w rozprawie pt.  Sowriemiennaja wojna.

Kolejna praca Nieznamowa pt.  Płan wojny ukazała się w 9 r. Tym razem

dominowały w niej problemy związane z przygotowaniami państwa do wojny

z Niemcami jako najważniejszym potencjalnym przeciwnikiem. W odróżnieniu

od większości rosyjskich i zagranicznych teoretyków wojskowych rozpatrywał

on szeroki wachlarz problemów wchodzących w zakres przygotowań wojennych

państwa. Koncentrował uwagę nie tyle na przedstawianiu różnych wariantów

planu  wojny,  ale  szczególną  wagę  przywiązywał  do  starannego  przygotowa-

nia (materiałowego, moralnego) państwa i społeczeństwa do wojny. Zgadzając

się z Michniewiczem, co do części składowych planu wojny Nieznamow pisał,

iż każdy takowy plan powinien określać: charakter wojny; siły i środki własne

i przeciwnika; strategiczne rozwinięcie wojsk 0. Operację postrzegał jako część

kampanii wojennej. Pisał:  Cała wojna, jawi się [...]  w postaci oddzielnych sko-

ków nacierającego do przodu, a broniącego do tyłu. Granicami tych skoków są

zazwyczaj rubieże terenowe, do których słabszy przywiązuje swój opór. W czasie

przerwy w walkach, strony prowadzą przygotowania do nowej fazy działań. Takie

okresy działań wraz z przygotowaniem do nich noszą nazwę operacji. Logicznym

zakończeniem operacji, do czego sama ona się skłania jest bitwa. Współczesna

wojna nie może być rozstrzygnięta jedną bitwą generalną, ona rozpada się na

cały szereg operacji, które związane są między sobą tak zwaną linią operacyjną,

to jest ideą planu wojny, według celu i kierunku .

Rozwijając koncepcje wyłożone w poprzedniej pracy Nieznamow opracował

szczegółowe modelowe założenia dotyczące podziału sił i środków na poszcze-

gólne teatry wojny, a nawet kierunki operacyjne. Stąd postulował tworzenie fron-

tów działających na teatrach wojny i armii wydzielanych na kierunki operacyjne.

W opracowanym przez Nieznamowa planie wojny ważne miejsce wyznaczo-

ne zostało fortyfikacjom. Miały one być oparciem dla wojsk broniących się oraz

stanowić trudną dla sforsowania przeszkodę podczas działań zaczepnych.

Poglądy głoszone przez Michniewicza i Nieznamowa mogły odegrać istotną

rolę w przygotowaniach wojennych czynionych przed wybuchem I wojny świa-

towej.  Warunkiem  było  wykorzystanie  ich  rad  i  wskazań.  Zostały  one  jednak

wykorzystane w minimalnym stopniu. Armia rosyjska nadal hołdowała zacofa-

nej doktrynie wojennej, a państwa zachodnie miały już na tyle zaawansowane

przygotowania wojenne, iż nie zamierzały wprowadzać do nich żadnych istot-

nych korekt.

9  Ibidem, s. 558.

0  A. Nieznamow,  Płan wojny, Ibidem, s. 67-678.

Cyt. za: H. Hermann,  Operacyjny wymiar walki zbrojnej, Toruń 00, s. 88.

Bilansując dorobek rosyjskiej myśli wojskowej przełomu XIX i XX wieku wi-

dzieć należy nie tylko wydawane książki. Wielu autorów swe przemyślenia pub-

likowało  na  łamach  fachowych  periodyków  i  prasy  wojskowej.  Tych  zaś  było

wyjątkowo  dużo.  Przykładowo  w  latach  878-905  w  Rosji  wydawano  około

00  periodyków  wojskowych  i  5  gazet  wojskowych .  To  one,  obok  książek,

stanowią  bazę  źródłową  rosyjskiej  myśli  wojskowej.  Myśl  ta  natomiast  coraz

wyraźniej zaznaczała swą obecność w dorobku myśli światowej szybko nadra-

biając zaległości wynikłe ze stosunkowo późnego jej powstania.

Dorobkiem  w  zakresie  myśli  wojskowej  legitymowali  się  nie  tylko  rodowi-

ci Rosjanie, ale także przedstawiciele narodów przez nich ujarzmionych. W tej

grupie teoretyków najwybitniejsze były dokonania Polaka, narodowości żydow-

skiej,  Jana  Gotleba  Blocha  (86-90).  Nie  był  on  zawodowym  wojskowym.

Z wykształcenia ekonomista, był liczącym się bankierem warszawskim. Aktyw-

nie działał w ruchu na rzecz zachowania pokoju. Był inicjatorem utworzenia

Muzeum  Wojny  i  Pokoju  w  Lucernie.  W  historiografii  myśli  wojskowej  toczy

się spór o zakwalifikowanie dorobku tego teoretyka. Rosjanie włączają go do

własnych  dokonań,  historycy  polscy  traktują  jako  dorobek  polskiej  refleksji

teoretycznej .  Mimo  mojego  jednoznacznego  opowiedzenia  się  za  tym  dru-

gim wariantem zostanie on zaprezentowany w tym referacie. Czynię to z uwagi

na uniwersalizm poruszonych w dziele tego teoretyka problemów niezmiernie

istotnych przy analizie przebiegu I wojny światowej, po drugie, że jego dorobek

powstał na obszarze wchodzącym w skład Imperium Rosyjskiego.

W 900 r. Bloch wydał równocześnie w Warszawie i Krakowie w języku pol-

skim sześciotomową pracę pt.  Przyszła wojna pod względem technicznym, eko-

nomicznym i politycznym. W języku rosyjskim opublikowana została w 898 r.

Według słów autora napisał ją po  ośmioletnich studiach nad literaturą wojsko-

wą i nad wszelkimi kwestiami ekonomicznymi i społecznymi mającymi związek

z wojną.   Praca Blocha wzbudziła zainteresowanie kół wojskowych wielu państw

europejskich.  Świadczył  o  tym  fakt,  że  oddzielne  jej  części  wcześniej  przed

całościowym wydaniem były drukowane w licznych fachowych czasopismach

zagranicznych .

Bloch w sposób niezwykle trafny, analizując zmiany w stosunkach produkcji

przewidział  iż przyszła wojna niepodobna będzie do dawniejszych. Twierdził, że

w dotychczasowych rozważaniach teoretycy popełniali błąd, polegający na ba-

daniu doświadczeń wojen minionych bez uwzględnienia zachodzących zmian,

zwłaszcza  ekonomicznych  i  społecznych.  On  zaś  pisał:   Przyszła  wojna  pod

względem ekonomicznym i społecznym toczyć się będzie w warunkach zupełnie

nowych; te zaś z kolei, wpływają na sam sposób prowadzenia wojny 5. Uważał,

że przyszła wojna będzie się różniła od dotychczasowych nie tylko odmiennoś-

cią przygotowań do niej, ale i pod względem metod walki zbrojnej. Duże znacze-

nie przywiązywał do nowych wynalazków rewolucjonizujących dotychczasowe

Russkaja wojennaja..., s. 76.

L. Wyszczelski,  Teorie wojenne i ich twórcy..., s. 9; Idem:  Historia myśli wojskowej..., s. .

J.G. Bloch,  Przyszła wojna pod względem technicznym, ekonomicznym i politycznym, t. I, Warszawa-

Kraków 990, s. .

5  Ibidem, t. II, s. 86.

5

środki walki. W konkluzji twierdził, że  przyszła wojna ciągnąć się będzie przez

wiele lat 6. Przewidując długotrwały charakter przyszłej wojny, Bloch był jed-

nocześnie pełen obaw, co do tego, czy wstrząsy ekonomiczne i społeczne, jakie

ona wywoła, nie tylko nie zrujnują słabych ekonomicznie państw, ale i dopro-

wadzą do zaburzeń socjalnych. Ostrzegał rządy przed stwarzaniem przesłanek

umożliwiających rewolucyjne wystąpienia proletariatu. Twierdził, że  wobec dzi-

siejszych warunków wojny byłoby, rzec można, zbrodnią rozpoczynać działania

zaczepne lub dać się wciągnąć do walki, nie zbadawszy wprzód skutków, jakie

wynikną  po  rozpoczęciu  wojny  w  państwie  własnym  oraz  w  krajach  zarówno

sprzymierzonych, jak i nieprzyjacielskich 7.

Bloch był teoretykiem, który dostrzegał rosnące znaczenie czynnika ekono-

micznego  w  przyszłej  wojnie.  Krytykował  tych,  którzy  preferowali  wyłącznie

techniczną  stronę  prowadzenia  wojny.  Pisał,  iż   patrzą  na  wojnę  przyszłą  i  na

plany działań tylko z punktu osiągnięcia celu wojny przez wytępienie armii prze-

ciwnika za pomocą oręża: ekonomiczne zaś i społeczne skutki wojny stanowią

dla nich kwestię podrzędną, jeżeli w ogóle brane są pod uwagę 8. Przewidywał,

iż przyszła wojna, gdyby w niej, chociaż jedną ze stron było mocarstwo europej-

skie, przekształci się w powszechną  wojnę europejską 9, z udziałem  wszystkich

większych  państw  Europy.  Nie  przewidywał  jeszcze  możliwości  rozszerzenia

wojny poza kontynent europejski, ale już sam fakt budowania prognozy wojny

wszecheuropejskiej,  był  dużym  wydarzeniem  w  myśli  wojskowej.  Trafne  było

także jego przewidywanie, że skutki wojny  odbiją się bardzo głęboko na ustroju

politycznym naszej [europejskiej – L.W . ]  części świata.   Kształt przyszłej wojny

miały określić zawiązywane koalicje, chociaż nie do końca.

Bloch wyrażał duży sceptycyzm, co do trwałości powstałych w Europie dwóch

dużych koalicji. Twierdził, iż ponoszone klęski oraz wyczerpanie ekonomiczne

mogą doprowadzić do rozbicia wspólnie przyjętych planów operacji, a to zada

cios koalicyjnym zasadom prowadzenia działań wojennych. Wskazywał on na

Niemcy jako państwo, które doprowadzi do tego typu wojny. Uważał, że zgod-

nie  z  Clausewitzowską  tezą  Niemcy   zdecydują  się  na  początku  wszystkie  siły

rzucić na jednego z przeciwników, a następnie złamawszy jego opór, przerzucić

za  pomocą  żelaznych  kolei  swoje  siły  główne  na  drugi  teatr  wojny 0.    Zostało

to potwierdzone w niemieckim planie rozpoczęcia działań wojennych w I woj-

nie światowej. Słusznie także zakładał, że Niemcy skierują działania ofensywne

w  pierwszej  kolejności  przeciwko  Francji,  natomiast  na  froncie  wschodnim

w konfrontacji z Rosją będą dążyć do prowadzenia działań obronnych.

Bloch  dopuszczał  możliwość,  zwłaszcza  w  pierwszym  okresie  wojny,  pro-

wadzenia  działań  błyskawicznych.  Twierdził,  że  tak  będą  postępowały  Niem-

cy.  Być może –  pisał Bloch –  iż niektóre armie na początku wojny, zanim woj-

ska  doświadczą  straszliwego  działania  broni  dzisiejszej,  dążyć  będą,  jak  daw-

niej,  przede  wszystkim  do  wytępienia  armii  przeciwnika  za  pomocą  oręża;

6  Ibidem, t. VI, s. IX.

7  Ibidem, t. II, s. 87.

8  Ibidem, t. I, s. 7.

9  Ibidem.

0  Ibidem, s. 75.

6

metody tej trzymać się będą szczególnie Niemcy, gdzie zasada szybkiego dzia-

łania stoi na pierwszym planie i gdzie panuje to pochlebiające miłości własnej

przekonanie, że armia niemiecka i podczas przyszłej wojny, dzięki wyższej inteli-

gencji wojska i genialnym dowódcom, odniesie za pomocą broni udoskonalonej

równie szybkie i świetne zwycięstwa, jak w roku 1870 .

Jeżeli chodzi o charakter przyszłej wojny, Bloch twierdził, że należy brać pod

uwagę dwa warianty: osiągnięcie celu wojny przy pomocy walki zbrojnej albo

przy pomocy nie orężnych form walki (dyplomatyczne, posunięcia polityczne,

presja propagandowa, blokada ekonomiczna i inne).

Niezwykle  trafnie  Bloch  przewidywał  skutki  przyszłej  wojny  europejskiej:

pochłonie olbrzymie ofiary i wytoczy z żył narodów europejskich niezmierzone

potoki krwi oraz podniszczy bogactwa,   nie doprowadzi jednak do rozwiązania

głównych  konfliktów  występujących  między  państwami.  Trafnie  zakładał  też,

że państwem, które okaże się rzeczywistym zwycięzcą, będą Stany Zjednoczone.

Oto jego prognoza:  Przede wszystkim jednak skorzysta Ameryka z przyszłej woj-

ny w Europie oraz ekonomicznej ruiny jej, aby zająć wszystkie rynki europejskie

i nie wypuścić ich już ze swoich rąk .

Poszukiwał odpowiedzi i na inne pytania:  Jaka będzie wojna przy jej środkach

dzisiejszych? Czy okaże się możliwe osiągnięcie celów wojny? oraz czy wzajem-

ne tępienie milionów ludzi nie będzie musiało pozostać bez rezultatów?  Odpo-

wiedź nasuwała się negatywna, stąd opowiadał się za świadomym wyelimino-

waniem wojny jako zjawiska nie prowadzącego do osiągnięcia zakładanych ce-

lów politycznych. Było to stanowisko utopijne i nie przystające do ówczesnych

uwarunkowań.

Jednym z możliwych czynników eliminujących możliwość wybuchu nowej woj-

ny miało być powstrzymywanie się od powszechnych zbrojeń. Bloch postulował,

aby  państwa europejskie zerwały z bezcelowym, rujnującym i niebezpiecznym dą-

żeniem do coraz nowych zbrojeń    oraz udowadniał, że wojna z czasem stanie

się zupełnie niemożliwa. Miało to się dziać, dlatego, iż  aparat jej (wojny – L.W.)

rozwija się prędzej niż siły wytwórcze państw europejskich; dalsze przygotowania

wojenne pochłaniać będą coraz większą część dochodów narodowych, wytwarza-

jąc rzeczy po krótkim czasie nieprzydatne i zastępowane przez nowe, jeszcze droż-

sze urządzenia .   Był to kolejny błędny pogląd tego teoretyka.

Bloch był rzecznikiem nawet rozwiązań cząstkowych. Jeżeli na pewnym eta-

pie historycznym nie można ich wyeliminować w ogóle, to należy przynajmniej

ograniczyć użycie najbardziej niszczących środków walki. Całkowicie podzielał

pogląd  Francuza  płk.  Thoumasa,  że   wynalezione  przez  naukę  nowe  materiały

wybuchowe, jak nalimit, dynamit itp. niegodne są walki szlachetnej między na-

rodami cywilizowanymi i cofną nas do czasów barbarzyńskich 5.

Bloch  opracowując  prognozy  dotyczące  charakteru  przyszłych  wojen  od-

nosił  je  nie  tylko  do  najbliższej  przyszłości,  lecz  także  daleko  późniejszej,

Ibidem, t. II, s. 88.

Ibidem, t. VI, s. .

Ibidem, s. XXV.

Ibidem, s. XXVI.

5  Ibidem, t. II, s. 97.

7

przez co wniósł trwały wkład w rozwój myśli wojskowej. Szczególnie aktualna

jest jego teza:  A jednak z tych wszystkich narzędzi śmierci wyłania się myśl po-

cieszająca dla ludzkości: może nauka zdoła kiedyś wynaleźć przyrządy tak strasz-

ne, tak przerażające, tak wstrząsające istotą ludzką, że wszelka walka stanie się

nieprawdopodobieństwem 6.

Po  zaprezentowaniu  skali  przyszłej  wojny,  jej  zasięgu  oraz  czasu  trwania,

Bloch przedstawił najprawdopodobniejsze w niej formy działań zbrojnych. Od-

rzucenie prawdopodobieństwa wojny błyskawicznej przesądziło niejako o jego

sympatii  do  działań  obronnych,  o  których  przewadze  decydować  miała  także

automatyzacja broni ręcznej oraz znaczna modernizacja artylerii. Osłonę przed

niszczącymi działaniami tej broni widział w ukryciu wojsk w umocnionych po-

zycjach obronnych. Miały to być zarówno fortyfikacje stałe jak i polowe. Prze-

widywał, że  Przyszła wojna będzie przeważnie szeregiem walk toczonych około

pozycji obronnych; pozycje te będą obwarowane nie tylko okopami, lecz i zasieka-

mi, przeszkodami, siatkami drucianymi, wilczymi dołami itp.  7 Jeżeli, zaś idzie

o zwycięstwo, sądził, że  gdyby nawet na początku wojny nie miano na celu ru-

chu zaczepnego jedynie, tak sympatycznego dla wojskowych, to praktyka wykaże,

że zwycięzcą będzie ten, kto będzie miał wojsko i ludność wytrzymalszą tudzież

większe środki prowadzenia wojny, pod tym względem zaś obrona – znajduje się

w  warunkach  korzystniejszych  niż  atakujący 8.    Był  to  obraz  wojny  całkowicie

potwierdzony w czasie przebiegu I wojny światowej. W czasie gdy sformułował

go Bloch, uważany był za pogląd niezwykle radykalny, skrajny i utopijny.

Interesujące  było  zdanie  Blocha  na  temat  znaczenia  czynnika  moralnego

w przyszłej wojnie. Zakładał, iż poszerzenie się frontu walk, a zwłaszcza zwięk-

szenie się ich głębokości przy jednoczesnych odczuwalnych skutkach ekono-

micznych, wpłynie na wzrost roli czynnika moralnego. Twierdził, że od morale

walczących  narodów  w  większym  niż  dotychczas  stopniu  uzależniony  będzie

ostateczny efekt walki.

Uważał za konieczne opracowanie precyzyjnego planu wojny. Miał on zawie-

rać przewidywania, co do: czasu trwania wojny;   liczebności biorących w niej

udział wojsk;   wydatków na utrzymanie i zaopatrzenie armii;   innych wydatków

związanych z kosztami prowadzenia wojny.

Plan  taki  był  ukierunkowany  na  ekonomiczną  stronę  przygotowania  i  pro-

wadzenia działań. Nie dotyczył natomiast sfery operacyjnej, czyli samego pro-

wadzenia kampanii i bitew. Wydaje się, że zaważył tu brak dostatecznej wiedzy

z zakresu strategii i taktyki.

Bloch  trafnie  przewidywał,  ze  wielomilionowe  armie,  które  pojawią  się

w przyszłej wojnie europejskiej, zmuszą dowódców do zmiany sposobu prowa-

dzenia działań wojennych. Przede wszystkim nastąpi podział obszarów, gdzie

będą się toczyły walki, na oddzielne teatry wojny. Było to novum nie występu-

jące w dotychczasowej historii wojen. Na tych niekiedy odizolowanych teatrach

wojny działania miały prowadzić oddzielne armie, walczące z reguły samodziel-

nie. Twierdził on, że  Armie działające na jednym teatrze wojny liczyć będą [ ... ]

6  Ibidem, t. VI, s. V.

7  Ibidem, t. II, s. 5.

8  Ibidem, s. 56.

8

około miliona ludzi. Masa taka, aby się rozwinąć mogła swobodnie, potrzebować

będzie od 800 do 1000 wiorst frontu [około 850 do 060 km – L.W.] 9.

Teoretyk ten nie przewidywał rewolucyjnych zmian w składzie wojsk lądo-

wych;  zakładał  zaś  dość  istotną  ewolucję  broni  głównych.  Opowiadał  się  za

istotną modernizacją piechoty. Polegać ona miała głównie na przezbrojeniu jej

w nowoczesne środki walki (broń maszynowa, bezdymny proch, miny, granaty

itp.) oraz na wyposażeniu w sprawniejsze środki transportu i łączności. Zda-

niem Blocha, wpływ zmian w technicznym wyposażeniu wojsk spowoduje, że

bez porównania większe zmiany będą miały miejsce w piechocie niż w kawalerii

i  artylerii 0.    Szczególnie  duże  znaczenie  przypisywał  rewolucyjnemu  udosko-

naleniu broni ręcznej, co miało wpłynąć w istotny sposób na taktykę walki pie-

choty,  zmuszając  ją  do  poluźnienia  szyku  i  stosowania  jako  zasady  –  tyralie-

ry  oraz  do  powiększenia  głębokości  ugrupowania  bojowego.  Bloch  zakładał,

że rola piechoty w przyszłej wojnie będzie większa niż w wojnach dotychcza-

sowych i to nie tylko w bitwie głównej, ale i w pierwszej fazie walk. Zostało to

praktycznie potwierdzone w I wojnie światowej.

Kawalerii nie przepowiadał istotniejszej roli w przyszłej wojnie, a jej głów-

ne zadanie sprowadzał do prowadzenia działań wywiadowczych, przesłaniania

mobilizacji  i  rozwinięcia  sił  głównych  oraz  przeprowadzania  zagonów.  Nato-

miast zmaleć miała, i to w sposób istotny, rola kawalerii w działaniach opera-

cyjnych.  Konkluzja  rozważań  Blocha  o  roli  kawalerii  w  przyszłej  wojnie  była

jednoznaczna:  Kawaleria straciła już, dzięki nowej taktyce, to decydujące w boju

znaczenie  i  tę  rolę,  jaką  tak  świetnie  spełniała  dawniej;  przestała  być  bronią

decydującą o losach bitwy .

Bloch opowiadał się za znaczącą modernizacją artylerii. Miała ona zmierzać

w  kierunku  zwiększenia  szybkostrzelności  dział  oraz  unowocześnienia  tak-

tyki walki artylerii. W natarciu miała dążyć przede wszystkim do  zniszczenia,

a przynajmniej osłabienia artylerii przeciwnika, po czym dopiero może się zwró-

cić  przeciwko  jego  piechocie .  Był  to  pogląd  słuszny  i  stosowany  w  I  woj-

nie światowej. Błędne były natomiast jego przewidywania dotyczące kierunku

zmian zachodzących w artylerii, a zwłaszcza niemożliwości jej dużego wzrostu

ilościowego.

Dostrzegał on potrzebę tworzenia nowych broni, np.  aparatów powietrznych

wykorzystywanych do celów wojskowych. Zaliczyć go należy do grona prekur-

sorów lotnictwa.  Kto opanuje powietrze –  pisał –  ten przechwyci nieprzyjaciela

w ręce, pozbawi go komunikacji przez zrujnowanie mostów i zniszczenie kolei,

podpali mu magazyny, zatopi flotę, zagrozi stolicy, pozbawi rządu, rzuci popłoch

pomiędzy armię i wytępi ją podczas bitwy i podczas odwrotu . Były to poglądy,

jak na owe czasy, bardzo radykalne i stąd powszechnie uważane za przesad-

ne.  Bloch  analizował  nie  tylko  możliwości  wykorzystania   aparatów  powietrz-

nych w dalekiej przyszłości, ale także przedstawiał rozwiązania na najbliższą

9  Ibidem, t. II, s. 08.

0  Ibidem, t. I, s. 5.

Ibidem, s. 78.

Ibidem, s. 8.

Ibidem, s. 55.

9

przyszłość. Między innymi zalecał wykorzystanie balonów i aerostatów do roz-

poznania  i  obserwowania,  łączności,  a  nawet  bombardowania  nieprzyjaciel-

skich pozycji i jego fortyfikacji.

Chociaż  decydującą  rolę  w  przyszłej  wojnie  europejskiej  Bloch  wyznaczał

wojskom lądowym, to doceniał też rolę marynarki wojennej. Poświęcił jej od-

dzielny  tom  swojego  dzieła.  Uważał  on,  wbrew  poglądom  zwolenników  teo-

rii  wojny  morskiej,  że  flota  wojenna  w  wojnie  europejskiej  odgrywała  będzie

w  sumie  rolę  drugorzędną,  chociaż  z  perspektywy  osiągnięcia  strategicznego

celu, dość istotną. Otóż w wypadku wojny długotrwałej – a taką miała być woj-

na europejska – flota wojenna poprzez morską blokadę najważniejszych szla-

ków  komunikacyjnych  miała,  jego  zdaniem,  doprowadzając  do  zmniejszania

importu towarów, zwłaszcza żywności, doprowadzić do szybkiego wyczerpania

przeciwnika  i  zmuszenia  go  do  zawarcia  pokoju .  Nie  oznaczało  to  jednak

możliwości  odniesienia  zwycięstwa  tylko  przez  prowadzenie  wojny  morskiej.

Jego zdaniem, w przyszłej wojnie morskiej główną rolę spełniały będą  torpe-

dowce  i  krzyżowce, a w dalszej perspektywie okręty podwodne.

Kreśląc obraz przyszłej wojny morskiej, Bloch eksponował mające nastąpić

różnice:

•  czas bitew morskich będzie krótszy z powodu bardzo szybkiego zniszczenia

górnych pokładów, na których znajdują się środki walki (artyleria, wyrzutnie

torped);

•  bitwy morskie będą się toczyły pomiędzy dużą ilością indywidualnych okrę-

tów a nie między częściami eskadr lub nawet eskadrami;

•  ostrzeliwanie  portów  i  miejscowości  nadbrzeżnych  będzie  zjawiskiem

powszechnym.

Bloch doceniał, a nawet przeceniał, rolę nowych technicznych środków wal-

ki. Słusznie sądził, że wprowadzenie w masowej skali do uzbrojenia wojsk bro-

ni maszynowej i prochu bezdymnego wpłynie w sposób rewolucyjny zarówno

na taktykę walki, jak i charakter działań. Zbytnio przesadna okazała się nato-

miast opinia, że  już przy karabinach dzisiejszych siła ognia pozwala na zupełne

wyniszczenie się nawzajem 5.

Teoretyk ten poświęcił dużo miejsca dowodzeniu wojskami w przyszłej woj-

nie. Zapowiadał malejącą rolę naczelnego wodza a wzrost znaczenia średnich

i niższych szczebli dowodzenia. Wobec szybko narastającej liczebności wojsk,

nawet dowódca szczebla operacyjnego nie mógł samodzielnie kierować wszyst-

kimi elementami swych ugrupowań. Słusznie zakładał, że zwycięstwo w przy-

szłej wojnie będzie zależało w większym niż dotąd stopniu od  inicjatywy i ener-

gii wszystkich oficerów, od przykładu, jaki dawać będą żołnierzom, a wreszcie

od rozwinięcia umysłowego szeregowych 6.

Opracowana przez Blocha wizja przyszłej wojny była zjawiskiem unikalnym

w ówczesnej myśli wojskowej. Tak kompleksowej prognozy nie opracował ża-

den z najwybitniejszych ówczesnych teoretyków wojskowych. Jeśli dodamy do

tego i to, że przeważająca większość jego prognoz potwierdziła się w praktyce,

Ibidem, t. III, s. 50.

5  Ibidem, t. VI,  s. 5.

6  Ibidem, s. 7.

0

wówczas uznać go można za najwybitniejszego teoretyka okresu przełomu XIX

i XX wieku 7.

Największą zasługą Blocha była potwierdzona w przyszłości koncepcja od-

nosząca się do charakteru I wojny światowej. Trafnie prognozował wzrost zna-

czenia nowych technicznych środków walki. Doceniał, a nawet przeceniał, rolę

czynnika  ekonomicznego,  sądząc,  że  zadecyduje  on  o  sukcesie  jednej  z  wal-

czących koalicji. Bloch był jednym z nielicznych ówczesnych teoretyków, który

wbrew modnym teoriom nakreślił w miarę precyzyjny obraz przyszłej wojny.

Wschodnioeuropejska myśl wojskowa XIX i początku XX wieku udowodniła,

iż może ona wnosić liczący się dorobek do myśli powszechnej. Rosyjscy i pol-

scy, teoretycy tego okresu największe osiągnięcia zanotowali w prognozowaniu

charakteru przyszłych wojen. Stało się to głównie za sprawą Blocha, po części

Michniewicza i Nieznamowa. Takim dorobkiem nie mogła się wykazać zachod-

nioeuropejska myśl wojskowa.

Przebieg I wojny światowej zweryfikował wiele z głoszonych koncepcji pro-

wadzenia wojny wykazując ich nierealność. Były jednak i takie – przykładowo

autorstwa Blocha czy Michniewicza lub Nieznamowa – które w miarę realnie

nakreśliły obraz tej wojny, lecz i one nie znalazły praktycznego zastosowania

w przygotowaniach do tego największego zmagania militarnego, jakie znała do

tego czasu historia wojen.

Przybliżenie  nowego  spojrzenia  na  charakter  przyszłej  wojny,  co  zostało

przedstawione  w  tym  referacie,  jest  niezbędne  dla  oceny  także  działań  mili-

tarnych prowadzonych na wschodnim obszarze operacyjnym podczas I wojny

światowej. Wiele proponowanych przez analizowanych teoretyków nowych me-

tod jej prowadzone okazało się trafnymi. Przede wszystkim potwierdziło się ich

przeświadczenie, że wojna ta wykaże wyższość obronnych form walki, że sta-

nie się wybitnie materiałową, wszechobejmującą, czyli o charakterze zmagań

co najmniej europejskich, faktycznie miała wymiar światowy.

7  L. Wyszczelski,  Przyszła wojna w przewidywaniach Jana Blocha, „Zeszyty Naukowe WAP”  985, nr ,

s. 6.

wiesław Bolesław Łach

Dowodzenie w bitwie pod tannenbergiem

we wspomnieniach gen. Maxa Hoffmanna,

oficera operacyjnego 8. armii niemieckiej

W 9 roku ukazały się wspomnienia generała Maxa Hoffmana byłego Szefa

Sztabu  Naczelnego  Wodza  na  Wschodzie  pt.   Wspomnienia  (wojna  wśród  nie-

wyzyskanych  sposobności)  przetłumaczone  przez  majora  Tadeusza  Bałabana

i wydane w Warszawie w 95 r. w ramach Biblioteki Pamiętników Materiałów

do Historii Wojny Światowej, tom I .

Podstawą  Wspomnień były listy pisane codziennie do żony podczas wojny.

Przy czym nie są one gloryfikacją postępowań niemieckich na froncie wschod-

nim, jest to jedynie próba przekazania na gorąco uwag o funkcjonowaniu do-

wództwa rosyjskiego i niemieckiego jak i działań na froncie wschodnim w cza-

sie I wojny światowej. Wspomnienia składają się oprócz wstępu i zakończenia

z  następujących  rozdziałów:  wspomnienia  rosyjsko-japońskie;  odwołanie  ge-

nerała von Pritwitz und Gaffron; bitwa pod Stębarkiem; nad jeziorami Mazur-

skimi; za sprawę sprzymierzeńców na południu Królestwa Polskiego; pierwsze

zaniedbania; druga sposobność; rosyjski „gigantyczny” plan natarcia; Gorlice,

Falkenhayn i Saloniki; Verdun zamiast Włoch; niedoszłe wojsko polskie i woj-

na podwodna bez łodzi; nowe stosunki w dowództwie; niewyzyskana rewolu-

cja rosyjska; ostatnie walki na froncie wschodnim; rozejm na wschodzie; pokój

w Brześciu nad Bugiem i rok 98.

Omówieniu  i  analizie  zostaną  poddane  trzy  pierwsze  rozdziały,  które  doty-

czą wspomnień rosyjsko-japońskich oraz działań w sierpniu 9 r. w Prusach

Wschodnich. Autor w tym okresie, jako pierwszy oficer operacyjny sztabu 8. Armii

miał bezpośredni wpływ na planowanie i przebieg walk na tym teatrze działań

wojennych.

Max Hoffmann urodził się 5 stycznia 869 w Kassel, a zmarł 8 lipca 97

w  Bad  Reichenhall.  W  898  r.  ukończył  akademię  wojskową.  Stał  się  specja-

listą  od  spraw  rosyjskich  w  niemieckim  Sztabie  Generalnym.  Jego  zadaniem

było  rozpracowanie  przypuszczalnych  planów  rosyjskich  działań  w  Prusach

Wschodnich.

Szybki  wzrost  potęgi  Niemiec  oraz  doświadczenia  wojny  z  Francją  zmusi-

ły stronę rosyjską do opracowania szczegółowych planów wojennych. Na po-

czątku lat siedemdziesiątych XIX w. Sztab Generalny Rosji doszedł do wniosku,

M. Hoffmann,  Wspomnienia (wojna wśród niewyzyskanych sposobności), Warszawa 95.

że  Niemcy  wyprzedziły  Rosję  w  przygotowaniach  wojennych.  Umiejętnie  wy-

budowana  sieć  połączeń  kolejowych  spowodowała  znaczne  skrócenie  czasu

mobilizacji armii niemieckiej. W tej sytuacji Rosja planowała prowadzenie na

froncie zachodnim działań obronnych, opierając je o twierdze Modlin, Brześć,

Dęblin oraz cytadelę w Warszawie. W 87 r. autorem planu wojny na europej-

skim teatrze wojennym był minister wojny gen. Dymitr Milutin. Jednak dopiero

po wojnie tureckiej (877-878), w 880 r., szef sztabu generalnego gen. Mikołaj

Obruczew zatwierdził szczegółowy plan wojny. W pierwszym wariancie założo-

no, że słaba militarnie Francja nie będzie mogła odciągnąć znacznych sił nie-

przyjaciela. W tej sytuacji przewidziano koncentrację większości sił własnych

w centrum i na zachodnich rubieżach Rosji. Do działań na kierunku niemieckim

sformowano dwie duże armie:  Niemen (późniejsza . Armia) do obrony Litwy

i  Wisła (późniejsza . Armia) operującą na linii Łomża-Modlin-Dęblin .

Barbara Tuchmann, w swej książce  Sierpniowe salwy, tak dość złośliwie cha-

rakteryzuje późniejszego generała Maxa Hoffmanna: „W momencie rozpoczęcia

wojny liczący niewiele ponad czterdziestkę, Hoffmann był mężczyzną wysokim,

o zwalistej budowie, z dużą, prawie okrągłą głową ostrzyżoną po prusku, czyli

tak blisko skóry, że robiła wrażenie, iż jest łysy. Stale nosił okulary w ciemnej

oprawie i starannie pielęgnował czarne brwi, starając się nadać im kształt łuku,

zakrzywionego na końcach w górę. Dbał również i był zarazem dumny ze swych

małych, delikatnych rąk i nienagannych kantów u spodni. Opieszały, lecz pomy-

słowy, zły jeździec i jeszcze gorszy fechtmistrz, a przy tym żarłok i pijak, umysł

miał bystry i był szybki w osądzie. Przyjemny w obyciu, posiadał łut szczęścia,

przenikliwość i nie liczył się z nikim. Przed wojną, podczas przerw między za-

jęciami pułkowymi, potrafił całą noc pić wino i pałaszować kiełbaski w kasynie

oficerskim aż do siódmej rano, kiedy to wyprowadzał swoją kompanię na po-

ranny apel i jeszcze przed śniadaniem powracał na przekąskę lub dalszą porcję

kiełbasek, podlewanych dwiema butelkami mozelskiego wina” .

Generał  Hoffmann  obszar  pogranicza  niemiecko-rosyjskiego  znał  dobrze,

gdyż pełnił służbę w Prusach Wschodnich i w Poznaniu, początkowo jako do-

wódca kompanii, a następnie na różnych stanowiskach jako oficer Sztabu Ge-

neralnego.  Za  drugą  swoją  ojczyznę  uważał  Prusy  Wschodnie,  gdzie  spędził

siedem lat życia. Wojsko rosyjskie poznał teoretycznie i praktycznie, gdyż po

ukończeniu Akademii Wojennej i po złożeniu egzaminu na tłumacza z języka

rosyjskiego spędził w Rosji w latach 898-899 sześć zimowych miesięcy. Na-

stępnie pracował przez pięć lat w wydziale rosyjskim niemieckiego Wielkiego

Sztabu  Generalnego .  Jego  głównym  zadaniem  było  odtworzenie  rosyjskiej

koncentracji  przeciw  Niemcom  na  podstawie  uzyskanych  informacji  wywia-

dowczych.  Nie  było  to  zadanie  łatwe,  gdyż  wywiad  niemiecki  nie  miał  zna-

czących sukcesów. Główną tego przyczyną zdaniem autora był brak środków

pieniężnych,  niezbędnych  do  pozyskania  zagranicą  agentów  i  szpiegów.  Raz

tylko udało się w 90 r. kupić od rosyjskiego pułkownika sztabu generalnego

A. Zajonczkowskij,  Podgotowka Rosji k mirowoj wojnie,   Moskwa 96, s. 0.

B.W. Tuchman,  Sierpniowe salw y, Warszawa 995, s. 0.

M. Hoffmann, op. cit., s. 5.

całkowity plan rosyjskiej koncentracji. Od tego czasu sztab niemiecki wiedział

tylko tyle, że plan koncentracji zmieniono, lecz na jaki, tego przez długie lata

nie wiedziano.

Dużym doświadczeniem dla  Maxa Hoffmanna okazał się udział  w wojnie  ro-

syjsko-japońskiej  jako  attache  wojskowy  przy  armii  japońskiej.  Przydzielony  do

drugiej  dywizji  japońskiej,  widział  Rosjan  walczących  na  przełęczy  Motien-Ling,

pod Laojanem, nad Szaho i pod Mukdenem. Przy czym twierdził, że Rosjanie wiele

nauczyli się podczas tej wojny. W wojnie z Niemcami nie powtórzyli już błędów,

które popełnili w walce z Japończykami. Jednak znając rosyjskie stosunki wojsko-

we, więcej z tych doświadczeń wyciągnęli oficerowie liniowi niż sztabowi. Przykła-

dem był generał Rennenkampf, późniejszy dowódca . Armii, który nie odznaczył

się zbytnio w roli dowódcy w wyprawie mandżurskiej, napisał na podstawie swych

doświadczeń z tej wyprawy projekt nowego regulaminu dla piechoty 5.

Po przegranej wojnie z Japonią i rewolucji 905-906 r., które to wydarzenia

obnażyły słabość państwa, Rosja zdobyła się na znaczny wysiłek, modernizując

i reorganizując przemysł, sieć komunikacyjną oraz siły zbrojne. Przyśpieszono

jednocześnie rozbudowę przemysłu wojennego, zamierzając oprzeć uzbrojenie

i wyposażenie armii na własnej produkcji. Modernizację armii ułatwiały pożyczki

francuskie. Oceniano, że Niemcy wyprzedzali armię rosyjską pod względem stra-

tegicznego rozwinięcia wojsk o 0 dni. Armia rosyjska potrzebowała na mobili-

zacyjne rozwinięcie  dni. Strona rosyjska starała się zmniejszyć istniejącą róż-

nicę przez rozbudowę sieci linii kolejowych, odpowiednią dyslokację wojsk oraz

przygotowanie pod względem inżynieryjnym strategicznego obszaru rozwinięcia

wojsk. Wszystkie te przedsięwzięcia miały zapewnić możliwość prowadzenia sa-

modzielnych działań przez wojska osłony do czasu podejścia sił głównych 6.

W opinii niemieckich sztabowców, gdyby rosyjskie dowództwo podjęło decy-

zje skierowania uderzenia na kierunku niemieckim, upłynęłoby sporo tygodni

do zupełnego ukończenia rosyjskiej koncentracji nad granicą niemiecką. Jed-

nak Hoffmann twierdzi, że nie znano zamierzonego użycia głównych sił rosyj-

skich, nie wiedziano również jak były podzielone te miliony żołnierzy, którymi

rozporządzało rosyjskie dowództwo. Wiedziano, że rozwiązano po wojnie ja-

pońskiej brygady rezerwowe i idąc za radą Francuzów, rozpoczęto formowanie

dywizji rezerwowych, na wzór francuskich. Pozostało wszakże tajemnicą, ile ta-

kich dywizji rezerwowych miano stworzyć, ile czasu wymagało ich sformowanie

i czy miały być łączone w korpusy. W roku 90 udało się kapitanowi Nicolaiowi,

oficerowi wywiadu w dowództwie I Korpusu w Królewcu, przechwycić rozkaz

ochrony pogranicza przez oddział wydzielony 8. Dywizji Piechoty w Kownie,

która  znajdowała  się  w  składzie    Korpusu  Armijnego  z  siedzibą  dowództwa

5  Ibidem, s. 8-0.

6  J. Cichowicz,  Rosyjski plan wojny z Niemcami i Austrią, opracowany w 1912 i 1913 r., Bellona, 9, t. 5,

z. ; J. Dąbrowski,  Wielka wojna, cz. 1 1914-1916, Warszawa 97, s. -, s. ; W.B. Łach,  System

obronny Prus Wschodnich (do 1935 roku), Olsztyn 997, s. 75-76; J. Pajewski,  Pierwsza wojna światowa

1914-1918, Warszawa 99, s. . Znaczenie frontu zachodniego wzrosło dla Rosji z chwilą zawarcia

przymierza Niemiec z Austro-Węgrami. Stało się to bezpośrednią przyczyną sfinalizowania przymierza

francusko-rosyjskiego, zawartego w 89 r. Przygotowując się do wojny z Niemcami, Rosjanie prze-

prowadzili intensywne przygotowania inżynieryjne przyszłego teatru wojny.

5

w Wilnie 7. Wynikało z niego, że Rosjanie mieli stworzyć dwie armie z dywizji,

którymi  rozporządzali  na  terenie  Wileńskiego  Okręgu  Wojskowego  –  były  to

.  Armia   Wileńska  i  .  Armia   Warszawska.  Zadaniem  pierwszej  były  działania

zaczepne na północ od jezior Mazurskich, drugiej na południe od nich 8.

Obie armie miały uderzyć swymi wewnętrznymi skrzydłami w kierunku na

Gierdawy (obecnie Żeleznodorożnyj w Obwodzie Kaliningradzkim) i dążyć do

połączenia  się  ze  sobą  nad  jeziorami  mazurskimi.  Przechwycony  rozkaz  jed-

nak nie dostarczał żadnych danych o strukturze tych armii. Strona niemiecka

przypuszczała,  że  w  ich  skład  wchodziły  korpusy  okręgów  wojskowych  war-

szawskiego i wileńskiego. Szczególnie obawiano się dywizji syberyjskich, Sztab

Generalny przypuszczał, przynajmniej wtedy gdy tam pracował ppłk Max Hoff-

man (do jesieni 9), że Rosja nie będzie mogła przerzucić do Europy swo-

ich wszystkich jednostek wschodnio-syberyjskich. Wierzono bowiem wówczas,

że dyplomacji niemieckiej uda się powstrzymać Japonię od sojuszu z Francją

i  Anglią,  a  wtedy  Rosjanie  musieliby  większość  swych  oddziałów  pozostawić

na dalekim wschodzie 9.

Teren Prus Wschodnich narzucał jednak nieodparcie główne zarysy ofensy-

wy rosyjskiej. Gen. płk Helmuth von Moltke (młodszy), szef Wielkiego Niemie-

ckiego  Sztabu  Generalnego  przyjął  w  ogólnych  zarysach  koncepcję  Schlief-

fenowskiego  planu  wojny:  ofensywy  na  zachodzie  i  obrony  na  wschodzie.

Wprowadził jednak w tym planie dość znaczne zmiany, które dotyczyły przede

wszystkim podziału sił między frontem wschodnim a zachodnim. Nie odwa-

żył się na ryzyko pozostawienia bez osłony Prus Wschodnich, wydzielając do

tego celu 8. Armię. Decyzja wzmocnienia Prus Wschodnich podyktowana była

zmianami, jakie zaszły w armii rosyjskiej. Zwiększyła się znacznie możliwości

ofensywne Rosji, co zmuszało sztab niemiecki do liczenia się z rozpoczęciem

uderzenia rosyjskiego 0.

Przeprowadzone  przez  Hoffmanna  studia  nad  armią  rosyjską,  czynnikami

decydującymi o jej mobilizacji oraz o transporcie, umożliwiły Niemcom właści-

we obliczenie tempa jej ofensywy. Armia niemiecka, mniejsza liczebnie, miała

do wyboru jeden z dwu sposobów stawienia czoła dwukrotnie silniejszym siłom

rosyjskim, nacierającym oskrzydlająco. Mogła wycofać się bądź też zaatakować

jedną  z  armii,  zanim  nadeszłaby  druga.  Przy  czym  należało  wybrać  tę,  która

dawała szansę całkowitego pokonania wojsk rosyjskich.

Rozkaz  mobilizacyjny  zastał  ppłk  Maxa  Hoffmanna  w  Mülhuzie,  w  Alzacji,

gdzie dowodził batalionem w Badeńskim Pułku Piechoty im. księcia Wilhelma.

Od dwóch lat miał przydział mobilizacyjny jako pierwszy oficer sztabu w do-

wództwie 8. Armii broniącej Prus Wschodnich. Wieczorem, pierwszego dnia mo-

bilizacji, znalazł się w Poznaniu, w miejscu formowania dowództwa armii, którą

7  Hoffmann  podaje  błędnie,  że  był  to  oddział  6.  DP.  W  tym  czasie  dywizja  ta  wchodziła  w  skład

Korpusu Armii Rosyjskiej z siedzibą w Grodnie.

8  M. Hoffmann, op. cit., s. 5.

9  Ibidem, s. 7.

0  W.B. Łach,  Działania militarne w Prusach Wschodnich w czasie I wojny światowej, [w:]  Wielkie wojny

w Prusach Wschodnich, red. W. Gieszczyński, N. Kasparek, Dąbrówno 00 r., s. 9;  Istorja piervoj

mirovoj vojny, pod red. I.I. Rostunova, t. I, Moskwa 975, s. 88.

6

dowodził generał pułkownik von Prittwitz und Gaffron . Według Maxa Hoff-

mana był on przełożonym rozważnym, czasami nieco szorstkim. Jednak oba-

wiał się, że nieznajomość przez Prittwitza wschodniego pola walki może dopro-

wadzić w krytycznej sytuacji do błędnych decyzji. Nie pozostawia cienia wątpli-

wości co do  zdolności tego dowódcy Barbara Tuchman, a jednocześnie twierdzi,

że w tej konfiguracji kadrowej osobą najbardziej merytorycznie przygotowaną

był płk Hoffmann. Natomiast tak charakteryzuje gen. Prittwitza: „Obecnie już

66-letni, znany ze swego obwodu w pasie, stanowił niemiecką wersję Falstaffa:

z wyglądu imponujący, w najwyższym stopniu przekonany o swej ważności, bez-

litosny, a przy tym ordynarny i folgujący sobie. Znany jako der Dicke (gruby), nie

miał żadnych intelektualnych ani militarnych zainteresowań i nigdy nie ruszał

się z miejsca, jeżeli tylko mógł tego uniknąć. Na próżno Moltke, który uważał,

że nie nadaje się on do powierzonych mu zadań, próbował przez całe lata zdjąć

go ze stanowiska dowódcy Ósmej Armii – koneksje Prittwitza okazały się moc-

niejsze od tych usiłowań. Maksimum tego co Moltke mógł uczynić, było wyzna-

czenie własnego zastępcy, hrabiego von Waldersee, na stanowisko szefa sztabu

Prittwitza. Jednak w sierpniu Waldersee, cierpiący wskutek powikłań pooperacyj-

nych, nie czuł się jeszcze, według Hoffmanna jak młody łoś, a ponieważ Prittwitz

nie był nim nigdy, Hoffmann pozostał w radosnym przekonaniu, że prawdziwa

władza  w  dowodzeniu  ósmą  armią  leży  w  rękach  najbardziej  kwalifikowanej

do tego osoby, którą jest on sam.”  .

Zadaniem armii niemieckiej była obrona Prus Wschodnich i Zachodnich przed

natarciem rosyjskim. Myśl ta była dokładnie znana oficerom Sztabu Generalne-

go.  Przerobiono  je  w  licznych  grach  wojennych  i  podróżach  terenowych  Szta-

bu Generalnego. Przypuszczano, że . i . armia ukończą swą mobilizację około

5 sierpnia. Ponieważ koncentracja z garnizonów położonych nad granicą nie-

miecką,  nie  wymagała  wiele  czasu,  liczono  się  z  wystąpieniem  obu  tych  armii

między 5 a 0 sierpnia. Nie było pewności, czy będą one wzmocnione oddzia-

łami  z  petersburskiego  i  moskiewskiego  okręgu  wojskowego.  Znając  rosyjski

sposób myślenia zakładano, że prawdopodobnie w okolicy Grodna skoncentrują

się oddziały, będące odwodami tych armii. Oddziały rezerwowe wtedy nie mogły

jeszcze wystąpić, gdyż na ich sformowanie potrzeba było dłuższego czasu.

Armia  niemiecka  miała  być  gotowa  do  zaatakowania  i  pobicia  jednej

z dwóch armii rosyjskich w momencie, gdy były przedzielone jeziorami mazur-

skimi. Przyjmowano, że . Armia pojawi się szybciej niż . Armia, która dążąc

ku granicy niemieckiej musiała pokonać obszar stosunkowo bezdrożny, lesisty

i  bagnisty.  Wydarzenia  potwierdziły  założenia  Hoffmana,  przy  czym  zauważa

on, że rozpoznanie kierunku marszu . Armii ( Warszawskiej) było nadzwyczaj

trudne. Agenci, polscy Żydzi, którzy w pierwszych dniach przekazywali jeszcze

wiadomości, zawiedli, gdy granica po stronie rosyjskiej została wzmocniona.

W skład 8 Armii wchodziły: I Korpus (gen. von François), XVII Korpus (gen. von Mackensen), XX Kor-

pus (gen. von Scholtz), . Korpus Rezerwowy (gen. Otto von Below), . Dywizja Rezerwowa (gen. von

Morgen), . Dywizja Kawalerii (gen. Brecht), ., 6. i 70. brygada obrony krajowej. Oprócz tego podlegały

8. Armii twierdze wschodnie oraz korpus Woyrscha, złożony z poznańskiej i śląskiej obrony krajowej.

Korpusy I i XX znajdowały się na wschodzie Prus Wschodnich.

B.W. Tuchman, op. cit., s. 6.

7

Armia niemiecka rozporządzała tylko jednym dywizjonem lotniczym, dlatego loty

rozpoznawcze odbywały się dwa razy dziennie nad liniami komunikacyjnemu wio-

dącymi ku granicy. Jednak mimo wszystko zaskoczenie 8. Armii przez armię by-

łoby niemożliwe, gdyby Rosjanie nie byli ostrożni i nie posuwali się nocami, ka-

żąc oddziałom wypoczywać w ukryciu. Zadaje to kłam opinii o panującym chaosie

w pierwszym okresie działań w . Armii   dowodzonej przez gen. Samsonowa .

6 sierpnia dowództwo 8. Armii niemieckiej przeniosło swoją kwaterę z Mal-

borka do Bartoszyc – przeciwnika spodziewano się na linii Węgorapy. Napływa-

jące meldunki świadczyły o rozciągnięciu skrzydeł armii rosyjskiej, zarówno na

północ,  jak  i  na  południe.  Ustalono,  że  dowódca  tej  armii  gen.  Rennenkampf

większością sił zamierza obejść Puszczę Romincką od północy. Sytuacja, którą

zastał dowódca 8. Armii, komplikowała jego zamiar działań zaczepnych, bowiem

wcześniej  przewidywano,  że  natarcie  rosyjskie  wyjdzie  z  linii  Filipowo-Łomża

w  kierunku  linii  jezior  Mazurskich.  Przy  nowym  położeniu  przeciwnika  do-

wódca 8. Armii postępował niezdecydowanie. Nie rozpoznał położenia Rosjan,

a zdecydował natomiast o fortyfikowaniu Węgorapy, na której zamierzał przyjąć

pierwsze uderzenie Rosjan. Decyzji dowódcy 8. Armii nie akceptowali dowódcy

korpusów, którzy dążyli do szybkiej konfrontacji z przeciwnikiem. Jeden z nich,

dowódca I Korpusu gen. Herman von François, podjął samodzielną decyzję, nie-

zgodną z wolą wyższego przełożonego. Postanowił on bezpośrednio bronić pół-

nocno-wschodniej  granicy  Prus  Wschodnich .  Na  decyzję  tę  wpływ  miały  nie

tylko względy taktyczne, ale przede wszystkim niezwykle silny lokalny patriotyzm.

Żołnierze pochodzący z Prus Wschodnich, poczuwając się do odpowiedzialności

za los ludności tej dzielnicy, żywo reagowali na wieści o grabieżach i zniszcze-

niach dokonywanych przez jazdę rosyjską na pograniczu. Tymczasem dowódca

8. Armii nakazywał im opuszczenie zajmowanych pozycji i obronę linii Węgorapy.

Gen. François zlekceważył rozkaz przełożonego, zgodnie z którym miał skupić

główne siły korpusu w obszarze Wystruć (obecnie Czerniachowsk w Obwodzie

Kaliningradzkim)-Gąbin (obecnie Gusiew w Obwodzie Kaliningradzkim).

Szef sztabu 8. Armii generał major hr. Waldersee otrzymał meldunek szefa szta-

bu .  Korpusu, z którego wynikało, że generał von François nie wykonał rozkazów

i próbował samodzielnie zatrzymać Rosjan pod Stołupianami. Dowództwo armii

bezzwłocznie zarządziło telegraficznie i telefonicznie przerwanie bitwy. Wysłano

samochodem nadkwatermistrza, generała majora Günerta, aby prócz tego osobi-

ście wręczył ten rozkaz generałowi von François. Chociaż przerwana bitwa pod

Stołupianami skończyła się zwycięstwem . Korpusu, gdyż zmuszono do odwro-

tu przeważające siły rosyjskie i wzięto do niewoli kilka tysięcy jeńców, to straty

osłabiły korpus. Oprócz tego, nie leżało zdaniem autora wspomnień w interesie

niemieckim  powstrzymywanie  .  Armii  w  posuwaniu  się  w  głąb  prowincji  pru-

skiej. Przeciwnie uważał, że im szybciej armia ta posuwała się, tym łatwiej mogła

być zwyciężona jeszcze przed pojawieniem się z południa . Armii 5.

M. Hoffmann, op. cit., s. 5.

H. François,  Marneschlacht und Tannenberg,   Berlin 90, s. 55; B. Zawadzki,  Studia z wojny światowej 1914-1918, t.  . Kampania jesienna w Prusach Wschodnich, sierpień-wrzesień 1914, Warszawa 9 ,

s. 57. W.B. Łach,  Działania militarne…, s. 9.

5  M. Hoffmann, op. cit., s. 7.

8

Tymczasem 8. Armia skoncentrowała się wzdłuż linii Węgorapy. Po południu

9 sierpnia dowództwo armii stwierdziło, że oddziały rosyjskie, posuwające się

na północ od puszczy Rominckiej, znalazły się już w odpowiedniej odległości

i wydało rozkaz do natarcia 6. Rankiem 0 sierpnia korpusy niemieckie prze-

szły do natarcia. Przebieg bitwy wydawał się korzystny, jednak gen. von Prittwitz

nie osiągnął celu, jakim było pobicie gen. Rennenkampfa. By to efekt błędów

w już przyjętych założeniach – dowódca rozciągnął bowiem swoje siły na fron-

cie o długości 50 km, tak że każdy z jego korpusów w zasadzie toczył oddzielne

walki. Dlatego położenie swoich wojsk po bitwie pod Gąbinem uznał za nieko-

rzystne. Dodatkowo wytworzony w jego wyobraźni obraz klęski został spotę-

gowany nadchodzącymi meldunkami o przekroczeniu granicy Prus Wschodnich

przez . Armię gen. Samsonowa.

Tak  ten  moment  krytyczny  przedstawia  w  swoich  wspomnieniach  Max

Hoffmann: „Koło godziny 6.0 wieczorem, stojąc przed biurem z gen. majorem

Grünertem,  omawiałem  z  nim  korzystne  widoki  dalszej  walki,  gdy  nadszedł

meldunek generała artylerii v. Scholtza, donoszący, że rosyjska armia warszaw-

ska,  w  sile  -5  korpusów,  przekroczyła  niemiecką  granicę  naprzeciw  odcinka

Działdowo-Szczytno.

Powiedziałem wówczas do gen. Grünerta:  Obawiam się czy nerwy dowódcy

i szefa zniosą ten meldunek, najchętniej schowałbym go, a wówczas doprowa-

dzilibyśmy tę bitwę do końca i dopiero potem zwrócilibyśmy się przeciw nieprzy-

jacielowi warszawskiemu.

Generał Grünert odrzekł:  Nie może pan przecież tak ważnego meldunku nie

pokazać szefowi. Wiedział on dobrze , że nie brałem poważnie tego zamiaru .

W tej samej chwili wyszli ze swych kwater, położonych obok biura, dowódca

armii i szef sztabu, a po wyrazie ich twarzy poznałem, że dostali już ten meldunek.

Generał von Prittwitz poprosił nas za sobą do biura, gdzie rzekł:  Jak widzę,

moi panowie, macie już także meldunek ten w ręku i wiecie o tym, że jeśli będzie-

my dalej toczyć walkę, wówczas rosyjska armia warszawska wejdzie nam na tyły

i odetnie nas od Wisły. Dlatego armia nasza przerywa walkę i cofa się za Wisłę.

Generał  Grünert  próbował  przedstawić  nasze  odmienne  stanowisko,  twier-

dząc,  że:   bitwa  pod  Gąbinem  przybiera  pomyślny  obrót,  że  możemy  skończyć

z armią wileńską w przeciągu 2 do 3 dni i że wtedy mamy jeszcze zawsze dosyć

czasu na zwrócenie się przeciw nieprzyjacielowi warszawskiemu, z którym do tej

pory musi sobie radzić sam generał von Scholtz ze swym korpusem.

Generał  von  Prittwitz  przerwał  krótko  generałowi  Grünertowi  to  przedsta-

wienie i oświadczył, że:  już postanowił cofnąć się za Wisłę i że odpowiedzialność

za taktyczne postanowienia dowództwa ponosi tylko on sam i szef sztabu a nie

pierwszy oficer sztabu i nadkwatermistrz. Hrabia Waldersee dołączył swój rozkaz

dla mnie, bym nakreślił zarządzenia do odwrotu armii za Wisłę. Oświadczyłem,

że prosty odwrót za Wisłę uważam za niemożliwy do wykonania, dlatego proszę

o wskazówki, jak dowódca wyobraża sobie przeprowadzenie tego odwrotu.

Nastąpiło rozważanie zagadnienia, w jaki sposób należy zarządzić wykona-

nie odwrotu. Generał Grünert i ja wykazaliśmy z cyrklem w ręku, że swobodny

6  Natarcie miały wykonać: . Korpus Rezerwowy, korpusy XVII i I oraz . Dywizja Kawalerii.

9

odwrót  za  Wisłę  jest  w  rzeczywistości  niemożliwy,  lecz  że  trzeba  go  będzie

wywalczyć  sobie,  gdyż  lewe  skrzydło  rosyjskiej  armii  warszawskiej  ma  bliżej

do Wisły i że należy powstrzymać posuwanie się armii warszawskiej naprzód,

co najlepiej da się wykonać przez zaczepne uderzenie na jej lewe skrzydło.

Generał von Prittwitz, który podobnie jak generał Waldersee stracił na chwilę

panowanie nad nerwami, uznał konieczność proponowanego przez nas zarzą-

dzenia. Wytrwał on wprawdzie przy swym zapatrywaniu, że powinniśmy prze-

rwać  bitwę  z  Rennenkampfem,  porzucił  jednak  zamiar  cofnięcia  się  za  Wisłę

i przyłączył się do naszego zdania, że koniecznie należy poprowadzić uderzenie

zaczepne  na  lewe  skrzydło  armii  warszawskiej.  Opierając  się  na  tym,  wyda-

no  0  wieczorem  zarządzenia,  które  już  wtedy  stworzyły  podstawy  do  bitwy

pod Stębarkiem.

Nakazano: 0 korpus ściągnie się ku swemu prawemu skrzydłu na Olsztyn,

. korpus z Wystruci i  dywizja z Węgoborka będą przewiezione koleją na prawe

skrzydło 0 korpusu. Odwód główny Królewca osłania załadowanie . korpusu,

następnie cofa się na ufortyfikowaną linię Pregoła-Dejma, . korpus rezerwowy

i 7. cofają się od czoła na zachód.

Po przyjściu . korpusu i  dywizji rezerwowej na prawe skrzydło 0 korpu-

su, uderzenie zaczepne tych trzech jednostek na lewe skrzydło i flankę armii

warszawskiej miało powstrzymać jej posuwanie się naprzód. Gdyby oderwanie

się od nieprzyjaciela . korpusu rezerwowego i 7 korpusu nastąpiło bez silne-

go naporu z jego strony, wówczas dowództwo 8 armii przewidywało skoncen-

trowanie całej armii w okolicy Ostródy, zamierzając podjąć walkę z obydwie-

ma  armiami  rosyjskimi  na  wschód  od  Wisły.  Czy  zamiar  ten  był  możliwy  do

przeprowadzenia i jak należało go przeprowadzić, czy zaczepnie przeciw armii

warszawskiej a obronnie przeciw Rennenkampfowi, czy też obronnie przeciw

obu armiom, tego na razie nie można było powiedzieć, gdyż zależało to przede

wszystkim od zachowania się Rennenkampfa”  7.

Później wiele powiedziano oraz napisano o zachowaniu Prittwitza wieczorem

0 sierpnia. Niezależnie od tego co Hoffmann uczynił, a czego nie uczynił. Przenie-

sienie działań z jednego frontu na drugi front określano w przedwojennych planach

jako konieczność. Tak więc, myśl o przeprowadzeniu takiego manewru w sposób

naturalny pojawiła się pod koniec dnia w sztabie armii. Generał von Prittwitz wydał

podstawowe zarządzenia do bitwy pod Stębarkiem, jednak opinia wie o nim do

dzisiaj tylko tyle, że pragnął wycofać swoją armię za Wisłę. Hoffmann sugerował

potem, że Prittwitz miał poinformować zarówno swych zwierzchników, jak i pod-

władnych, że zamierza odejść za Wisłę. Jednak faktycznie, gdy dowódca 8. Armii

zmienił zdanie, zapomniał powiadomić o tym Naczelne Dowództwo 8.

Naczelne  Dowództwo  dowiedziało  się  o  pierwotnym  zamiarze  wycofania

armii za Wisłę, lecz nie dowiedziało się o jego zmianie. W tej sytuacji generał

von Moltke zaproponował naczelnemu dowódcy zdymisjonowanie dowódcy

8.  Armii.    sierpnia  nadszedł  rozkaz  zwalniający  generała  Prittwitza  i  sze-

fa sztabu generała Walderssego z zajmowanych stanowisk. Ich miejsce zajęli

7  M. Hoffmann, op. cit., s. 8-9.

8  D.E. Showalter,  Tannenberg 1914. Zderzenie Imperiów, Warszawa 005, s. 0-.

0

generał  piechoty  Paul  von  Beneckendorff  und  Hindenburg  i  generał  major

Erich Ludendorff.

Błędem byłego dowódcy armii niemieckiej był brak umiejętnego wykorzysta-

nia  naturalnych  warunków  teatru  wojennego,  który  był  silnie  ufortyfikowany

oraz wiary w zdolności bojowe własnych żołnierzy. Podstawowe pytanie jakie

stawia  Hoffman  to,  czy  doszłoby  do  zwycięstwa  pod  Stębarkiem  bez  zmiany

dowództwa? Sądził, że tak chociaż nie osiągnięto by tak spektakularnego zwy-

cięstwa. Podstawowym problemem, zdaniem autora, były trudności z dowódcą

I  Korpusu,  generałem  von  François  i  nie  wiadomo  czy  by  go  zdyscyplinowa-

no, tak jak to uczynił generał Ludendorff. Nie wiadomo także, czy potrafiłoby

ono znieść napięcie planowanych działań oraz niepewności co do zachowania

gen. Rennenkampfa.

Wieczorem    sierpnia  Ludendorff  zawiadomił  telegraficznie  sztab  armii,

że  przybywa z nowym dowódcą armii. Generał Ludendorff wydając ten roz-

kaz  przypuszczał,  że  dowództwo  armii  znajduje  się  już  na  zachód  od  Wisły

i pragnął przesunąć je z powrotem. Ponieważ jednak odwrót Prittwitza wcale

nie został wykonany, więc w rzeczywistości cofnął dowództwo armii do tyłu.

sierpnia do kwatery 8. Armii w Malborku przybyli generałowie Hindenburg

i  Ludendorff.  Po  zapoznaniu  się  z  sytuacją,  wieczorem  Hindenburg  podpisał

pierwsze  rozkazy,  które  faktycznie  były  akceptacją  już  wcześniej  wydanych.

Zapoczątkowywały one operację przeciwko rosyjskiej . Armii 9.

Otrzymane  od  szefa  niemieckiego  sztabu  generalnego  instrukcje,  nakazy-

wały rozbicie rosyjskiej . Armii i wyrzucenie jej z obszaru Prus Wschodnich.

Gen. Hindenburgowi wykonanie tego zadania umożliwiało centralne położenie

wojsk  własnych,  rozdzielające  obie  armie  rosyjskie,  jak  też  dogodne  warun-

ki terenowe oraz liczne fortyfikacje. Ponadto armie rosyjskie rozdzielone były

0-kilometrową przestrzenią.

Po południu  sierpnia i wczesnym rankiem  sierpnia oddziały . Armii

zaatakowały 7. Dywizję Piechoty (DP), stojącą na lewym skrzydle XX Korpu-

su gen. Scholtza. Oddziały te po ostrej walce zostały odrzucone ze znacznymi

stratami.  W  związku  z  tą  walką  zdaniem  Hoffmanna  zaszło  zdarzenie,  które

rozstrzygnęło o dalszym ciągu bitwy. Okazało się mianowicie, że stanowisko

7. DP było źle wybrane, a o wiele lepsze znajdowało się w głębi. Dowództwo

armii udało się rano  sierpnia do Stębarka, gdzie znajdowało się stanowisko

dowodzenia gen. Scholtza. Generał prosił o zgodę na wycofanie 7. DP na lep-

sze stanowisko, na co dowództwo armii zgodziło się. Okazało się, że dobrowol-

ne cofnięcie 7. DP było słusznym posunięciem, gdyż wywołało wśród Rosjan

wrażenie ogólnego odwrotu Niemców.

W tej sytuacji dowódca . Armii generał Samsonow wydał ścisłe instrukcje co

do kierunków i czasu pościgu za pokonanym, jak sądził, nieprzyjacielem. Roz-

kaz ten przechwycił sztab niemiecki. Dysponował on w miarę szczegółowymi

danymi o przeciwniku. Znaleziony przy poległym oficerze rosyjskim rozkaz ope-

racyjny frontu oraz przekazywanie przez Rosjan nieszyfrowanych meldunków

pozwoliły na uzyskanie informacji o zamierzeniach dowódcy frontu, składzie

9  B. Zawadzki, op. cit., s. 7.

i ruchu armii gen. Samsonowa. Lekkomyślność ta ułatwiała Niemcom prowa-

dzenie działań, gdyż w sztabie armii było dwóch profesorów matematyki, któ-

rzy rozszyfrowywali rosyjskie rozkazy 0.

Dowództwo 8 Armii zarządziło na 6 sierpnia przeprowadzenie rozstrzygają-

cego natarcia. Wieczorem, w przeddzień zamierzonej ofensywy, położenie armii

było następujące:

–  I Korpus po koncentracji na zachód od Dąbrówna maszerował w kierunku

Uzdowa, zajętego przez I Korpus rosyjski,

–  XX  Korpus  i  .  Dywizja  Rezerwowa  przeszły  do  działań  zaczepnych  pod

Waplewem i Olsztynkiem,

–  Dywizja Obrony Krajowej przemieszczała się w kierunku Olsztynka,

–  . Korpus Rezerwowy przybył do Jezioran i otrzymał rozkaz posuwania się

w kierunku Olsztynka,

–  XVII Korpus wraz z 6. Brygadą Obrony Krajowej odrzucił rosyjski VI Korpus

w kierunku Biskupca.

7 sierpnia dowództwo armii stało aż do popołudnia na małym wzgórzu na

południe od Dąbrówna, przypatrywało się stamtąd koło godziny  przed po-

łudniem  szturmowi na  Uzdowo i  odjechało po południu do  kwatery  głównej

w Lubawie. Wiadomości były pomyślne – I Korpus posuwał się naprzód.

Dnia 8 sierpnia I Korpus odrzucił ostatecznie nieprzyjaciela za Działdowo

natarciem . DP i grupy Mühlmanna, gdyż . DP i grupa Schmettaua przeszły

przez Nidzicę w celu okrążenia Rosjan. W toku bitwy dowództwo armii nakaza-

ło przejście do okrążającego natarcia na Olsztynek .

XVII Korpus zamknął lesisty i pokryty jeziorami teren od wschodu. Generał

v. François, który oceniając trafnie położenie, podprowadził swoją dywizję do

Nidzicy, a grupę Schmettaua przesunął do Wielbarka, zamknął okrążenie od po-

łudnia. Los armii Samsonowa był rozstrzygnięty. Dnia 9 sierpnia po południu

dowództwo armii było już tego pewne i zarządziło na 0 sierpnia przygotowa-

nie oddziałów, zbytecznych w dalszej walce, do działań przeciwko . Armii gen.

Rennenkampfa.

Nasuwało  się  pytanie,  dlaczego  Rennenkampf,  mimo  ponawianych  przez

Samsonowa próśb, nie ruszył się z miejsca. Wyjaśnienia przyczyn, które spo-

wodowały jego bezczynność, są niejasne. . Armia rosyjska poniosła w bitwie

pod Gąbinem bardzo ciężkie straty, przy czym niektóre jednostki miały zmaleć

o  pięćdziesiąt  procent  i  więcej,  oraz  że  Rennenkampf  otrzymał  wiadomości,

mówiące jedynie o cofnięciu się 8. Armii niemieckiej do Królewca, zatem nie

mógł swej armii skierować w kierunku południowo zachodnim, gdyż twierdza

królewiecka zagrażałaby jego flance.

Każdy ruch gen. Rennenkampfa w głąb Prus Wschodnich musiał przeszkodzić

katastrofie pod Tannenbergiem. Hoffman przytacza zdarzenie (a była to tylko po-

głoska), że Rennenkampf nie pomógł Samsonowowi z powodu osobistej urazy.

Oczywiście prawdopodobnie nie zdawał sobie dokładnie sprawy z doniosłości

swego postanowienia i z ogromu klęski Samsonowa. Prawdopodobnie istniała

0  M. Hoffmann, op. cit., s. 5.

XX Korpus i . Dywizja Rezerwowa od zachodu, Dywizja Obrony Krajowej von d. Goltza, sprowadzona

ze Szlezwigu koleją od północy, . Korpus Rezerwowy od wschodu.

między  nimi  osobista  wrogość.  Pochodziła  ona  z  czasów  bitwy  pod  Laojan,

w której Samsonow bronił, na czele syberyjskiej dywizji kozaków, kopalni węgla

w Yentai. Musiał jednak wycofać się, mimo nadzwyczajnej waleczności swych

kozaków, gdyż Rennenkampf pozostał ze swoim oddziałem bezczynnie na le-

wym skrzydle Rosjan, mimo ponawianych rozkazów wzięcia udziału w walce

o kopalnie. Hoffmannowi opowiadali o tym naoczni świadkowie, że po bitwie

doszło na dworcu w Mukdenie do ostrej wymiany zdań między obydwoma do-

wódcami . Pogłoska ta przytoczona we  Wspomnieniach jest cytowana w wielu

publikacjach jako podstawowy powód klęski . Armii.

W  ostatnich  dniach  bitwy  pod  Tannenbergiem,  generał  Ludendorff  poprosił

Hoffmana  do  swego  telefonu,  do  którego  wzywał  go  pułkownik  Tappen,  szef

oddziału operacyjnego Kwatery Głównej. Pułkownik Tappen zawiadamiał, że do

wzmocnienia 8. Armii przeznaczono z frontu zachodniego trzy korpusy i dywizję

kawalerii  i  pytał  dokąd  mają  być  skierowane.  Generał  Ludendorff  oświadczył,

że posiłki nie są koniecznie potrzebne i jeśliby zachód oddając te korpusy, miał

mieć kłopoty, to niech pozostaną. Pułkownik Tappen oświadczył, że oddziały te

są zbyteczne na zachodzie. Następnego dnia Tappen zawiadomił, że przybędzie

XI  Korpus  i  Korpus  Rezerwowy  Gwardii,  oraz  8.  Dywizja  Kawalerii,  natomiast

zapowiedziany V korpus miał pozostać na zachodzie. Generał Ludendorff zazna-

czył jeszcze raz, że korpusy te nie zdążą i jeśli są one potrzebne na zachodzie to

niech tam pozostaną. Pułkownik Hoffman podkreśla tę rozmowę, gdyż ugrun-

towała się opinia, że „Naczelne Dowództwo zdecydowało się na to  brzemienne

w następstwa odstąpieni e obu korpusów, jedynie wskutek wołań o pomoc i naci-

sku wywieranego przez wschód” .

Zwycięstwo niemieckie na pewno nie byłoby możliwe bez pułkownika Hoff-

manna, który obstawał twardo przy swym przeświadczeniu, że Rennenkampf

nie będzie prowadził pościgu oraz ułożył plan i zredagował rozkazy przetrans-

portowania 8. Armii w miejsce, gdzie miała stawić czoło . Armii. Ale najlepszy

plan bez wykonania i woli walki dowódców nie ma szans powodzenia. Dlate-

go gdyby nie zdecydowane działania dowódcy I Korpusu gen. François, który

doprowadził do oskrzydlenia lewego skrzydła gen. Samsonowa oraz dowódcy

gen. Hindenburga, który w krytycznych momentach nie uległ panice zwycięstwo

to byłoby niemożliwe. Najwięcej jednak zdaniem Hoffmanna należało zawdzię-

czać czynnikowi, którego nigdy nie przewidywały plany niemieckie – rosyjskiej

łączności radiowej. Sztab 8. Armii polegał na informacjach z nasłuchu, które

w ciągu dnia regularnie zbierał i rozszyfrowywał. Hoffmann przyznał, że nasłuch

był faktycznym zwycięzcą w bitwie pod Tannenbergiem. „Mieliśmy sojusznika

– powiedział. – Był nim nieprzyjaciel. Znaliśmy wszystkie jego plany” .

M. Hoffmann, op. cit., s. 9.

Ibidem, s. 9-0.

B.W. Tuchman, op. cit, s. 75.

Daniel Chrzczanowicz

wielka wojna w Prusach wschodnich w epopei

aleksandra Sołżenicyna „Sierpień czternastego”

Wielkie wojny i ważne wydarzenia historyczne od wieków były obiektem za-

interesowania pisarzy. Jednak twórczość niewielu z nich zdołała zdobyć świato-

we uznanie. Dzieła tych którym się to udało miały duży wpływ na postrzeganie

epok przez całe pokolenia. Nieświadomy czytelnik często miał problem z odróż-

nieniem fikcji literackiej od prawdziwych wydarzeń opisanych w powieściach

historycznych. Taki sam problem może mieć także historyk, gdyż w wypadku

wielu dzieł literackich, bez przeprowadzenia głębszej analizy źródeł i literatury

przedmiotu,  nie  sposób  ocenić  prawdziwości  wydarzeń  w  nich  opisanych.

To zagadnienie nabiera szczególnego znaczenia w wypadku gdy ma się do czy-

nienia z twórczością tak wybitnego autora jakim był Aleksander Sołżenicyn .

Jedną z jego najważniejszych powieści historycznych, aczkolwiek mało zna-

nych w Polsce, jest „Sierpień Czternastego” . Tematem przewodnim tej książki

jest rosyjska kampania w Prusach Wschodnich, którą przeprowadzono w sierp-

niu 9 roku. Pracę nad powieścią autor podjął już w latach młodzieńczych,

jeszcze przed wybuchem drugiej wojny światowej. Wszystkie zebrane materia-

ły  i  napisane  fragmenty  powieści  przetrwały  wojnę  i  okres  więzienia.  Jednak

dopiero  wiosną  969  roku  Sołżenicyn  zajął  się  pisaniem  wyłącznie  „Sierpnia

czternastego”. O znaczeniu tej powieści mówił: „Otoczony portretami generała

G. Przebinda, J. Smaga,  Leksykon. Kto jest kim w Rosji po 1917 roku, Kraków 2000, s. 59-6. Aleksander

Isajewicz  Sołżenicyn  urodził  się    grudnia  98  roku  w  Kisłowodsku.  Nigdy  nie  poznał  swego  ojca

gdyż ten zmarł 6 miesięcy przed jego narodzinami. Wychowywał się w Rostowie nad Donem. W latach

96-9  studiował  na  wydziale  fizyczno-matematycznym  w  tamtejszym  uniwersytecie.  Następnie

wstąpił do wojska gdzie od października 9 roku dowodził oddziałem zwiadowczo-nasłuchowym. Po-

czątkowo był zagorzałym marksistą. Uczestniczył w walkach w Prusach Wschodnich gdzie w 95 roku

został aresztowany za krytyczne uwagi o Stalinie. Następnie został skazany na 8 lat pobytu w łagrze.

Na  wolność  wyszedł  w  95  roku,  po  czym  wysłany  został  „na  wieczne  zesłanie”  w  pustynne  okoli-

ce Kazachstanu. W Taszkiencie poddał się leczeniu choroby nowotworowej. W 956 roku został zre-

habilitowany. Od 957 zajął się pisaniem powieści. Po osiągnięciu dużej popularności szybko popadł

w  niełaskę  i  stał  się  obiektem  nagonki  zorganizowanej  przez  władze.  Między  innymi  w  jej  wyniku

w 965 roku skonfiskowano jego rękopisy. W 970 roku otrzymał literacką Nagrodę Nobla po czym stał

się jedną z czołowych postaci ruchu dysydenckiego w Rosji. W 97 roku został aresztowany, pozba-

wiony obywatelstwa i wydalony. W latach 976-99 mieszkał w Stanach Zjednoczonych w miasteczku

Cavendish w stanie Vermont. W 990 roku przywrócono mu obywatelstwo. W 99 roku wrócił do Ro-

sji. Zmarł w 008 roku. Sołżenicyn uznawany był za konserwatywnego pisarza, myśliciela, krytykował

konsumpcjonizm i ateizm cywilizacji Zachodu.

A. Sołżenicyn,  Sierpień czternastego, Wrocław 00.

5

Samsonowa  porwałem  się  na  najważniejsze  dzieło  mego  życia” .  Gdy  doko-

nywał w nim ostatnich poprawek został uhonorowany nagrodą Nobla za cało-

kształt twórczości. Pierwszą wersję powieści wydano na Zachodzie  czerw-

ca 97 roku. W 98 roku dokonane zostały ostatnie zabiegi redakcyjne przy

składaniu ostatecznej wersji książki. Jedno z najważniejszych wydań „Sierpnia

Czternastego” ukazało się w 989 roku w Nowym Jorku. Dzięki niemu czytelni-

kom w krajach anglojęzycznych bitwa pod Tannenbergiem została przedstawio-

na z perspektywy rosyjskiej . Niewątpliwie duże znaczenie w powstaniu powie-

ści „Sierpień czternastego” odegrały osobiste doświadczenia i zainteresowania,

a także powiązania rodzinne Sołżenicyna. Jako oficer w 95 roku uczestniczył

w zajęciu Prus Wschodnich przez Armię Czerwoną. Wówczas przejeżdżał przez

kilka miast (między innymi przez Nidzicę i Olsztyn), które opisał później w swej

powieści.  Ciężkie  doświadczenia  z  tego  okresu  zaowocowały  w  przyszłości

i z pewnością miały odzwierciedlenie w opisach walk zamieszczonych w powie-

ści „Sierpień czternastego” 5.

Wątpliwości potencjalnego czytelnika co do prawdziwości wydarzeń w niej

opisanych rozwiewane są już we wstępie wydania polskiego, w którym podkre-

ślono, że wstępnym etapem powstawania powieści była kwerenda archiwalna 6.

Na tej podstawie Aleksander Sołżenicyn przystąpił do pisania pierwszych roz-

działów. W tej obszernej powieści autor często wybiegał daleko poza temat woj-

ny w Prusach Wschodnich, poświęcając w niej dużo miejsca ważnym postaciom

z historii Rosji takim jak Tołstoj, Stołypin czy Lenin. Jednak najważniejszą część

powieści stanowi opis zmagań sierpniowych. Sołżenicyn pragnąc zwrócić uwa-

gę  czytelnika  na  międzynarodowy  oddźwięk  wydarzeń  sierpniowych  umieścił

w  pierwszym  rozdziale  trzy  dokumenty  świadczące  o  wadze  tych  wydarzeń.

Pierwszy z nich to rozpaczliwa prośba ambasadora Francji do cara Mikołaja II

o  jak  najszybsze  rozpoczęcie  ofensywy.  Drugi  to  fragment  notatki  marszałka

Joffre’go w której wypowiada się z uznaniem o szybko przeprowadzonej ofen-

sywie  rosyjskiej.  Trzeci  to  rozkaz  cara  nakazujący  rozbicie  armii  niemieckiej

i otworzenie drogi na Berlin 7. Trzeba podkreślić, iż rosyjska ofensywa zasko-

czyła  Niemców  i  zmusiła  ich  do  odwrotu,  co  miało  duży  wpływ  na  przebieg

wielu dalszych wypadków. Przede wszystkim przyczyniła się do powstrzymania

niemieckiego natarcia na Zachodzie, natomiast pospieszna mobilizacja odbiła

się negatywnie na siłach rosyjskich uczestniczących w kampanii wschodniopru-

skiej 8. Przykładowo – dowódca . Armii gen. Samsonow dysponował niekom-

pletnymi siłami ponieważ brakowało mu 0% składu etatowej piechoty 9.

Kampanię  wschodniopruską  9  roku  określa  się  mianem  rosyjskiej  ka-

tastrofy zapominając, iż ta katastrofa była spowodowana szeregiem rażących

Cyt. za: G. Nivat,  Fenomen Sołżenicyna, Łódź 009, s. .

D.E. Showalter,  Tannenberg 1914. Zderzenie imperiów, Warszawa 005, s. 55.

5  J. Pearce,  Sołżenicyn. Dusza na wygnaniu, Warszawa 00, s. 58.

6  A. Sołżenicyn,  Sierpień czternastego, t. I, Wrocław 00, s. 5.

7  Ibidem, s. 5-6.

8  D. Radziwiłowicz,  Czy bitwa pod Tannenbergiem była Kannami I wojny światowej? ,  [w:]  Dzieje militarne

Krainy Wielkich Jezior Mazurskich. XXVII seminarium krajoznawcze Wojska Polskiego, Wrocław 0, s. .

9  I.F.W. Beckett,  Pierwsza wojna światowa 1914-1918, Warszawa 009, s. 8.

6

uchybień zaistniałych w trakcie zwycięskiego marszu w głąb wrogiego państwa,

co w pewnym sensie uśpiło czujność rosyjskiego dowództwa i przyczyniło się

do  przegranej.  Błędy  te  jednak  nie  są  tłumaczone,  a  często  miały  przyczyny

w  głęboko  zakorzenionych  przyzwyczajeniach  i  nie  zawsze  miały  całkowicie

irracjonalny charakter. W powieści „Sierpień czternastego” Sołżenicyn ukazuje

rosyjski obraz wydarzeń sierpniowych, nie szczędząc przy tym krytyki wobec

wielu zaistniałych w jej trakcie nieodpowiedzialnych kroków.

Nie sposób ocenić prawdziwość wszystkich wypadków opisanych przez Alek-

sandra  Sołżenicyna  w  tej  obszernej  powieści  historycznej.  Można  pokrótce

sprawdzić ich wartość na podstawie dostępnych dokumentów i opracowań do-

tyczących poszczególnych wydarzeń. Odpowiedni do tego celu może być frag-

ment powieści dotyczący porażki VI korpusu pod Biskupcem i jego odwrotu na

Szczytno, czemu Sołżenicyn poświęcił kilka rozdziałów. Dowódcą VI korpusu

w tej kampanii był gen. Aleksander Aleksandrowicz Błagowieszczeński 0 (Druz-

gocącą ocenę tego dowódcy wystawił jeden z bohaterów powieści w rozdziale

szesnastym ).  Trzon  jego  sił  tworzyły  dwie  dywizje  piechoty  i  dwie  brygady

artylerii. Siły te stanowiły prawe skrzydło rosyjskiej . Armii. Podczas marszu

w głąb Prus korpus ten wysłany został w rejon Biskupca, gdzie zajął ważny wę-

zeł kolejowy w Czerwonce (W powieści występuje pod nazwą Rotflus). 5 sierp-

nia przeciw nadchodzącemu VI korpusowi Niemcy wystawili dwa korpusy: I re-

zerwowy i XVII ponadto w tym rejonie operowała już 6. brygada landwery .

Skierowanie VI korpusu w rejon Biskupca stawiało go w niezwykle trudnej

sytuacji i miało daleko idące następstwa. Korpus narażony został na uderzenie

kilkakrotnie silniejszego przeciwnika, a jego rozbicie lub odrzucenie otwiera-

ło Niemcom drogę na tyły prawego skrzydła rosyjskiej . Armii . Sołżenicyn

bardzo trafnie i obrazowo ocenił zadanie korpusu: „Jeśli Druga Armia wcho-

dziła do Prus jak głowa byka, to oni tu i teraz, na stacji Rotflus, byli ostrzem jej

prawego rogu. Róg wbił się w ciało Prus Wschodnich na dwie piąte głębokości.

Zajmują  stację  Rotflus,  przecinali  najważniejszą  linię  kolejową,  którą  Niemcy

mogli przerzucać siły wzdłuż Prus. Jasne, że Niemcy bez tej stacji żyć nie będą

mogli. I było rzeczą rozsądną skierować cały 6. Korpus właśnie tutaj” . Jednak

osamotniony korpus pozbawiony wsparcia . DKaw i bez współpracy z sąsied-

nimi  korpusami  stał  się  łatwym  celem  dla  przeważających  sił  niemieckich 5.

Sytuację w jakiej znalazł się rosyjski korpus autor powieści ujął w następujący

0  A.  Лихотворик ,  Восточно-Прусская  операция.  Август  1914  г.,  [w:]  http://www.grwar.ru/library/

EastPrussiaVIII/EPO_5.html  (dostęp  ..0).  Aleksander  Aleksandrowicz  Błagowieszczeński

(85-?)  W  878  roku  ukończył  Mikołajewską  Akademię  Sztabu  Generalnego.  Był  dowódcą  .  DP.

W sierpniu 9 roku dowodził VI korpusem w stopniu generała piechoty. Za swą nieudolność w czasie

walk 6 sierpnia został usunięty ze stanowiska rozkazem dowódcy frontu.

A. Sołżenicyn, op. cit., s. .

A.  Sołżenicyn  podaje  daty  wedle  kalendarza  juliańskiego,  w  niniejszym  artykule  daty  podawane  są

według kalendarza gregoriańskiego.

Н.Н. Головин,  Из истории кампании 1914 г. на русском фронте. Начало войны и операции в Восточ-

ной Пруссии. Praga 96, s. 6.

A. Sołżenicyn, op. cit., s. 7.

5  D.E. Showalter, op. cit., s. 86. Autor ten wskazuje, iż doświadczenia poprzednich wojen dowiodły,

że pojedynczy korpus z powodzeniem mógł działać w izolacji, o ile miał dostatecznie dużo czasu na

przygotowanie swoich pozycji obronnych.

7

sposób: „Korpus Błagowieszczeńskiego tak daleko odbił w prawo, że przestał

być flanką, niczego już nie osłania, został osamotnioną i oddzielną jednostką,

ofiarą sporu” 6. W ten sposób rosyjski dowódca korpusu nieświadomy zagro-

żenia wdał się w bitwę pod miejscowością Biesowo (Rosjanie tę bitwę nazywają

bojem pod Biskupcem). Wydarzenie to opisane zostało w rozdziałach osiem-

nastym, dwudziestym i dwudziestym pierwszym powieści. Głównym ich boha-

terem  został  gen.  Aleksander  Dimitriewicz  Nieczwołodow,  który  pełnił  wów-

czas funkcję dowódcy . brygady wchodzącej w skład . DP. Brygadę tworzyły

5. Szlisselburski PP i 6. Ładożski PP 7. Akcja rozdziału rozpoczyna się około

godziny  6.00  w  czasie  gdy  wynik  bitwy  pod  Biesowem  był  już  przesądzony.

W tym czasie generał-major Nieczwołodow szedł ze swoim oddziałem od połu-

dnia po brukowanej szosie do Biskupca 8. W końcowej fazie bitwy Nieczwołodow

został wyznaczony na dowódcę odwodu korpusu. Ten fakt przedstawiony przez

Sołżenicyna nie podlega wątpliwości. Świadczy o tym rozkaz dowódcy korpu-

su:  „W  rezerwie  przy  południowym  krańcu  Biesowa  zostawić:  jeden  batalion

. PP, sześć kompanii 6. PP z półbaterią, moździerzowe i ciężkie baterie pod

komendą  dowódcy  II  brygady  .  DP  Nieczwołodowa” 9.  Sam  generał  nie  od

razu  został  powiadomiony  o  zadaniu  jakie  mu  wyznaczył  dowódca  korpusu.

Przy tej okazji Nieczwołodow scharakteryzował podejście dowódcy korpusu do

artylerii ciężkiej i karabinów maszynowych przydzielonej do VI korpusu w na-

stępujący  sposób:  „Błagowieszczeński  zupełnie  nie  wiedział,  co  zrobić  z  tym

prezentem więc ten przydzielił go do odwodu. (Jako stary zupak wiedział: rzad-

ka broń to większa odpowiedzialność w razie utraty. Nawet karabinów maszy-

nowych ze względu na ich drogocenność starał się nie wysuwać na pierwszą

linię, trzymał je najczęściej przy sztabie albo w obozie sanitarnym)” 0. Bohater

rozdziału miał wątpliwości co do celowości istnienia funkcji dowódcy bryga-

dy,  dziwił  go  również  skład  sił,  które  prowadził  gdyż  oprócz  dwóch  pułków

5. Szlisselburskiego i 6. Ładożskiego były w nim „pododdziały wszelkiej ma-

ści” .  Siły  te  nie  stanowiły  zwartego  oddziału.  Pułk  Szlisselburski  został  od

niego odłączony (Pułk ten był zaangażowany w walki na północnym odcinku

w rejonie wsi Kruzy). Dowodził więc niepełnym pułkiem Ładożskim (pododdziały

6. pułku walczyły w różnych rejonach bitwy pod Biesowem). Jeden batalion zaj-

mował wzgórza koło Zerbunia, kolejny wzmocniony karabinami maszynowymi

6  Sołżenicyn, op. cit., s. 9.

7  A.  Лихотворик,   Восточно-Прусская  операция.  Август  1914  г.,  [w:]  http://www.grwar.ru/libra-

ry/EastPrussiaVIII/EPO_5.html (dostęp ..0). Aleksander Dimitriewicz Nieczwołodow urodził

się 5.0.86 w rodzinie o tradycjach wojskowych. Był absolwentem Mikołajewskiej Akademii Szta-

bu Generalnego, którą ukończył w 889 roku. Był uczestnikiem wojny rosyjsko-japońskiej. Dowodził

58. pułkiem piechoty (0.907 – 05.909). Następnie był dowódcą brygady w 65. DP (909-90) póź-

niej pierwszej brygady 0. DP (90-9). W sierpniu 9 roku w randze generała majora, następnie

od 95 roku w randze generała porucznika. W lutym 97 roku dowodził dywizją na froncie zachod-

nim. Od 98 roku na emigracji we Francji. Zmarł w 98 roku.

8  A. Sołżenicyn jest powściągliwy w opisach miejscowości takich jak Czerwonka i Biskupiec. Dość po-

bieżnie scharakteryzował miasteczka pruskie na przykładzie miejscowości Soldau (Działdowo).

9  Zob . Восточно-Прусская операция. Сборник документов мировой империалистической войны на рус-

ском фронте (1914-1917 гг.), Moskwa 99, s. 562-563.

0  A. Sołżenicyn, op. cit., s. 56-57.

Ibidem, s. 57.

8

stał  w  Droszewie,  trzeci  wysłano  do  Biesowa.  Ponadto  generał  dysponował:

oddziałami saperów, pontonierów i telegrafistów, nie posiadał artylerii ani jaz-

dy. W trakcie marszu kolumny do Biskupca zaczęto mówić o gęstej strzelaninie.

Generał Nieczwołodow na swojej drodze napotykał idące od strony miasta pu-

ste wozy taborowe, powożone przez wystraszonych woźniców oraz dwukółki

z rannymi. W masie wycofującego się wojska szli żołnierze pułków . Ołonie-

ckiego, . Biełozierskiego oraz wydzielonych kompani 6. Ładożskiego. Gene-

rał próbował zorientować się w sytuacji wypytując przechodzących żołnierzy.

Przedstawiali oni w sposób chaotyczny wydarzenia, których byli uczestnikami,

przekazując tym samym ich sprzeczny obraz. Według jednej z relacji, Rosjanie

zatrzymali się na nocleg tuż obok Niemców, co zaskoczyć miało obie strony .

Inni  mówili,  że  Niemcy  zaskoczyli  ich  w  czasie  marszu  bocznym  ostrzałem.

Z relacji kolejnych świadków wynikało, że zdołali się głęboko okopać. Niektó-

rzy  oficerowie  twierdzili,  że  zaskoczyli  kolumnę  wycofujących  się  Niemców

i nastraszyli ich bardziej niż oni ich, lecz później Niemcy ściągnęli masę artylerii

i rozpoczęli ostrzał. Mówiono o tysiącach zabitych, dziesiątkach rozszarpanych

przez  artylerię  żołnierzy  i  panicznej  ucieczce.  Wszystkie  te  relacje  zawierają

prawdziwe informacje i charakteryzują poszczególne etapy walk pod Biesowem

na  wybranych  odcinkach  frontów.  Prawdopodobnie  Sołżenicyn  zastosował

tu celowy zabieg, opisując chaos powstały podczas odwrotu i przedstawiając

pomieszane ze sobą relacje żołnierzy walczących na różnych odcinkach walk.

Trzeba tu zaznaczyć, że rozkaz o odwrocie spod Biesowa został wydany później,

po godzinie 7, lecz widok wycofujących się rannych nie powinien budzić wąt-

pliwości. Z takim obrazem wydarzeń gen. Nieczwołodow podążał dalej. Zbliża-

jąc się do Biskupca wysłał straż przednią na zwiad. Niebawem z lewej strony

jego uwagę przykuły kłęby kurzu. Po początkowym zaskoczeniu okazało się, że

był to rosyjski oddział liczący więcej niż jeden batalion piechoty wsparty artyle-

rią. Niemieckie mapy z epoki potwierdzają istnienie gruntowej drogi biegnącej

w pobliżu południowego brzegu jeziora Dadaj. Biegła ona w pobliżu majątku

Kojtryny  do  miejscowości  Rzeck  wzdłuż  południowego  brzegu  jeziora  Kraks.

Droga  ta  łączyła  się  pod  Biskupcem  z  drogą  biegnącą  ze  Szczytna.  Generał

w maszerującej kolumnie rozpoznał żołnierzy rosyjskich, a po towarzyszącym

im rudo-czarnym psie upewnił się, że była to jednostka pochodząca z 6. DP

dowodzonej przez gen. Gwido Kazimirowicza Richtera. Na miejscu okazało się,

że był to 6. Suzdalski PP. Wydzielenie tego pułku z 6. DP nie było wymysłem

autora powieści. Mówi o tym rozkaz dowódcy korpusu:

Suzdalski pułk z dwoma bateriami zostawić w rezerwie w mojej dyspozycji na

południowo-zachodnich przedmieściach Biskupca; z pozostałymi siłami iść za-

chodnim brzegiem Jeziora Dadaj w celu nawiązania kontaktu z 4. DP.

Błagowieszczeński

B. Zawadzki,  Kampania Jesienna w Prusach Wschodnich, t. I, Warszawa 9, s. 66. Było to prawdziwe

wydarzenie – 5 sierpnia w Lutrach obozowała VI. brygada obrony krajowej, którą z powodu nadejścia

. DP pośpiesznie cofnięto do Żardenik (Scharnigk). Następnego dnia brygadę wysłano z powrotem

w rejon walk pod Biesowem.

Zob.  Восточно-Прусская операция… ,  s. 565.

9

Na  czele  kolumny  jechał  na  niespokojnym  koniu  oficer.  Był  to  kapitan

6. Suzdalskiego PP, który opisał generałowi w jaki sposób znaleźli się ponow-

nie w Biskupcu. Rozkaz otrzymany przed południem nakazywał marsz ich dy-

wizji na Olsztyn, ale po dziesięciu wiorstach rozkaz dowódcy korpusu nakazał

powrót do Biskupca. Pułk Suzdalski był ostatni w pochodzie, więc rozpoczął

powrotny marsz w kolumnie jako pierwszy. Następny rozkaz nakazywał powrót

tylko pułkowi Suzdalskiemu i dwóm bateriom, a reszcie dywizji iść wzdłuż za-

chodniego brzegu jeziora Dadaj, by połączyć się z . DP . Gen. Nieczwołodow

zadał sobie pytanie – z kim ma połączyć się Richter, kiedy . DP była już pobita

i gdzie znajduje się  DKaw. (Rzeczywiście marsz 6. DP wzdłuż zachodniego

brzegu Jeziora Dadaj był manewrem spóźnionym i nie do końca celowym).

Z przypadkowym spotkaniem kpt. 6. pułku łączy się ciekawy wątek. Otóż

gen. Nieczwołodow widząc kapitana na nie ułożonym jeszcze koniu zadał pyta-

nie „– cudzy?” Na co kapitan odpowiedział „– Zdobyty dwie godziny temu, do-

piero się oswaja”. Jeździec w dalszej rozmowie wyjaśnił, że koń zabrany został

z  opuszczonego  majątku  leżącego  nad  jeziorem  Dadaj 5.  Nad  wymienionym

jeziorem  znajdowało  się  kilka  dworów,  lecz  analiza  drogi  jaką  pokonał  pułk

Suzdalski wskazuje, że koń mógł pochodzić z dworu w Kojtrynach 6.

Gdy kolumna dowodzona przez generała Nieczwołodowa dotarła do Biskupca

gdzie mieścił się sztab korpusu, generał spróbował bezskutecznie skontakto-

wać  się  z  dowódcą  korpusu 7.  Zamiast  tego  pułkownik  z  kwatermistrzostwa

poinformował go, że został wyznaczony na dowódcę odwodu, którego zada-

niem miała być osłona odwrotu korpusu. Ponadto dowiedział się, że dowódca

.  DP  gen.  Mikołaj  Mikołajewicz  Komarow  czeka  na  niego  i  że  podległe  mu

siły  są  już  na  miejscu,  a  saperów  i  pontonierów  ma  zostawić  na  miejscu 8.

W sztabie korpusu panowała wówczas nerwowa atmosfera. Oficerowie zasko-

czeni wydarzeniami pod Biesowem nie wiedzieli jakie siły niemieckie znajdują

się przed nimi. Generał był świadkiem jak dowódca korpusu wsiadł na konia

i zadumany opuścił miasto. Następnie gen. Nieczwołodow ruszył konno z miasta

na wyznaczone miejsce (Biesowo leży w odległości ok. 0 km od Biskupca).

W  rozdziale  dwudziestym  powieści  o  godz.  7.  doszło  do  spotkania

gen. Nieczwołodowa z gen. Komarowem. W sztabie . DP także panował chaos co

było zgodne z prawdą. Szef sztabu płk. Serbinowicz (była to prawdziwa postać)

B. Zawadzki, op. cit., s. 67-68.

5  A. Sołżenicyn, op. cit., s. 59.

6  M. Jackiewicz-Garniec, M. Garniec,  Pałace i dwory dawnych Prus Wschodnich. Dobra utracone? , Olsztyn

00, s. 0. Kojtryny były dawnym majątkiem ziemskim położonym około 7 kilometrów od Biskupca.

Dwór położony jest na wysokim brzegu jeziora Dadaj pomiędzy rzekami Dymer i Dadaj. Do około 905

roku należał do baronów von Saß następnie zmieniał właścicieli, obecnie jest to ruina.

7  R. Teichert,  Geschichte der Stadt Bischofsburg, Bischofsburg 96, s. 6. Sztab rosyjskiego korpusu

naprawdę mieścił się w Biskupcu w jednym z miejscowych hoteli. Według Roberta Teicherta gen. Bła-

gowieszczeński wraz ze swym sztabem zajął hotel  Bischofsburger Hof,  zaś pozostali oficerowie zajęli

hotel Reblin.

28  A. Лихотворик,  Восточно-Прусская операция.  Август 1914 г. ,  [w:] http://www.grwar.ru/library/East-

PrussiaVIII/EPO_5.html;  [..0].  Mikołaj  Mikołajewicz  Komarow  (855  –  ?).  Absolwent  Mi-

kołajewskiej Akademii Sztabu Generalnego rocznik 88. Pełnił między innymi funkcje szefa sztabu

VII korpusu. W sierpniu 9 roku na stanowisku dowódcy . DP. Za swoją nieudolność podczas walk

6 sierpnia pod Biesowem został usunięty ze stanowiska.

0

nie  posiadał  informacji  o  rozmieszczeniu  sił  niemieckich,  a  nawet  o  położe-

niu własnych. W trakcie spotkania gen. Nieczwołodow otrzymał rozkaz zajęcia

i  utrzymania  pozycji,  zaś  dalsze  rozkazy  miały  nadejść  na  piśmie.  Sztab  dywi-

zji wyjechał tak szybko, że gen. Nieczwołodow nie zauważył kiedy to się stało.

O jego wyjeździe opowiedział mu dopiero napotkany ppor. . Biełozierskiego PP.

Informacja zawarta w powieści pokrywa się z relacją generała zawartą w raporcie

komisji gen. Pantielejewa. Co więcej, zapisano w niej iż napotkany po godz. .

ppor. . PP poinformował gen. Nieczwołodowa, że pułk ten otrzymał o 7.0

rozkaz wycofania się, a dowódca tego pułku przekazując polecenie swojemu za-

stępcy wraz z dowódcą . DP samochodem pojechał do Biskupca. Na tej podsta-

wie gen. Nieczwołodow wywnioskował, że odwrót nastąpił z rozkazu dowódcy

. DP 9. Sytuacja w jakiej znalazła się dywizja całkowicie usprawiedliwiała decy-

zję dowódcy . DP o wycofaniu się z walki. Jednak sposób przeprowadzenia tego

manewru bardzo źle świadczył o pracy sztabu dywizji. Była to zresztą charak-

terystyczna cecha, którą dostrzegano w wielu decyzjach podejmowanych przez

wyższych dowódców rosyjskich w okresie zmagań sierpniowych.

W dalszej części rozdziału gen. Nieczwołodow pozostawiwszy dwa bat. 6.

Ładożskiego PP ruszył szukać artylerii. Z ubezpieczeniem poruszał się wzdłuż

stacji Czerwonka (miejscowość znajduje się ok.  km na południe od Biesowa),

gdzie napotkał artylerię i baterię ciężkich haubic 0. Następnie spotkał pułkow-

nika dowódcę dywizjonu moździerzy, który aż palił się do walki. Po zebraniu

sił, zaczęły się przygotowania do obrony. Piechota zajmowała swoje pozycje.

Drużyny karabinów maszynowych zajęły pozycje na skrzydłach. W tym czasie

z lewej strony jeziora Dadaj dochodził odgłosy ostrzału artyleryjskiego .

Wkrótce  nakazano  zluzowanie  batalionu  .  pułku  zajmującego  pozycje

w  pobliżu.  Zawiadomiony  o  rozkazie  opuszczenia  pozycji  podpułkownik,  do-

wódca bat. . Biełozierskiego PP, zrozpaczony prosił generała o pozwolenie na

pozostanie pod jego rozkazami. Do walki zdolne były dwie i pół kompanie tego

pułku. Za zgodą generała siły te zajęły wyznaczone pozycje. W tym czasie Niem-

cy ostrzeliwali okolicę, na co odpowiedziała ogniem artyleria rosyjska. Niemcy

nonszalancko zaatakowali kolumnami z północy. Rosyjski ogień artyleryjski spę-

dził ich z powrotem na pozycje. Słońce powoli zachodziło. Piechota okopywała

się pośpiesznie, zaś generał wciąż oczekiwał jakiejkolwiek wiadomości ze szta-

bu. O szóstej dwadzieścia gen. wysłał gońca z prośbą o dyspozycje (Zgadza się to

z tym, co zawierają rosyjskie dokumenty, które zaświadczają, że gen. Nieczwo-

łodow: Zaskoczony widokiem wycofujących się oddziałów dywizji wysłał o 6.0

zapytanie o zadania dla siebie. Próby nawiązania kontaktu z dowództwem odby-

wały się w obliczu nadchodzących oddziałów wroga, które pojawiały się na pra-

wym skrzydle i tyłach osłony.). Niemcy w tym czasie próbowali wypuścić balon

9  Zob . Восточно-Прусская операция. Сборник документов мировой империалистической войны на рус-

ском фронте (1914-1917 гг.),  Moskwa 99, s. 56-56.

0  Stacja Czerwonka leży w pewnej odległości od samej wsi. Prowadzi do nie niej droga (biegnącą rów-

nolegle do samej stacji), która dalej przebiega przez wieś Droszewo do miejscowości Wilimy.

Około 8.0 w rejonie Ramsowa leżącego po drugiej stronie jeziora Dadaj doszło do starcia pomiędzy

6. Kazańskim PP a częścią 59. rezerwowego PP. Następnie na miejsce potyczki, od strony Barczewa,

nadciągnęły główne siły . DP rez. pod dowództwem gen. Gustava von Foerstera, która rozpoczęła

ostrzał artyleryjski oddziałów rosyjskich.

obserwacyjny, co miało im się nie udać . Następnie otworzyli zmasowany ogień,

niszcząc resztkę wieży ciśnień i stację kolejową w Czerwonce. Opisywany fakt bu-

dzi wątpliwość. Na zdjęciach stacji z tego czasu nie widać jakichkolwiek śladów

przebudowy czy naprawy uszkodzeń. Nie wspomina o tym także w swoim prze-

wodniku Mieczysław Orłowicz, który zwracał na takie szczegóły uwagę .

Niemcy  przerwali  ostrzał  po  zapadnięciu  ciemności,  co  także  jest  zgodne

z  informacjami  zamieszczonymi  w  rosyjskich  dokumentach.  Skuteczna  obrona

w Czerwonce stała się przykładem, który świadczył, że można było się tam utrzy-

mać. Sołżenicyn pisał o zrządzeniu boskim, dzięki któremu na stacji spotkało się

kilku energicznych oficerów, którzy z garstką żołnierzy osłaniali odwrót przed prze-

ważającymi siłami wroga . Mowa jest także o tchórzostwie dowództwa . dywizji.

Na podstawie tych wydarzeń gen. Komarow został przedstawiony jako nieodpo-

wiedzialny dowódca, który w krytycznej chwili opuścił swoich żołnierzy, zaś gen.

Nieczwołodow wraz ze spotkanymi oficerami stanowił jego przeciwieństwo, stając

się przykładem rozważnego oficera, który wytrwał na posterunku do końca. Sytua-

cję tę Sołżenicyn ujął w następujących słowach: „Sukces: w obu dywizjonach było

tylko kilku rannych, a i to lekko. Napływały meldunki z batalionów – też niewielkie

straty, nie to, co rano. Kto walczy – nie ginie. Ginie, ten kto ucieka” 5.

Punkt dowodzenia rosyjskiej osłony miał mieścić się w piwnicy. Tam o godzi-

nie 0.0 gen. Nieczwołodow napisał notatkę do dowódcy dywizji, przedstawia-

jąc w niej sytuację w jakiej się znajdował. Następnie wysłał kolejnego gońca.

O godz. . napisał jeszcze jedną notatkę, tym razem do gen. Błagowieszczeń-

skiego, krótko opisując sytuację oraz zaznaczając że od 7. 00 nie ma kontaktu

z dowódcą . DP 6.

Oczekiwanie  na  rozkazy  na  stacji  Czerwonka  stało  się  dla  bohaterów  roz-

działu okazją do rozmyślań na różne tematy, między innymi co do sensu wal-

ki  o  Prusy  Wschodnie  i  czym  jest  patriotyzm.  W  trakcie  tych  rozważań  poja-

wia się ważny wątek z życia gen. Nieczwołodowa. Sołżenicyn wplótł w akcję

informację,  iż  generał  był  autorem  książek,  przytaczając  tytuł  najważniejszej

z  nich.  Mowa  tu  o  monumentalnym,  wielotomowym  dziele   Opowieści  o  Ro-

syjskiej  Ziemi 7.  O  .55.  rozważania  te  przerwało  nagłe  nadejście  gońca

R. Bętkowski,  Bitwa pod Zerbuniem, „Debata” 0, nr 8, s. . Rzeczywiście Niemcy prowadzili ob-

serwację pola bitwy z balonu wypuszczonego za piętnaście osiemnasta w miejscowości Kiersztanowo,

gdzie mieścił się sztab gen. Otto Belowa.

M. Orłowicz,  Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii, Olsztyn 006, s. 67. O Czerwon-

ce pisał że jest to:  ważny dworzec węzłowy kolei Królewiec-Ruciane i Toruń-Wystruć. Jest to niemiecka

kolonia urzędników i służby kolejowej. Leży na polsko-niemieckim pograniczu etnograficznym…

J. Pearce, op. cit . , s. 58. W całej powieści dostrzegalne są wątki odnoszące się do mistycznej opatrz-

ności kierującej losami całego narodu.

5  A. Sołżenicyn, op. cit., s. 78.

6  Ibidem, s. 79.

7  А.Д. Нечволодов,  Сказания о русской земле. С древнейших времен до расцвета русского могущества при

Ярославе Мудром, Ч. 1, Санкт-Петербург 1913; А.Д. Нечволодов,  Сказания о русской земле. От разделе-

ния власти на Руси при сыновьях Ярослава Мудрого до конца великого княжения Димитрия Иоаннови-

ча Донского, Ч. 2, Санкт-Петербург 1913; А.Д. Нечволодов,  Образование Московского Государства при

приемниках Димитрия Иоанновича Донского, Ч. 3, Санкт-Петербург 1913; А.Д. Нечволодов,  Сказания

о русской земле. Иоанн Грозный и Смутное время; Избрание на царство Михаила Феодоровича Романова,

Ч. 4, Санкт-Петербург 1913. Książka ta nadal cieszy się zainteresowaniem czytelników rosyjskich czego

najlepszym dowodem jest jej ponowne wydanie w 006 i 00 roku.

z rozkazem od dowódcy dywizji. Treść i godzina doręczenia rozkazu mocno za-

skoczyły  generała.  Notatka  napisana  o  7.0,  nakazująca  osłonę  odwrotu  na

północ od Biesowa, podpisana była w zastępstwie szefa sztabu przez kpt. Kuz-

niecowa.  W  relacji  zapisanej  przez  komisję  Pantielejewa,  gen.  Nieczwołodow

zanotował, że był mocno zdziwiony tym, iż tak ważna wiadomość dotarła do

niego tak późno i nie zawierała nawet szczegółowych informacji w jaki sposób

ma przeprowadzić osłonę odwrotu  38.   Sołżenicyn okoliczności wydania rozka-

zu  opisał  w  następujący  sposób:  „…coś  krzyknęli,  wskakując  do  automobilu

czy powozu, wyjeżdżając – w pośpiechu napisał rozkaz jakiś kapitan, który sam

po chwili pognał za nimi, a z pakietem wysłał jakiegoś marudera, złapanego

przypadkiem  i  w  ostatniej  chwili” 9.  Następnie  wobec  braku  amunicji  zosta-

ła ściągnięta z pozycji większa części artylerii. Czysto teoretycznie rozważana

była możliwość dalszej obrony w tym rejonie, pod warunkiem ściągnięcia reszty

korpusu. Niebawem o niemożności wykonania tego manewru zaświadczyła re-

lacja powracającego z Biskupca gońca, który zameldował o chaosie na ulicach

miasta oraz braku na miejscu wyższego dowództwa. Według tej relacji nikt tam

nie wiedział dokąd iść, a wszystkie jednostki zostały wymieszane. Ponadto do

miasta  napływała  .  DKaw,  którą  wysłano  na  zachód  od  miasta.  Goniec  za-

meldował również o odwrocie 6. DP gen. Richtera. Po wysłuchaniu meldunku

o .5 gen. Nieczwołodow zarządził odwrót.

Sołżenicyn podjął się analizy porażki doznanej przez Rosjan pod Biesowem,

trafnie wskazując na jedną z najważniejszych przyczyn przegranej VI korpusu.

Według niego, dwa tygodnie braku kontaktu z wrogiem, uśpiło czujność ma-

szerujących wojsk, które beztrosko poruszały się bez zwiadu a nawet ubezpie-

czenia, co autor powieści opisał tak: „I tak właśnie wysunęli się pięć wiorst za

Bischofsburg, przecięli ważną dla Niemców linię kolejową – jak gdyby pozio-

mą oś Prus Wschodnich – i maszerowali dalej tak samo beztrosko jak u siebie

w guberni smoleńskiej, jednostki bojowe pomieszane z taborami, i kompletnie

nie przychodziło im do głowy, że w Niemczech mogą spotkać inne wojsko niż

rosyjskie. I kiedy rozgorzała walka – nie było ani planu, zawczasu opracowa-

nego na taką okoliczność, ani rozkazów. Żołnierze od razu to wyczuwają – i od

razu idą w rozsypkę” 0 .

Rozbity rosyjski korpus niezbyt mocno naciskany przez Niemców, wycofał się

na południe od Biskupca do miejscowości Dźwierzuty, by tam uporządkować

szeregi. Aleksander Sołżenicyn napisał, że meldunek o porażce VI korpusu do-

tarł do sztabu . Armii 7 sierpnia o godzinie .00, zaś gen. Samsonow był bar-

dzo zaskoczony jego treścią. VI korpus znajdował się zbyt daleko by Samsonow

mógł osobiście zbadać sytuację w jakiej korpus się znalazł, a sam meldunek nie

wyjaśniał co się stało pod Biskupcem. Tak było w rzeczywistości. Treść meldun-

ku przekazana gen. Samsonowowi jest znana i brzmi w przybliżeniu tak: „Zwiad

nie przyniósł informacji o przeciwniku poprzedniej nocy. O godz. 8. 00 rano . DP

rozpoczęła  bój  na  odcinku  Kruzy,  Tejstymy,  Jezioro  Auer.  Około  godziny  .

8  Zob . Восточно-Прусская операция. Сборник документов мировой империалистической войны на рус-

ском фронте (1914-1917 гг.),  Moskwa  99. s. 56-56.

9  Sołżenicyn, op. cit., s. 8.

0  Ibidem, s. 58.

walka  osiągnęła  apogeum.  Dywizja  poniósłszy  duże  straty  kontynuowała  ją

do zapadnięcia ciemności. Brygada 6. DP wysłana do obejścia od lewej stro-

ny zachodniego brzegu jeziora Dadaj, między jeziorem a drogą Kiersztanowo

(Kirschdorf)-Ramsowo (Gr. Ramsau) rozpoczęła walkę, którą przerwano wraz

z nadejściem ciemności. Część dywizji gen. Tołpygo wysłano na prawe skrzyd-

ło . DP jako wsparcie. W następstwie dużych strat . DP i zagrożenia korpus

wycofał  się  na  odcinek  Targowska  Wola  (Theerwisch  Wolla)-Szczepankowo

(Sczepanken). Połączenie z II i XIII korpusem zostało zerwane z tego powodu

nie  zostały  one  powiadomione  o  odwrocie.”  Pod  powyższym  tekstem  podpis

złożył gen. Błagowieszczeński .

Meldunek  przekazany  dowódcy  .  Armii  był  co  najmniej  niepokojący  i  nie

odpowiadał na podstawowe pytania co tak naprawdę spotkało VI korpus. Sytu-

acja w jakiej znalazł się gen. Samsonow wprawiła go w zakłopotanie. W pew-

nym momencie Aleksander Sołżenicyn ukazał postać generała Samsonowa jako

człowieka zagubionego, usiłującego odgadnąć prawdziwy obraz sytuacji i po-

znać  przyczyny  niepowodzeń,  które  go  zaskakiwały.  Niepomyślne  wieści  wy-

przedzały ruchy Samsonowa, a on sam nie był w stanie odpowiednio reagować.

Kryzys pogłębił brak informacji o ruchach wojsk przeciwnika oraz brak zaufania

do własnego sztabu. Samsonow wyczuwał także niechęć ze strony dowódców

poszczególnych  korpusów.  Porównywał  sytuację  z  tej  wojny,  do  doświadczeń

z okresu walk rosyjsko-japońskich, których był uczestnikiem.

Jednym z najważniejszych powodów klęski armii rosyjskich w Prusach Wschod-

nich był marsz na oślep. Problem ten Sołżenicyn opisał w kilku miejscach swej

powieści. Jedną z najciekawszych rozmów, poruszających ten temat, jest dialog

dwóch  oficerów  w rozdziale  szesnastym, w podtytule nazwanym „Czy  umiemy

wykorzystywać  kawalerię?”  Jeden  z  nich  zadał  pytanie:  Armia  ma  trzy  dywizje

kawalerii, a przed frontem – ani jednej. Naciera na oślep, żadnego zwiadu. Klujew

nie  dysponuje  nawet  pułkiem  kawalerii.  Matros  ma  kozaków  –  prosto  z  ulic

Warszawy, co to za zwiad? Dlaczego cała konnica jest z boku? (…)”

Drugi, ucinając rozmowę na ten temat, odpowiada: „Dlaczego, dlaczego? Tak wy-

szło. Chcieli lewym skrzydłem zagarnąć, okrążyć. A niby czym mają okrążyć?” .

Do problemu złego wykorzystania jazdy Sołżenicyn wrócił w rozdziale 0 po-

wieści, gdzie jeden z bohaterów o użyciu kawalerii w armii rosyjskiej wypowiada

się w następujący sposób: „Nawiasem mówiąc, tak samo jak na japońskiej wojnie,

konnica najczęściej nie walczy; na wojnie najczęściej się ją oszczędza. Dowódz-

two, które oszczędza kawalerię, zbiera najwyższe pochwały…” . Rosjanie w tej

kampanii dysponowali wielokrotnie liczniejszą jazdą, która była w stanie przystą-

pić do zadań rozpoznawczych prawie natychmiast, jednak wskutek nieudolnego

jej wykorzystania nie wykonano tego zadania w odpowiedni sposób .

Zob .Восточно-Прусская операция. Сборник документов мировой империалистической войны на рус-

ском фронте (1914-1917 гг.),  Moskwa 99, s. 56.

A. Sołżenicyn, op. cit. s. 9-0.

Ibidem, s. 7.

W.B.  Łach,   Działania  militarne  w  Prusach  wschodnich  w  czasie  I  wojny  światowe,  w;  Wielkie  wojny

w Prusach. Działania militarne dolną Wisłą Niemnem na przestrzeni wieków, red. Witold Gieszczyński,

Norbert Kasparek, Dąbrówno 00, s. 8.

Sołżenicyn zauważył, że marsz po omacku odbił się negatywnie także pod-

czas odwrotu VI korpusu. Żołnierze, opuszczeni przez sztab, nie znali przyczyny

porażki, nie znali też wielkości wrogich sił, z jakimi się zetknęli. Wszystko to

wzmagało niepokój, a uczucie to sprzyjało wybuchowi paniki. Niemcy porażkę

VI korpusu przedstawiają jako katastrofę, co nie do końca odpowiada rzeczy-

wistości. Oczywiście, był to dotkliwy cios gdy . Dywizja Piechoty w tym star-

ciu utraciła ponad /

stanu  osobowego,  dużo  sprzętu,  w  tym  cenne  karabiny

maszynowe i armaty, jednak sam korpus przedstawiał ciągle realną siłę, a jego

odwrót był skutecznie osłaniany przez artylerię i oddziały osłonowe, co pod-

kreślali sami Niemcy. Zastrzeżenia mógł budzić stan ducha tych wojsk, na co

wskazał również Sołżenicyn opisując dalsze losy VI korpusu w rozdziale 0 swej

powieści. Pościg niemiecki wobec ich niezdecydowania i skutecznej obrony ro-

syjskiej osłony, a w szczególności artylerii był nieefektywny. 7 sierpnia rano

gen. Błagowieszczeński dotarł do Dźwierzut skąd do godziny 8.00 nie wydawał

żadnych rozkazów. Taki stan rzeczy wprowadzał w rosyjskie szeregi niepewność

czy korpus bronić się będzie na zajętych pozycjach czy też będzie dalej się wy-

cofywać 5. Brak aktywności sztabu w tym dniu nie uszedł uwadze Sołżenicyna.

Autor powieści za przyczynę tego stanu rzeczy uznał brak wojennego doświad-

czenia dowódcy VI korpusu w dowodzeniu większymi jednostkami oraz jego zły

stan psychiczny, co opisał w następujący sposób: „Wczoraj spotkał go w życiu

druzgocący cios – i dusza generała potrzebowała teraz spokoju, by pozbierać

i  posklejać  wszystkie  odłamki” 6.  W  dalszej  części  tego  krótkiego  rozdziału

gen.  Błagowieszczeński  został  przedstawiony  jako  złamany  starzec  niezdol-

ny do energicznego dowodzenia korpusem z niepokojem nasłuchującego od-

głosów walki. Brak dowodzenia dał się szybko we znaki. Koło godziny 6. 00

sotnia  .  Dońskiego  Pułku  Kozaków  starła  się  z  niemiecką  kawalerią  pod

Pasymiem  (Passenheim)  po  czym  wycofała  się  do  Małszewka  (Malschöwen),

leżącego w niewielkiej odległości na zachód od Dźwierzut. Stamtąd dowódca

sotni wysłał łącznika do Dźwierzut gdzie na południowo-zachodnim krańcu tej

miejscowości stała z pułkowym sztandarem inna sotnia tego pułku. Nadchodzą-

cy goniec krzyknął: Idą Niemcy, na co sotnia ruszyła przez wieś, z czego powsta-

ła panika gdyż biegnących kozaków wzięto za niemiecką jazdę. Wiadomość ta

szybko dotarła do sztabu korpusu.  Do jego ochrony poderwano znajdujące się

tu dwie kompanie pułków Kazańskiego i Ołonieckiego. Wybuch paniki w sztabie

korpusu Sołżenicyn przedstawił jako pomyłkę spowodowaną nie brakiem woli

walki lecz zaskoczeniem. Przybycie gońca autor opisał tak: „…kozaka rozpierała

chęć opowiedzenia własnymi słowami: Był tam! Bił się z Niemcami! I zobaczyw-

szy na obrzeżach miasta drugą sotnię swojego pułku, ściągnął cugle, podnie-

cony kozak, i wymachując meldunkiem, i pokazując za siebie – że niby tam się

biliśmy! – radośnie wrzasnął do krajanów: – Niemcy!... Niemcy!... (…) Ale kraja-

nie,  na rozległym dziedzińcu,  za ogrodzeniem, podchwycili okrzyk: Niemcy?...

Idą Niemcy?! Boże, a tu konie nieosiodłane!” 7.

5  Н.Ф. Евсеев,  Августовское сражение 2-й русской армии в Восточной Пруссии (Танненберг) в 1914 году,

Moskwa 96, s. 7.

6  A. Sołżenicyn, op. cit., s. 87.

7  A. Sołżenicyn, op. cit., s. 87-88.

5

W tym czasie do Dźwierzut dotarł 6. PP. Niespodziewane pojawienie się tego

oddziału wzbudziło niepokój sztabu. Oficerowie tego pułku twierdzili, że wyco-

fują się w kierunku na Szczytno, co było spowodowane rozpowszechnianiem

fałszywych informacji i niepewności panującej wśród żołnierzy.

Niemcy powoli ale stopniowo zbliżali się do rosyjskich pozycji. O godz. 6.

rozpoczęli ostrzał artyleryjski, następnie w sztabie zjawił się gen. Nieczwoło-

dow, który wskazał dowódcy korpusu na brak możliwości obrony na obranych

pozycjach  i  nakłonił  go  do  podjęcia  decyzji  o  wycofaniu  się  w  kierunku  na

Szczytno.  Wydawszy  polecenie  odwrotu dowódca korpusu ze sztabem  wsiadł

do samochodu i ruszył do Szczytna. Droga zatarasowana była przez wycofują-

ce się rosyjskie oddziały. Trasę odblokowywali jadący z przodu Kozacy, którzy

przez wycofujące się oddziały . DP zostali wzięci za wrogą jazdę, co stało się

przyczyną wybuchu strzelaniny.

W takich okolicznościach targane wybuchami paniki siły VI korpusu cofały się

do Szczytna 8. Sołżenicyn w tej części pominął rolę generała Nieczwołodowa

w podjęciu decyzji o odwrocie do Szczytna. Natomiast niezwykle obrazowo opi-

sał chaos panujący podczas odwrotu oraz okoliczności wybuchu paniki na wi-

dok nadciągających Kozaków, błędnie rozpoznanych jako wroga jazda.

„Sierpień czternastego” jest dziełem obszernym, nad którym autor pracował

przez wiele lat, z tego powodu dogłębne przeanalizowanie wszystkich wydarzeń

opisanych  w  powieści  na  potrzeby  jednego  artykułu  jest  niemożliwe.  Jednak

powyższa analiza wydarzeń, przedstawionych przez autora powieści pozwala

stwierdzić, że przeprowadzona przez niego analiza źródeł i opracowań nie była

powierzchowna. Co więcej, można powiedzieć, iż była dogłębna, a cała powieść

posiada dużą wartość historyczną i artystyczną. Ponadto można stwierdzić, że

autor z pewnością nie zniekształcił prawdziwych wydarzeń, a wszelkie wątpli-

wości dotyczą mniej ważnych epizodów. Według opinii Dennisa E. Showaltera,

autora  monografii  poświęconej  bitwie  pod  Tannenbergiem,  wartość  powieści

Aleksandra Sołżenicyna polega głównie na ilości materiału w niej umieszczonej,

nie  zaś  na  warsztacie  naukowym  jej  autora 9.  Należy  w  tym  miejscu  podkre-

ślić, że jest to powieść nie zaś opracowanie historyczne, w tym wypadku autor

ma prawo używać rozmaitych zabiegów niedostępnych warsztatowi historyka

mających na celu w sposób obrazowy nakreślić przebieg wydarzeń.

8  Н.Ф. Евсеев, op. cit., s. 9.

9  D.E. Showalter, op. cit., s. 55.

6

tomasz Marcin Duchnowski

Działania bojowe jednostek z garnizonu gdańskiego

w początkowym okresie pierwszej wojny światowej

(do początku września 1914 r.)

Przed wybuchem pierwszej wojny światowej Gdańsk był miastem garnizono-

wym noszącym status twierdzy. Dawał się w nim odczuć specyficzny charakter,

na który składały się między innymi rozbudowana infrastruktura militarna, licz-

ne parady wojska z okazji świąt państwowych i pułkowych oraz udział oficerów

w życiu towarzyskim miasta. W roku 90 stacjonowało w nim 8666 żołnierzy,

co stanowiło 5,% całej ludności miasta. Rozlokowanymi w Gdańsku oddzia-

łami dowodzili oficerowie zawodowi, a ich odsetek nie przekraczał 5% ogólnej

liczby żołnierzy. Ich ilość wahała się w latach 89-9 od 79 do 88. Liczba

zatrudnionych przez wojsko urzędników wynosiła w 9 roku 8. W tym sa-

mym czasie pracowało w jednostkach gdańskich  lekarzy wojskowych,  apte-

karzy, 9 weterynarzy oraz  kapelanów . Stacjonujące w Gdańsku oddziały, od

890 roku wchodziły w skład niemieckiego XVII Korpusu Armijnego, którego

okręg  obejmował prowincję Prusy Zachodnie. W mieście znajdował  się sztab

tego  związku  taktycznego,  którym  od    stycznia  908  roku  do    paździer-

nika 9 roku dowodził August von Mackensen. Skład XVII Korpusu w maju

9 roku prezentował się następująco :

XVII Korpus ( XVII Armeekorps) – siedziba sztabu dowództwa: Gdańsk ( Danzig)

35. Dywizja ( 35. Division) – Toruń ( Thorn)

70. Brygada Piechoty ( 70. Infanterie-Brigade) – Toruń

Pułk Piechoty von Borcke (. Pomorski) nr  ( Infanterie-Regiment von Borcke

(4. Pommersches) Nr. 21) – Toruń

Pułk Piechoty von der Marwitz (8. Pomorski) nr 6 ( Infanterie-Regiment von

der Marwitz [8. Pommersches] Nr. 61) – Toruń

Historia Gdańska, t. , cz. , pod red. E. Cieślaka, Sopot 998, s. 9.

Na  podstawie:   Rangliste  der  Königlich  Preussischen  Armee  und  des  XIII.  (Königlich  Württembergis-

chen) Armeekorps für 1914. Mit den Dienstalterslisten der Generale und der Stabsoffiziere und einem

Anhange  enthaltend  das  Reichsmilitärgericht,  die  Marine-Infanterie,  die  Kaiserlichen  Schutztruppen.

die  Gendarmerie-Brigade  in  Elsaß-Lothringen.  Nach  dem  Stand  vom  6.  Mai  1914,  red.  Königliche

Geheime Kriegs-Kanzlei, Berlin 9.

7

87. Brygada Piechoty ( 87. Infanterie-Brigade) – Toruń

Chełmiński Pułk Piechoty nr  ( Kulmer Infanterie-Regiment Nr. 141) – Gru-

dziądz ( Graudenz) i Brodnica ( Strasburg in  Westpreußen)

9. Zachodniopruski Pułk Piechoty Nr 76 ( 9. Westpreußisches Infanterie-Re-

giment Nr. 176) – Toruń

35. Brygada Kawalerii ( 35. Kavallerie-Brigade) – Grudziądz

Pułk Huzarów Księcia Blüchera von Wahlstatt (Pomorski) nr 5 ( Husaren-Regi-

ment Fürst Blücher von Wahlstatt [Pommersches])  Nr. 5 – Słupsk

Pułk Strzelców Konnych nr  ( Jäger-Regiment zu Pferde Nr. 4) – Grudziądz

35. Brygada artylerii Polowej ( 35. Feldartillerie-Brigade) – Grudziądz

Pułk  Artylerii  Polowej  nr  7  Wielki  Komtur  ( Feldartillerie-Regiment  Nr.  71

Groß-Komtur) – Grudziądz

Toruński Pułk Artylerii Polowej nr 8 ( Thorner Feldartillerie-Regiment Nr. 81)

– Toruń i Czarne ( Hammerstein)

36. Dywizja ( 36. Division) – Gdańsk ( Danzig)

69. Brygada Piechoty ( 69. Infanterie-Brigade) –  Grudziądz

. Zachodniopruski Pułk Piechoty nr 9 ( 3. Westpreußisches Infanterie-Re-

giment Nr. 129) – Grudziądz

8. Zachodniopruski Pułk Piechoty nr 75 ( 8. Westpreußisches Infanterie-Re-

giment Nr. 175) – Grudziądz, Świecie ( Schwetz)

71. Brygada Piechoty ( 71. Infanterie-Brigade) – Gdańsk

Pułk Grenadierów Król Fryderyk I (. Wschodniopruski) nr 5 ( Grenadier-Regi-

ment König Friedrich I [4. Ostpreußisches] Nr. 5) – Gdańsk

Gdański Pułk Piechoty nr 8 ( Danziger Infanterie-Regiment Nr. 128) – Gdańsk

Brygada Przybocznych Huzarów ( Leib-Husaren Brigade) – Gdańsk

. Pułk Przybocznych Huzarów Nr  ( 1. Leib-Husaren-Regiment Nr. 1) – Gdańsk

. Pułk Przybocznych Huzarów Jej Królewskiej Wysokości Księżniczki Pruskiej

Wiktorii Nr .

36. Brygada artylerii Polowej ( 36. Feldartillerie-Brigade) – Gdańsk

. Zachodniopruski Pułk Artylerii Polowej nr 6 ( 2. Westpreußisches Feldartil-

lerie-Regiment Nr. 36) – Gdańsk

Pułk Artylerii Polowej nr 7 Hochmeister ( Feldartillerie-Regiment Nr. 72 Hochmei-

ster) – Kwidzyn ( Marienwerder), Starogard Gdański ( Preuß. Stargardt)

Ponadto na szczeblu korpusu:

Batalion Strzelców Księcia Bismarcka (Pomorski) nr  ( Jäger-Bataillon Fürst

Bismarck [Pommersches] Nr 2) – Chełmno ( Kulm)

Oddział Karabinów Maszynowych nr  ( Maschinengewehr-Abteilung Nr 4) – Toruń

8

Forteczny  Oddział  Karabinów  Maszynowych  nr    ( Festungs-Maschinenge-

wehr-Abteilung Nr 3) – Grudziądz

Forteczny  Oddział  Karabinów  Maszynowych  nr    ( Festungs-Maschinenge-

wehr-Abteilung Nr 4) – Grudziądz

Forteczny  Oddział  Karabinów  Maszynowych  nr  5   (Festungs-Maschinenge-

wehr-Abteilung Nr.  5) –  Toruń

. Zachodniopruski Pułk Artylerii Pieszej nr  ( 1. Westpreußisches Fußartil-

lerie- Regiment Nr. 11) – Toruń

. Zachodniopruski Pułk Artylerii Pieszej nr 7 ( 2. Westpreußisches Fußartil-

lerie- Regiment Nr. 17) – Gdańsk i Piława ( Pillau)

.  Zachodniopruski  Batalion  Pionierów  nr  7  ( 1.  Westpreußisches  Pionier-

Bataillon Nr. 17) – Toruń

Batalion Telegraficzny Nr 5 ( Telegraphen –Batail on Nr. 5) – tymczasowo w Berlinie

Forteczna  Kompania  Łączności  Telefonicznej  nr    ( Festungs-Fernsprech-

Kompagnie Nr 1) – Toruń

Forteczna  Kompania  Łączności  Telefonicznej  nr    ( Festungs-Fernsprech-

Kompagnie Nr 2) – Grudziądz

Zachodniopruski Oddział Taborów nr 7 ( Westpr.   Train-Abt. Nr. 17) – Gdańsk

Dom Inwalidów ( Invalidenhaus) – Słupsk

Z  przytoczonego  zestawienia  wynika,  że  przed  wojną  w  Gdańsku  stacjonował

sztab 6. Dywizji oraz tworzących ją 7. Brygady Piechoty, 6. Brygady Artylerii Po-

lowej oraz Brygady Przybocznych Huzarów.  Jeśli chodzi o stacjonujące w mieście

oddziały  i  pododdziały  to  w  składzie  7.  Brygady  Piechoty  znajdowały  się:  Pułk

Grenadierów  Króla  Fryderyka  I  (  Wschodniopruski)  nr  5,  Gdański  Pułk  Piechoty

nr  8;  6.  Brygada  Artylerii  Polowej:  .  Zachodniopruski  Pułk  Artylerii  Polowej

nr  6;  Brygady  Przybocznych  Huzarów:  .  Pułk  Przybocznych  Huzarów  Nr    i  .

. Pułk Przybocznych Huzarów Jej Królewskiej Wysokości Księżniczki Pruskiej Wik-

torii Nr . – obydwa te pułki zwane były Huzarami Śmierci (niem.  Totenkopfhusaren

dosłownie Huzarami Trupiej Główki). Ponadto: jeden z batalionów (I) . Zachodnio-

pruskiego Pułku Artylerii Pieszej nr 7 oraz Zachodniopruski Oddział Taborów nr 7.

Dnia  sierpnia w całych Niemczech ogłoszono mobilizację. W Gdańsku, od

sierpnia do listopada 9 r., zmobilizowano aż 7.000 rezerwistów, co pociąg-

nęło  za  sobą  brak  mężczyzn  do  pracy .  Większość  zmobilizowanych  żołnie-

rzy wysyłano do walki. Jedynie do ochrony koszar pozostawiano niewielką ich

ilość. Żołnierze ci, poza ochroną mienia wojskowego, za zadanie mieli utrzy-

manie ładu i porządku w mieście oraz podtrzymywanie patriotycznego ducha

wśród ludności cywilnej. Służyły temu okolicznościowe uroczystości, podczas

których asystowali żołnierze ze wszystkich gdańskich jednostek. Taki charak-

ter  miał  pogrzeb  marynarzy,  poległych  5  sierpnia  na  krążowniku  ,,Magde-

burg’’  podczas  walk  z  Rosjanami,  których  pochowano  z  honorami  na  cmen-

tarzu wojskowym przy ulicy Dąbrowskiego (niem.  Am Hagelsberg) . W Gdań-

sku pozostały też baterie . Zachodniopruskiego Pułku Artylerii Pieszej nr 7.

W 9 r. Gdańsk liczył około 75 tys. mieszkańców – J. Stankiewicz, B. Szermer,  Gdańsk. Rozwój urba-

nistyczny i architektoniczny oraz powstanie zespołu Gdańsk-Sopot-Gdynia, Warszawa 959, s. 90.

Historia Gdańska, t. , cz. , s. 9.

9

Żołnierze z tej jednostki brali udział w szkoleniu nowych oddziałów. Dopiero

po wyszkoleniu jednostek Obrony Krajowej, które zastąpiły pułk w dotychcza-

sowych zadaniach, w 96 r. został on wysłany do działań bojowych 5.

Jeśli chodzi o bieżące doniesienia z frontu na temat gdańskich jednostek, to

na początku wojny nie ukazywały się w prasie szczegółowe informacje o ich

działaniach bojowych. Wynikało to z obowiązującej klauzuli tajności, jaką ob-

jęte zostały tego rodzaju informacje. Szczególnie dotyczyło to oddziałów gdań-

skich walczących na froncie zachodnim, na którym boje toczono ze zmiennym

szczęściem. Oddziały wchodzące w skład XVII korpusu walczącego w Prusach

Wschodnich zostały natomiast parokrotnie wyróżnione na łamach prasy gdań-

skiej – w formie specjalnego podziękowania, wydrukowanego także w języku

polskim. Dopiero od 5 sierpnia zaczęły pojawiać się listy żołnierzy poległych

na froncie wschodnim i zachodnim 6.

Natychmiast po wybuchu wojny przystąpiono do tworzenia struktur niemie-

ckiej 8. Armii, której zadaniem była obrona Prus Wschodnich przed spodziewa-

nym atakiem ze strony Rosjan. Do armii tej włączono XVII Korpus, przy czym

tworzące  go  dywizje:  5.  i  6.  przemianowano  na  5.  i  6.  Dywizję  Piechoty

( 35., 36. Infanterie-Division).  W strukturze tego związku taktycznego nastąpiły

również inne, dość istotne zmiany polegające na wyłączeniu z 6. Dywizji Pie-

choty obydwu pułków przybocznych huzarów z Gdańska – tworzących Brygadę

Przybocznych Huzarów. W ich miejsce wszedł przesunięty z 5. Dywizji Piecho-

ty pułk huzarów ze Słupska. Również połączone oddziały Zachodniopruskiego

Oddziału Taborowego nr 7 Gdańska wraz z Mazurskim Batalionem Taborowym

nr 0 z Malborka zostały podzielone na  mobilne kolumny, sztaby oraz sek-

cje bagażowe jednostek pieszych, a następnie rozdzielone i przydzielone: XVII

i  XX  Korpusowi  Armijnemu;  I  Rezerwowemu  Korpusowi;  VIII  Inspekcji  Armii;

a także osadzone w twierdzach Gdańsk, Toruń i Grudziądz 7.

walki w Belgii

Cała Brygada Przybocznych Huzarów z Gdańska od  sierpnia 9 r. wcho-

dziła w skład . Dywizji Kawalerii, działającej na prawym skrzydle wojsk nie-

mieckich skierowanych na front zachodni. Podczas gdy trwała jeszcze koncen-

tracja armii niemieckich, czołowe zgrupowania ich wojsk przystąpiły do natar-

cia na Belgię. W początkowym okresie ich celem stało się silnie ufortyfikowane

miasto Liège, którego zdobycie uważano za konieczne dla otwarcia swoim ar-

miom prawego skrzydła drogi przez Belgię. Na priorytetowym froncie zachod-

nim Niemcy zamierzali użyć aż siedmiu armii, które ustawiono w porządku nu-

merycznym wzdłuż granic belgijskiej i francuskiej. Od Pierwszej Armii na pra-

wym skrzydle, naprzeciwko Liège, do Siódmej Armii na końcu lewego skrzydła

w  Alzacji.  W  skład  lewego  skrzydła  wchodziły  Szósta  i  Siódma  Armia  w  sile

6 dywizji, centrum tworzyła Czwarta i Piąta Armia z 0 dywizjami, natomiast

5  J.  Daniluk,   Pomnik  17  Pułku  Artylerii  Ciężkiej  w  Brzeźnie  –  www.jandaniluk.pl  (data  dostępu:

5.0.05)

6  Zob. ,,Gazeta Gdańska” z 5 sierpnia 9 r. i następne numery.

7  D.  v.  Elsenhart-Rothe,   Die  Tradition  des  deutschen  Heeres  Traditionsheft  Nr.  5238  Die  Tradition

des ehem. Garde-Pionier-Bataillons führt Pionier-Bataillon 23, Berlin 96, s. 8-.

50

prawe – Pierwsza, Druga i Trzecia z  dywizjami. W skład prawego skrzydła

wchodził  także  samodzielny  korpus  kawalerii  w  sile  trzech  dywizji.  Pierwsza

Armia pod dowództwem gen. Alexandra von Klucka skoncentrowana na północ

od Akwizgranu, miała przejść Mozę w Liège, gdzie znajdowało się pięć mostów.

Ponadto w mieście znajdował się ważny węzeł kolejowy czterech krzyżujących

się linii, łączących Niemcy i Belgię z północną Francją, którego zdobycie uważa-

no za niezbędne dla zaopatrywania armii niemieckich w czasie kontynuowania

natarcia. Dla otwarcia drogi dla tej armii wydzielono z Drugiej Armii specjalną

,,Armię Mozy”, złożoną z sześciu brygad. Błędnie przyjęto, że Belgowie nie będą

stawiali poważniejszego oporu i w dość krótkim czasie uda się zdobyć Liège 8.

Pierwsi najeźdźcy niemieccy, którymi byli kawalerzyści, pojawili się sto kil-

kadziesiąt  kilometrów  na  wschód  od  Brukseli.  Pełnili  oni  rolę  straży  przed-

niej, która miała za zadanie rozpoznanie pozycji armii belgijskiej i francuskiej,

a  także  zbieranie  informacji  o  spodziewanych  posiłkach  brytyjskich.  Oprócz

tego osłaniali oni ruchy własnych wojsk przed zwiadem przeciwnika oraz zaj-

mowali gospodarstwa rolne w celu pozyskania żywności i furażu. Szybko oka-

zało  się,  że  Belgowie  nie  zamierzają  poddać  się  bez  walki  –  poza  regularny-

mi wojskami opór zaczęli stawiać też cywile. Szturm na forty Liège rozpoczął

się  5  sierpnia.  Samo  miasto  zostało  zdobyte  po  kilku  dniach  obrony,  jednak

forty wciąż broniły się dzielnie. Dodatkowo w przeciągu kilku dni wzrósł opór

Belgów na przedpolach twierdzy 9.

Na tym teatrze wojny pojawiła się Brygada Przybocznych Huzarów, pod do-

wództwem generała-majora Eberharda von Schmettowa. Jej żołnierzy na teren

operacyjny  dowieziono  koleją.  Dnia  9  sierpnia 9  r.,  który  obchodzony  był

jako święto w obu pułkach, brygada znalazła się na froncie belgijskim, nieda-

leko  oblężonych  fortów  Liège.  Ze  wspomnień  oficera  przybocznych  huzarów

wynika, że obydwa regimenty wykonywały w tym czasie wspólnie operacje woj-

skowe  w  odległości  około  0-0  kilometrów  od  Liège.  Brygada  spotkała  się

tu z oporem Belgów, w tym ludności cywilnej. Do pierwszych zadań Huzarów

Śmierci należało m.in. rozpoznanie terenu i wyeliminowanie przeciwnika, który

zakłócił przemarsz Niemców przez miasteczko Tongres. Ich wyparcia dokonali

spieszeni kawalerzyści. W tym samym czasie . szwadron . Pułku Przybocznych

Huzarów Nr  został wysłany jako oddział rozpoznawczy w kierunku linii Aars-

chot-Leuven. Według relacji jego żołnierzy niemałe straty pododdziałowi temu

zadali uzbrojeni cywile 0. Wobec determinacji ludności cywilnej Niemcy zaczęli

stosować represje – z rozstrzeliwaniem włącznie. Prasa gdańska, w tym także

,,Gazeta Gdańska”, winą za taki stan rzeczy obarczała Belgów. W jej numerze

z dnia 0 sierpnia 9 r. czytamy:  Z pod Leodyum nadchodzą wiadomości, że

w walkach przeciw Niemcom uczestniczyła także ludność. Ludność cywilna strze-

lała podobno z zasadzek do Niemców żołnierzy i lekarzy. Na rannych dopuszczała

8  B.W. Tuchman,  Sierpniowe salwy, Warszawa 988, s. 85-86.

9  Ibidem, s. .

0  Źrodło: http://www.9-8.info – strona internetowa poświęcona działaniom poszczególnych związ-

ków  taktycznych  w  okresie  I  wojny  światowej.  Opublikowano  na  niej  listy,  rozkazy,  wspomnienia

i inne informacje zaczerpnięte bezpośrednio ze źródeł pisanych. W odniesieniu do Brygady Przybocznych

Huzarów przytoczone zostały relacje dotyczące ich działań na froncie zachodnim do listopada 9 r.

5

się okrucieństw. […]  Na wypadek, gdyby coś podobnego się powtarzało Niemcy

grożą, że z bezwzględnością postępować będą z ludnością cywilną.

Jak  wcześniej  wspomniałem,  na  tym  teatrze  zmagań  Niemcy  obawiali  po-

jawienia się żołnierzy angielskich, którzy drogą morską mogli zostać przerzu-

ceni do Belgii. W celu rozpoznania sytuacji wysyłali dalekie patrole aż fortów

Antwerpii, które to zadanie powierzali ruchliwym oddziałom kawalerii, w tym

także przybocznych huzarów .

Dnia  sierpnia 9 r. doszło do bitwy w okolicach belgijskiego miasta Ha-

elen. Wojskami niemieckimi dowodził gen. Georg von der Marwitz – belgijskimi

gen. Leon de Witte. Niemcy zgromadzili tu po sześć pułków z ., . i 9. Dywizji

Kawalerii. W skład . Dywizji Kawalerii, dowodzonej przez gen. Friedricha ba-

rona von Krane, wchodziły 5. i 8. Brygada Kawalerii oraz Brygada Przybocznych

Huzarów. Łącznie Niemcy dysponowali tu 000 kawalerzystów, 000 piechoty

i 8 działami. Belgowie 00 kawalerzystami 500 karabinierami przemieszcza-

jącymi się na rowerach,  sekcjami karabinów maszynowych oraz  działami.

Chcąc kontynuować marsz na Louvain niemieccy kawalerzyści musieli zdobyć

przeprawy przez rzekę Gette. W trwającym dziesięć godzin starciu spieszeni ka-

walerzyści belgijscy, wspierani przez karabiny maszynowe i artylerię odpierali

ponawiane szarże kawalerii niemieckiej na lance i szable. Ostatecznie musieli

oni ustąpić pola Belgom. Pomimo, że bitwa nie miała dużego znaczenia strate-

gicznego i nie przeszkodziła Niemcom w opanowaniu Belgii to nauczyła ich, że

szarże kawalerii nie przynoszą efektu w konfrontacji ze zmasowanym ogniem

przeciwnika .

Przełomowe dla walk pod Liège okazało się użycie ciężkich dział, które od

sierpnia rozpoczęły ostrzeliwanie fortów. Cztery dni później padł ostatni

z  nich,  w  konsekwencji  czego  już  7  sierpnia  Druga  i  Trzecia  Armia  mogły

rozpocząć  natarcie  w  głąb  Belgii.  W  dniu  9  sierpnia  .  Dywizja  Kawalerii,

po zaciekłej potyczce pod Hoogdonck spieszonych kawalerzystów, odrzuciła

5.  i  6.  belgijski  pułk  piechoty,  przy  czym  przyboczni  huzarzy  zdobyli  sztan-

dar wrogiego . batalionu 5. pułku belgijskiej piechoty. Cała akcja miała na

celu wyeliminowanie z walki belgijskiego II Korpusu śpieszącego na odsiecz

Aarschot. Wspomniane walki były ostatnimi, które . Dywizja Kawalerii sto-

czyła z regularnymi oddziałami armii belgijskiej. Dalszy pochód przez Belgię,

w  trakcie  którego  cała  dywizja  zabezpieczała  prawe  skrzydło  armii  niemie-

ckiej, przebiegał bez większych przeszkód. Dnia 0 sierpnia brygada przybocz-

nych huzarów przeszła przez miejscowość Haecht położoną w zasięgu dział

Antwerpii. Dnia  sierpnia zajęli oni rubież Wolvertem-Teralphene-Aspelaere,

zaś  – Grammont-Flobecq. Po zakończonych walkach w Belgii, zajętą część

kraju  poddano  surowej  administracji  wojskowej  –    sierpnia  utworzono

Generałgubernatorstwo belgijskie, w którym stanowisko generał gubernatora

objął gen. Moritz von Bissing .

Ibidem.

Ibidem.

Szerzej: M.S. Neiberg,  Front zachodni 1914-1916, wyd. Rebis 00.

5

walki we Francji

Niemiecki plan wojny na zachodzie Europy zakładał, że uderzenie na Francję

zostanie  wykonane  w  formie  manewru  okrążającego  prawego  skrzydła  armii

niemieckiej przez Belgię i Luksemburg w celu obejście lewego skrzydła wojsk

francuskich i licznych twierdz rozlokowanych wzdłuż granicy z Niemcami. Na-

stępnie  siły  niemieckie  nacierające  przez  północno-wschodnią  Francję  miały

doprowadzić do dwustronnego oskrzydlenia Paryża od strony zachodniej i po-

łudniowej. Głębokie obejście lewego skrzydła wojsk francuskich miało dopro-

wadzić  do  przyparcia  ich  do  granicy  niemieckiej  i  szwajcarskiej,  a  następnie

kapitulację lub zniszczenie .

Spodziewający się ataku na swoje terytorium Francuzi, zaraz po wybuchu wojny

rozpoczęli  ofensywę  skierowaną  ku  niemieckiej  Alzacji.  Już  8  sierpnia  przejścio-

wo  opanowali  Miluzę,  jednak  ostatecznie  Niemcy  przeszli  tu  do  kontrofensywy

i wyparli przeciwników niemal z całej Alzacji. Walki o Alzację, chociaż zwycięskie

dla Niemców, spowodowały skierowanie tam przez Szefa Sztabu Generalnego Hel-

mutha von Moltkego sześciu dywizji rezerwowych, co osłabiło prawe skrzydło ich

sił, gdyż według pierwotnego planu miało ono zostać wzmocnione tymi związka-

mi taktycznymi. Batalia o Alzację nie doprowadziła też do zniszczenia operujących

w niej sił francuskich, które oparły się na umocnionej linii granicznej, a następnie

częściowo zostały przerzucone do walk przeciwko prawemu skrzydłu niemieckie-

mu. Także późniejsze zmagania jakie toczono od 0 do 5 sierpnia wzdłuż granicy

między obydwoma krajami, na przestrzeni około 50 km, nie przyniosły dla Niem-

ców spodziewanego rezultatu. W międzyczasie nastąpiło też ponowne osłabienie

ich prawego skrzydła wskutek oderwania od niego  sierpnia dwóch korpusów,

które zostały przerzucone do Prus Wschodnich zaatakowanych przez Rosjan. Do-

datkowo na prawym skrzydle wyłonił się współdziałający z Francuzami Brytyjski

Korpus Ekspedycyjny (ang.  British Expeditionary Force), w składzie czterech dywizji

piechoty i dywizji kawalerii 5.

Dnia    sierpnia  przydzielona  do  I  Armii  Brygada  Przybocznych  Huzarów

znajdowała się w drodze ku granicy francuskiej. Za zadanie miała skierowanie

się na południe przez Tournai do Denain i wejścia na tyły Anglików, z którymi od

sierpnia toczono ciężkie walki na zachodzie. Na południe od Marguain straż

przednia brygady, a potem i jej większa część, wdała się w potyczkę z wojskami

francuskimi z 8. i 88. dywizji terytorialnej z armii generała d’Amade. Po wypar-

ciu przeciwnika kawalerzyści niemieccy osiągnęli granicę francuską 6.

Ostatnie dni sierpnia pod względem militarnym były korzystne dla armii do-

wodzonej przez Alexandra von Klucka. Odniosła ona wiele zwycięstw, w któ-

rych  swój  udział  miała  także  brygada  przybocznych  huzarów.  Pod  Le  Cateau

6 sierpnia zostali pobici Anglicy – pod Peronne 8 i 9 sierpnia Francuzi. Rów-

nież pozostałe armie posuwały się w głąb terytorium Francji. Jej obrońcy mimo,

że spychani, nie pozwolili się oskrzydlić. Na skutek tego armie niemieckie pra-

wego  skrzydła,  na  przełomie  sierpnia  i  września,  musiały  zmienić  kierunek

H. Camon,  Geneza niemieckiego planu wojny 1914 r. , z franc. przeł. O. Laskowski, Warszawa 9,

s. 9-5.

5  J. Pajewski, op. cit., s. 98-07.

6  http://www.9-8.info.

5

natarcia skręcając na południe i rezygnując tym samym z okrążenia Paryża od

zachodu. Pojawiły się też trudności techniczne, mianowicie brak połączeń tele-

fonicznych i radiowych z Naczelnym Dowództwem rezydującym w Luksembur-

gu, co spowodowało, że dowódcy I, II i III Armii działać musieli niejednokrot-

nie na własną rękę. Pierwszej Armii doskwierał dodatkowo brak zaopatrzenia.

Jej wojska parły jednak naprzód, co doprowadzić je miało do wyczerpania sił

i znacznego oddalenia się od II Armii. Rozkazem z dnia  września von Moltke

zatwierdził  ex  post  decyzje  dowódców  I  i  II  Armii  –  tracąc  jednak  rozeznanie

w sytuacji prawego skrzydła. W kolejnych dwóch dniach obie armie niemieckie

przekroczyły rzekę Marnę. Tym samym – szczególnie bardziej wysunięta do przo-

du I Armia – stanęły przed niebezpieczeństwem ataku od strony Paryża 7.

Dnia  września poszczególne armie niemieckie rozpoczęły działania, któ-

re doprowadzić miały do wzięcia armii francuskiej w kleszcze. Prawe skrzyd-

ło,  zwracało  się  na  zachód,  żeby  odeprzeć  spodziewany  od  strony  Paryża

atak  wojsk  francusko-brytyjskich,  armie  centrum  miały  atakować  Francuzów

w kierunku południowym omijając Verdun, natomiast armiom lewego skrzydła

(VI i VII) dano za zadanie przedrzeć się pomiędzy Toul i Epinal i uderzyć na prze-

ciwnika od południowego wschodu. Dnia 5 września I Armia – w składzie któ-

rej pozostawała brygada przybocznych huzarów – zagrożona posuwaniem się

od północnego zachodu VI Armii francuskiej, zespoliła swoje siły. Wytworzyła

w ten sposób pustą przestrzeń o szerokości od 0 do 50 kilometrów dzielącą ją od

II Armii. Dodatkowo ich dowódcy niemalże stracili łączność między sobą, utrzy-

mywaną doraźnie tylko przez kawalerię. Dnia 6 września ruszyła kontrofensywa

francuska. Rozpoczęły się ciężkie boje trwające do 9 września, określane przez

historyków  Pierwszą  Bitwą  nad  Marną.  Pomimo,  że  Niemcy  odnieśli  sukcesy

w walkach pod Fere-Champenoise i odparli natarcie VI Armii francuskiej, to nie

udało im się przywrócić łączności pomiędzy I i II Armią. W tę przestrzeń weszła

V Armia francuska i Anglicy. Odciętej od reszty I Armii zaczęło grozić okrążenie

i zniszczenie. W tej sytuacji Niemcy zarządzili odwrót, w konsekwencji czego

bitwa zakończyła się zwycięstwem Francuzów. Przegrana Niemców nad Marną

stanowiła punkt zwrotny w dziejach pierwszej wojny światowej, przekreślając

możliwość opanowania Francji w przeciągu sześciu tygodni 8.

walki w Prusach wschodnich

Po zakończeniu mobilizacji większość jednostek 8. Armii Niemieckiej zostało

skoncentrowanych na terenie Prus Wschodnich, gdzie spodziewano się ataku

wojsk rosyjskich. W jej składzie znajdował się także XVII Korpus, który tworzyły

dwie dywizje piechoty: 5 i 6, z których w tej drugiej znajdowały się jednostki

gdańskie. Jej skład przedstawiono w tabeli na sąsiedniej stronie.

7  J. Pajewski, op. cit., s. 07-08.

8  Szerzej:  A.  Kluck,   Der  marsch  auf  Paris  und  die  Marneschlacht-1914,  Berlin  96;  J.  Solarz,   Marna: 1914, Warszawa 998.

5

36. Dywizja Piechoty ( 36. Infanterie-Division)

siedziba dowództwa Gdańsk

Dowódca: generał lejtnant von Heineccius

Szef Sztabu: major von Winning

69. Brygada Piechoty

71. Brygada Piechoty

( 69. Infanterie-Brigade)

( 71. Infanterie-Brigade)

siedziba dowództwa w Grudziądzu

siedziba dowództwa w Gdańsku

Dowódca: generał major von Engelbrechten

Dowódca: pułkownik von Dewitz

. Zachodniopruski  8. Zachodniopruski  Pułk Grenadierów

Gdański Pułk

Pułk Piechoty

Pułk Piechoty

Króla Fryderyka I

Piechoty nr 8

nr 9

nr 75 ( 8. West-

nr 5 ( Wschodnio-

( Danziger

( 3. Westpreußis-

preußisches Infan-

pruski )

Infanterie

ches Infanterie-

terie-Regiment

( Grenadier

-Regiment

Regiment Nr. 129)

Nr. 175)

-Regiment König

Nr. 128)

– garnizon:

– garnizony: Gru-

Friedrich I Nr. 5

garnizon: Gdańsk

Grudziądz

dziądz, Świecie

[4. Ostpreußis-

Dowódca:

Dowódca:

Dowódca:

ches]) – garnizon:

pułkownik

pułkownik Breßler

podpułkownik

Gdańsk Dowódca:

von Tresckow

Schleenstein

pułkownik Freiherr

von Eichendorff

36. Brygada artylerii Polowej ( 36. Feldartillerie-Brigade)

siedziba Gdańsk

Dowódca: generał major Hahndorff

. Zachodniopruski Pułk Artylerii Polowej  Pułk Artylerii Polowej nr 7 Hochmeister

nr 6 ( 2. Westpreußisches Feldartillerie-

( Feldartillerie-Regiment Nr. 72

Regiment Nr. 36) – garnizon: Gdańsk

Hochmeister) – garnizony: Kwidzyn,

Dowódca: major Waldeyer

Starogard Gdański

Dowódca: pułkownik von Rabenau

Pułk Huzarów Księcia Blüchera von Wahlstatt nr 5 (Pomorski) ( Husaren-Regiment

Fürst Blücher von Wahlstatt Nr. 5 [Pommersches]] – garnizon: Słupsk

Dowódca: pułkownik Freiherr von Barnekow

Dodatkowo na szczeblu dywizji: . i . Kompania/. Zachodniopruskiego Batalionu

Pionierów nr 7 ( 1. Westpreußisches Pionier-Bataillon Nr. 17) – garnizon Toruń;

. Kompania Sanitarna.

Opracowanie własne 9.

Dnia 0 sierpnia poszczególne formacje 8. Armii, stacjonowały we wskaza-

nych im rozkazem obszarach koncentracyjnych 0:

6. Brygada Obrony Krajowej – Gniezno

. Rezerwowa Dywizja – Inowrocław

70. Mieszana Brygada Obrony Krajowej – Jabłonowo Pomorskie ( Gosslerhausen)

XVII Korpus – Iława ( Deutsch Eylau) – Nowe Miasto Lubawskie ( Neumark)

– Dąbrówno ( Gilgenburg)

9  Na podstawie: T. v. Schäfer,  Schlachten des Weltkrieges.  Band 9:  Tannenberg,   Oldenburg-Berlin 98, s. 59-60; Reichsarchiv,  Der Weltkrieg 1914-1918, Bd. II:  Die Befreiung Ostpreußens, Berlin 95, s. 59-60;

R. Kaczmarek,  Polacy w armii Kajzera na frontach pierwszej wojny światowej, Kraków 0, tab. .

0  B. Zawadzki,  Studja z wojny światowej. T I: Kampania jesienna w Prusach Wschodnich, sierpień – wrzesień

1914 r. , Warszawa 9, s. .

55

XX Korpus – Olsztyn ( Allenstein) – Barczewo ( Wartenburg)

I Korpus Rezerwowy – Węgorzewo ( Angerburg) – Nordenburg

I Korpus – Gąbin ( Gumbinnen)  – Gołdap ( Goldap)

. Brygada Obrony Krajowej – Tylża ( Tilsit)

. Dywizja Kawalerii – Stołupiany ( Stallupönen)  – Pillkallen 5.

Chrzest bojowy całego XVII Korpusu miał miejsce 0 sierpnia. Przeciwko od-

działom  rosyjskiej  .  Armii  pod  dowództwem  gen.  Paula  von  Rennenkampfa

zostały skierowane jednostki niemieckiej 8. Armii. Manewr natarcia na wrogie

jednostki posuwające się na północ od Puszczy Rominckiej wykonać miały kor-

pusy: I, XVII, I – rezerwowy, oraz odwód główny Królewca i . Dywizja Kawale-

rii (DK). Centrum niemieckiego ugrupowania stanowiły oddziały XVII Korpusu.

W trakcie tych walk prawie cała 6. Dywizja Piechoty (DP), dowodzona przez

gen.  Heinecciusa  została  skierowana  do  natarcia  z  rejonu  wsi  Girnen 6.  Po-

czątkowo przebiegało ono pomyślnie dla Niemców, co utwierdziło ich w prze-

konaniu, że przeciwnik znajduje się w odwrocie. Około godziny .00 dowódca

XVII Korpusu dowiedział się o sukcesach I Korpusu i dostrzeżonej przez jego

dowódcę  szansie  na  pobicie  nieprzyjaciela.  Dysponując  uspokajającymi  mel-

dunkami  na  temat  odwrotu  Rosjan,  rozkazał  przybyłemu  Pułkowi  Piechoty

nr 9 wraz z artylerią uderzyć na flanki i tyły przeciwnika, walczącego z I Kor-

pusem. Dowódca tego pułku nie był jednak w stanie wykonać powierzonego mu

zadania będąc już zaabsorbowany walką. Reszta 6. DP kontynuowała natarcie,

dochodząc około godziny .00 do wsi Schirgupönen i Johnastahl. Tu jednak żoł-

nierze natrafili na dwie okopane i zamaskowane dywizje rosyjskie: 7. (III Korpus)

i 0. (IV Korpus) – wspierane ciężką artylerią korpuśną. Ich atak na pozycje ro-

syjskie nie przyniósł efektu – padło wielu rannych i zabitych – także wśród ofi-

cerów i podoficerów, którzy podążali na czele swoich oddziałów. Wobec niepo-

wodzenia po godzinie 5.00, niektóre walczące jednostki niemieckie rozpoczęły

samorzutny odwrót. Mackensen początkowo pragnął zatrzymać swoje jednost-

ki na zdobytym terenie jednak nakazując umacnianie pozycji. To jednak okazało

się  już  niewykonalne,  z  powodu  skutecznego  ostrzału  artylerii  i  kontrataków

nieprzyjaciela. Dodatkowo na prawym skrzydle jego wojsk pojawiły się wrogie

oddziały. Wszystko to zmusiło go do wydania rozkazu generalnego odwrotu za

rzekę Romintę – na niektórych opanowanych tego dnia pozycjach pozostawio-

no  część  jednostek  z  6.  DP 7.  W  trakcie  tej  bitwy  największe  straty  poniósł

właśnie XVII Korpus, który stracił aż około 8000 żołnierzy 8.

Ob. ros.  Kryłowo w Obwodzie Kaliningradzkim.

Ob. ros.  Gusiew w Obwodzie Kaliningradzkim.

Ob. ros.  Sowietsk w Obwodzie Kaliningradzkim.

Ob. ros.  Niestierow w Obwodzie Kaliningradzkim.

5  Ob. ros.  Dobrowolsk w Obwodzie Kaliningradzkim.

6  Bez Pułku Piechoty nr 9.

7  Szerzej: W. Grosse,  Bitwa pod Gąbinem. Walki w Prusach Wschodnich od 17 do 20 sierpnia 1914, Oświę-

cim 0, s. 0 i n.; P. Szlanta,  Tannenberg 1914, Bellona 005, s. 7-8; B. Zawadzki, op. cit., s. 7;

W. Foerster,  Mackensen  Briefe und Aufzeichnungen des Generalfeldmarschalls aus Krieg und Frieden,

Lepizig 98, s. 7-.

8  Ibidem, s. 9; D. E. Showalter,  Tannenberg 1914. Zderzenie imperiów, Warszawa 005, s. 77-87.

56

Pomimo, że walki pod Gąbinem pozostawały tego dnia nierozstrzygnięte (ża-

den niemiecki związek taktyczny nie został rozbity), dowódca armii gen. Max

von Prittwitz und Gaffron na wieść o wyłonieniu się . Armii Rosyjskiej na po-

łudnie od granicy z Prusami Wschodnimi, podjął decyzję o zaprzestaniu walk

w rejonie Gąbina i wycofaniu swoich sił na linię Wisły. Ta decyzja zaważyła na

jego karierze – został on wraz ze swoim Szefem Sztabu gen. Georgem Hrabią

von Waldersee odwołany z piastowanego stanowiska. Ich miejsca zajęli nowy

dowódca 8. Armii gen. Paul von Hindenburg i szef sztabu Erich Ludendorff 9.

Główne założenia nowego niemieckiego planu operacyjnego zostały przyjęte

w Malborku  sierpnia. Wynika z nich, że dowódca 8. Armii zamierzał najpierw

pokonać . Armię, przewidując dwie fazy bitwy. Działania obronne znajdującego

się już na południu centrum i podciąganie skrzydeł manewrowych do 6 sierp-

nia, a następnie wystąpienie na flankach i tyłach – związanej czołowo walką ar-

mii przeciwnika – obu grup skrzydłowych, próbujących dokonać najpierw jego

oskrzydlenia, a potem okrążenia 0.

Jednostki, które skierowano na prawe skrzydło, w rejony koncentracji zosta-

ły przetransportowane pociągami. Lewe skrzydło, które stanowić miały korpu-

sy I Rezerwowy i XVII wyruszyć miały pieszo na południe (I Rezerwowy w rejon

Jezioran, XVII Bartoszyc). I Korpus Rezerwowy zamierzano skierować przeciw-

ko prawemu skrzydłu rosyjskiej . Armii, natomiast współpracujący z nim XVII,

w  zależności  od  rozwoju  sytuacji  –  stanowić  miał  osłonę  tyłów  przed  armią

Rennenkampfa,  lub  gdyby  nie  zaszła  taka  potrzeba,  wesprzeć  w  boju  korpus

Belowa . Największym wyzwaniem były odległości, jakie do pokonania miały

obydwa związki taktyczne, dochodzące do 5 km dziennie. Żołnierze musieli je

przecież pokonać w pełnym oporządzeniu, w skwarze, często po słabych, piasz-

czystych drogach – tonąc w tumanach kurzu. Jak się okazało, wielkim utrudnie-

niem w wykonaniu powierzonego im zadania, były tłumy cywilów-uciekinierów,

którzy zdecydowali się opuścić swoje miejsce zamieszkania wobec zagrożenia

rosyjskiego.  Mieszkańcy  Prus,  z  dobytkiem,  na  wozach  przemieszczali  się  po

drogach prowincji w sposób niezorganizowany – stając na przeszkodzie masze-

rującym kolumnom wojsk niemieckich. Przebijający się przez zatory żołnierze

z XVII Korpusu spychali ludzi z drogi na okoliczne pola, zaś pozostawione przez

nich mienie, po prostu odrzucali na boki do przydrożnych rowów. W torowaniu

przejścia próbowali im też pomóc, zazwyczaj bezskutecznie, kierujący ruchem

żandarmi .

Dnia  6  sierpnia  doszło  do  bitwy  pod  Biesowem.  W  boju  przeciwko  rosyj-

skiemu VI Korpusowi wystąpiły oddziały Korpusów: I Rezerwowego i XVII oraz

dodatkowo 6. Mieszana Brygada Obrony Krajowej. Żołnierze z gdańskich jed-

nostek, maszerujący od wczesnego ranka wraz z innymi oddziałami 6. Dywi-

zji Piechoty z Bisztynka w kierunku Biskupca, zostali zatrzymani za wsią Lu-

try na wieść, iż prowadzących zwiad kawalerzystów ostrzelały rosyjskie czujki,

9  D.E. Showalter, op. cit., s. 9 i n.

0  Zob. P. Szlanta,  Mazurskie Kanny. Tannenberg 1914, [w:] ,,Mówią Wieki” 0/98 (68) 998, s. 9-.

Ibidem, s. .

D.E. Showalter, op. cit., s. -5.

57

ukryte wśród zabudowań wsi Górkowo ( Goerkendorf) . Całej dywizji rozkaza-

no zająć pozycje po obu stronach szosy. Przebieg tych działań osłaniała artyle-

ria polowa. Po prawej, zachodniej stronie drogi w szyku bojowym rozwinął się

Pułk Grenadierów nr 5. Obok niego, lecz już po lewej stronie szosy, na długości

około 600 metrów, pozycje zajął Gdański Pułk Piechoty nr 8, który obsadził

także ważny strategicznie punkt na wzgórzu. Dalej w kierunku wschodnim, sta-

nęły wchodzące w skład 69. Brygady Piechoty 8. Zachodniopruski Pułk Piechoty

nr 75, a obok niego . Zachodniopruski Pułk Piechoty nr 9. W odległości

kilkuset metrów za piechotą rozstawiono artylerię. Pułk Artylerii Polowej nr 6

został podzielony i rozmieszczony na prawym i lewym skrzydle. W centrum za

Gdańskim Pułkiem Piechoty nr 8, ustawiono działa Pułku Artylerii Polowej

nr 7 . Jeszcze bardziej z tyłu ustawiono ciężkie haubice I Batalionu . Zachod-

niopruskiego Pułku Artylerii Pieszej nr . Jego trzy baterie zajęły pozycje na

lewym skrzydle, jedna bliżej prawego – po lewej stronie drogi z Lutr. Mackensen

swój punkt dowodzenia umieścił na wzgórzu wiatracznym nr 05 zlokalizowa-

nym na tyłach wojsk, w odległości około  km na wschód od Lutr 5.

Starcie z Rosjanami na tym odcinku frontu nie miało szczególnie krwawe-

go charakteru. Dzięki przewadze Niemców, a szczególnie po dotarciu siostrza-

nej 5. Dywizji Piechoty, około godziny 8.00 żołnierze z 6. Dywizji Piechoty

przystąpili tu do ataku. Jego opis zawarto w opublikowanej kronice Gdańskiego

Pułku  Piechoty  nr  8:   Było  to  piękne  widowisko,  gdy  nasz  pułk  wstał  naraz,

z rozwiniętymi flagami, przy odgłosach bębnów i pobiegł w kierunku wroga. Za-

chodzące słońce zaczerwieniło całe niebo. 3. batalion, który czekał w rezerwie,

również uczestniczył w ataku. Zgodnie z rozkazem oczyszczał on wespół z grena-

dierami lasek, który leżał przed nimi. W każdej chwili nasze atakujące oddziały

oczekiwały ostrzału ze strony wroga. Jednak nic się nie działo. Za dobrze nasza

artyleria ich ostrzelała przez ostatnie godziny. Świadczyły o tym rozerwane drze-

wa,  oderwane  gałęzie  i  dużo  zwłok  leżących  w  lesie.  Nad  głowami  atakującej

piechoty nadal przelatywały pociski naszej artylerii, które zmierzały na obszar,

który  miał  zostać  dopiero  zajęty.  Rosjanie  którzy  przeżyli,  poddawali  się  albo

uciekli.  Po  przeszukaniu  lasu  nasze  oddziały  zebrały  się  i  przegrupowały  przy

jego południowej granicy. Atmosfera wśród żołnierzy, dzięki osiągniętemu zwy-

cięstwu, była znakomita. Wszyscy gratulowali sobie i ściskali ręce. Nasze straty

były znikome 6.

W toku penetracji terenu, do niedawna zajętego przez Rosjan, zrobiło się ciem-

no 7.  Wydano  rozkaz  ścigania  wroga,  jednak  wskutek  ciemności  pododdziały

pogubiły się:  Tylko palące się domy wskazywały nam kierunek, w którym należa-

ło gonić wroga – odnotowano w kronice gdańskiego pułku. Mimo słabej widocz-

ności,  Niemcy  natykali  się  na  mnóstwo  pozostawionego  sprzętu  militarnego,

R. Bętkowski,  Bitwa pod Zerbuniem, [w:] ,,Debata” nr 8 (59) 0; J. Domański i W. Wilczek,  Tannenberg

1914 (Militaria 238), Warszawa 005, s. 9.

Danziger Infanterie Regiment 128. 1914-1918, Danzig 9, s. 6.

5  Za: R. Bętkowski, op. cit., s. 9.

6  Ibidem, s. 7-8.

7  Ibidem, s. 8.

58

co świadczyć miało o bezładnej ucieczce wroga 8. Grenadierom udało się poj-

mać do niewoli 6 Rosjan, pododdziałom z gdańskiego pułku piechoty około

50, żołnierzom z Pułku Piechoty nr 75 – 70. Jeńców zdobyły również inne

oddziały, częściej natrafiano jednak na opuszczone przez wroga pozycje 9.

Straty niemieckie były niewielkie. Na okolicznych cmentarzach pochowanych

zostało co najmniej 0 żołnierzy niemieckich walczących w pobliżu Lutr i Górkowa

z 6 Dywizji Piechoty. Z przytoczonego zestawienia wynika, że co najmniej 5

pochodziło z pułków gdańskich.

wykaz  żołnierzy  niemieckich  z  jednostek  biorących  udział  w  walkach

w pobliżu Lutr i Górkowa, pochowanych na okolicznych cmentarzach 0

nieistniejący obecnie cmentarz ewangelicki w Biskupcu

Husar Paul Karl Krüger, . Eskadr. Hus. Regt. 5 geb. 8 9 89 + 7 8 9

Unteroffz. Willi Blum, 5. Komp. Gren. Reg. No. 5 geb. 5    888 + 7 8 9

Gren. Herm. Aug. Dieskau, 8 Komp. Gren. Reg. 5 geb. 5  888 + 7 8 9

Cmentarz pobitewny koło Górkowa

Res Hermann Krause  , 5. Komp. Gren. Reg. 5

Karl Stein, . Komp. Gren. Reg. 5

Alfred Groth, 6. Komp. Gren. Reg. 5

Konrad Blumenberg, 6. Komp. Gren. Reg. 5

Res. Albert Spanowski, 6. Komp. Gren. Reg. 5

Gren. Kasimir Nowakowski, 6. Komp. Gren. Reg. 5

Gren. Anastasius Adrich, 5. Komp. Gren. Reg. 5

Fritz Ziemke, 6. Komp. Gren. Reg. 5

Res. August Hildebrandt, 8. Komp. Gren. Reg. 5

Unteroffz. Kurt Basch, 8. Komp. Gren. Reg. 5

Unteroffz. Max Kundt, 5. Komp. Gren. Reg. 5

Gren. Otto Falkenowski, 6. Komp. Gren. Reg. 5

Res. Otto Itrich 8. Komp. Gren. Reg. 5

Res. Max Michalski 6. Komp. Gren. Reg. 5

Füs. Franz Streif 9. Komp. Gren. Reg. 5

Gefrt. August Selinski, 5. Komp. Gren. Reg. 5

Gefrt. Reinhold Senkpiel 5. Komp. Gren. Reg. 5

Unteroffz. Ewald Kuschke, 5. Komp. Gren. Reg. 5

Vicefeldwebel Friedrich Mollenhauer, . K. Gren. 5

Res. Wilhelm Letz, . Komp. Gren. Reg. 5

Res. Paul Klebrowski, . Komp. Gren. Reg. 5

Res. Julius Tatzke, . Komp. Gren. Reg. 5

8  Ibidem.

9  T. v. Schäfer, op. cit., s. 0.

0  Na  podstawie:  Konserwator  Zabytków  Prowincji  Prusy  Wschodnie  –  wykazy  cmentarzy  z  I  wojny

światowej i listy poległych i pochowanych – Krs. Rossel XLII/DA/XL/56 – AP Olsztyn 67/6.

Dodatkowego numeru nie udało mi się w pełni wyjaśnić – być może chodzi o wyrażenie niepewności

co do numeru kompanii – podano za: AP Olsztyn 67/6.

59

Res. Franz Salisch, 5. Komp. Inf. Reg. 8

Musket. Otto Teske, 5. Komp. Inf. Reg. 8

Musket. Fritz Oberstadt, 7. Komp. Inf. Reg. 75

Gefrt. Fritz Müller, . Eskadron Ulanen Reg.

Zwei unbekannte Deutsche

Cmentarz parafialny w Lutrach

Leutnant im Gren. Reg. No. 5 Hans Zaddow aus Dt. Krone. Er starb

den Heldentod fürs Vaterland am 7. August 9.

Gren. Paul Peter, + 6.8. 9

Gren. Franz Kunde, 8. Komp. Gren. Reg. 5, +8.8.

Leutnant der L.  Karl Kummer, 8. Komp. Gren. Reg. No. 5, + 6 Aug 9

Vier unbekannte deutsche Soldaten vom Gren. Reg. 5, + 6 August 9

Cmentarz pobitewny w pobliżu tejstym

Friedrich Sternberg, Unteroffz. d. Res. Im Gren. Reg. No. 5

Znacznie krwawsze walki stały się udziałem pozostałych związków taktycz-

nych. Mimo to rosyjskie siły zostały odrzucone na południe .

Przytoczona  bitwa  była  ostatnim  dużym  starciem,  w  którym  wzięły  udział

gdańskie  jednostki  w  kampanii  pod  Tannenbergiem .  Po  sukcesach  na  pra-

wym skrzydle, Niemcy zgodnie z planem przystąpili do oskrzydlania, a następ-

nie  okrążania  wojsk  rosyjskiej  .  Armii.  Jednostkom  XVII  Korpusu  przypadło

zadanie zablokowania im dróg od strony północno-wschodniej. Późnym wie-

czorem 9 sierpnia formacje XVII Korpusu utworzyły długi na  kilometry pas,

mający  swój  początek  w  rejonie  na  południowy  zachód  od  Pasymia  a  koniec

w lasach na północ od wsi Chwalibogi. Zablokowaniu dróg na wschód sprzyjały

tu liczne jeziora, ciągnące się od Pasymia aż na południowy zachód od Szczyt-

na,  oraz  rzeki  z  tworzącym  liczne  zakola  i  zabagnienia  Omulewem.  Dociera-

jący do niej Rosjanie, musieli kierować się teraz w stronę przepraw w pobliżu

Wielbarka, którego rejon został szczelnie obsadzony przez Niemców 5.

Ostatecznie  w  bitwie  pod  Tannenbergiem  wojska  rosyjskie  doznały  dotkli-

wej porażki. Wielu żołnierzy dostało się do niewoli, a ich dowódca Aleksander

Samsonow prawdopodobnie popełnił samobójstwo 6.

W wykazie cmentarzy z I wojny światowej (AP Olsztyn 67/6) opisany jako cmentarz komunalny

( Gemeindefriedhof), współcześnie jako parafialny.

Szerzej: D. Chrzczanowicz,  Zapomniana  bitwa pod Biesowem w sierpniu 1914 roku, [w:]  Dzieje militar-

ne Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, XXVII Seminarium Krajoznawcze Wojska Polskiego, pod red. W.B.

Łacha, D. Radziwiłłowicza, S. Janowicza, Wilkasy 0.

W działaniach pod Szczytnem śpieszące na pomoc siły główne 6. DP nie zdążyły nawet wziąć udziału

w zmaganiach wobec czego zatrzymały się na zachód od miasta

5  E.  Zipfel,   Geschichte  des  Königlich  Preußischen  Husaren-Regiments  Fürst  Blücher  von  Wahlstatt,

(Pommersches) Nr. 5, Zeulenroda 90, s. 0 i n.

6  Szerzej: T.M. Gelewski,  Kulisy śmierci gen. Samsonowa – czy rzeczywiście samobójstwo, „Wojskowy

Przegląd Historyczny” 997, nr -, s. 8-66; zob. także: S. Ambroziak,  Legenda Samsonowa, „Rocz-

nik Mazurski”, 00, t. 8, s. 96-; Aleksandr A. Noskoff,  Der Mann, der Tannenberg verlor, Berlin

97, s.  i n.

60

Sukcesy gdańskich pułków były szeroko komentowane na łamach lokalnej

prasy. Dnia  września 9 r. do miasta przywieziono 600 jeńców rosyjskich,

wziętych do niewoli w Prusach Wschodnich. W kolumnie przeszli oni ulicami

Wrzeszcza, po czym znaleźli się na terenie koszar przy obecnej ulicy Słowackie-

go (dawniej:  Hochstrieß). Stąd prawdopodobnie poprowadzono ich do obozu

jenieckiego na Przeróbce. Z kolei 6 września w pobliżu Bramy Wyżynnej miała

miejsce  uroczysta  prezentacja  dział  rosyjskich  zdobytych  przez  Gdański  Pułk

Piechoty nr 8 7. Po utworzeniu zdemilitaryzowanego Wolnego Miasta Gdań-

ska nie zaprzestano pielęgnować tradycji wojskowych. W przestrzeni publicznej

miasta pojawiły się poświęcone im pomniki z wygrawerowanymi nazwami bi-

tew 8. Fundowano także tablice pamiątkowe – głównie w świątyniach św. Jana

i  św.  Elżbiety.  W  powszechnym  użyciu  pozostawały  nazwy  poszczególnych

obiektów pełniących wcześniej rolę koszar. Przy okazji ważniejszych dat, zwią-

zanych  z  funkcjonowaniem  dawnego  garnizonu,  w  prasie  gdańskiej  pojawia-

ły  się  stosowne  artykuły.  Wydawane  też  były  liczne  monografie  poświęcone

dawnym regimentom gdańskim.

7  Fotografie  z  obu  wydarzeń  przechowywane  są  w  zbiorach  Biblioteki  Gdańskiej  Polskiej  Akademii

Nauk.

8  Wśród  nich  pomnik  Pułku  Grenadierów  Króla  Fryderyka  I  nr  5,  zlokalizowany  koło  kościoła

p.w. św. Trójcy. Zachował się on do naszych czasów, bez napisów upamiętniających udział tej formacji

w kampaniach pierwszej wojny światowej.

6

6

jarosław Centek

Kampania 1914 roku w Prusach wschodnich

w świetle wspomnień brytyjskiego attache

sir alfreda Knoxa

Sir Alfred William Fortescue Knox (870-96) w 89 r. wstąpił do regimentu

Królewskich Strzelców Irlandzkich ( Royal Irish Rifles), lecz już dwa lata później

został skierowany do Armii Indyjskiej ( Indian Army). W latach 899-900 oraz

90-90 był adiutantem przybocznym ( Aide-de-Camp) wicekróla Indii, któ-

rym w tym okresie był Lord Curzon of Kedleston.

W latach 908-9 Alfred Knox służył w Imperialnym Sztabie Generalnym

( Imperial General Staff), skąd skierowano go do Sankt Petersburga jako attaché

wojskowego przy tamtejszej ambasadzie Wielkiej Brytanii. Po przewrocie bolsze-

wickim, w latach 98-90, stał na czele brytyjskiej misji na Syberii. W 90 r.

przeszedł  w  stan  spoczynku.  W  9  r.  został  deputowanym  do  parlamentu

z ramienia partii konserwatywnej. Funkcję tę pełnił aż do czerwca 95 r.

Sir  Alfred  Knox  był  Komandorem  ( Knight  Commander)  Orderu  Łaźni  ( The

Most  Honourable  Order  of  the  Bath)  oraz  kawalerem  ( Companion)  Orderu

św. Michała i św. Jerzego ( The Most Distinguished Order of Saint Michael and

Saint George).

W 9 r. opublikował swoje wspomnienia zatytułowane „Z armią rosyjską

9-97. Będące głównie wyciągami z dziennika attaché wojskowego” ( With

the Russian Army 1914-1917. Being chiefly extracts from the diary of a military

attaché) .

Celem niniejszego artykułu jest ukazanie, na ile wspomnienia sir Alfreda Knoxa

są  wartościowe  dla  badań  nad  działaniami  w  Prusach  Wschodnich  w  9  r.

Książka ta jest dla autorów anglosaskich jednym z najważniejszych źródeł do-

tyczących działań wojsk carskich, gdyż korzystanie z publikacji w języku rosyj-

skim najczęściej uniemożliwia bariera językowa. Przykładowo autor monografii

bitwy pod Tannenbergiem, Dennis Showalter zauważył, iż praca Knoxa  stanowi

najbardziej znaną prezentację położenia 2 Armii .

Zaś  sam  generał  Knox  w  przedmowie  do  swoich  wspomnień  napisał,  że

o froncie wschodnim  z punktu widzenia naszego sojusznika  można przeczytać

mało lub nic. Stwierdzał, że  do dnia [...]  kiedy rosyjski Sztab Generalny będzie

w stanie opublikować światu oficjalną relację z działań Armii Rosyjskiej w Wielkiej

The international who’s who 1938, London b.d.w., s. 65;  The international who’s who 1948, London

b.d.w., s. 98.

D.E. Showalter,  Tannenberg 1914. Zderzenie imperiów, Warszawa 005, s. 55.

6

Wojnie, uważa się, że te wypisy z dziennika brytyjskiego oficera mogą okazać się

warte  zainteresowania  .   Należy  przy  tym  pamiętać,  że  słowa  te  zostały  napi-

sane najpóźniej w 9 r., a od tego czasu sytuacja zmieniła się diametralnie.

Nawet w okresie międzywojennym ukazało się wiele publikacji zarówno rosyj-

skich emigrantów , jak i historyków sowieckich ze zbiorem dokumentów Ope-

racji Wschodniopruskiej na czele 5, poświęconych działaniom wojsk rosyjskich

w pierwszej wojnie światowej. Liczba takich publikacji wciąż rośnie.

Nie mniej jednak wspomnienia Knoxa znalazły się w bibliografii niemieckich

oficjalnych opracowań zarówno bitwy pod Tannenbergiem 6, jak i całej syntezy

Wielkiej Wojny 7.

W pierwszych dniach wojny sir Alfred Knox udał się na front galicyjski, szybko

jednak przybył stamtąd na wschodniopruski teatr działań wojennych. Już wieczo-

rem  sierpnia znalazł się przy rosyjskiej  Armii. Pierwsze jego opisy dotyczą

tego, jak jej dowódca, generał kawalerii Aleksander Samsonow, zagadywał swo-

ich żołnierzy przy ogniskach w czasie pobytu w Ostrołęce 8. Brytyjczyk również

pokusił się o charakterystykę obu dowódców armii, które miały uderzyć na Pru-

sy Wschodnie:  W tym czasie w Rosji zdania były podzielone czy Samsonow czy

Rennenkampf był zdolniejszym żołnierzem. Wielu ludzi uważało, że Rennenkampf

był bardziej śmiały i że Samsonow stracił kontakt z ideami wojskowymi podczas

czterech  lat  w  administracji 9 .   Nie  mniej  jednak  Knox  zauważał,  iż  ten  ostatni

miał, jak wielu Rosjan, prostą, uprzejmą naturę, a jego cały sztab był mu odda-

ny 0. Scharakteryzowany został również szef sztabu rosyjskiej  Armii, o którym

Knox napisał, iż  jest ogólnie nerwowy i nosi przydomek „szalony mułła”   .

Brytyjczyk zresztą słusznie zauważa, iż  ani Samsonow ani Rennenkampf nie

dowodzili niczym więcej jak dywizją kawalerii przeciwko Japończykom, a służba

Samsonowa od tej pory była tylko złym przygotowaniem do dowodzenia dużej

armii w nowoczesnej wojnie .

Obie armie rosyjskie były mobilizowane i koncentrowane w pośpiechu. We-

dług Rosjan przyczyną takiego stanu rzeczy była chęć jak najszybszego przyjścia

z pomocą zagrożonej Francji. Skutki takiego stanu rzeczy były jednak opłakane

– braki występowały nie tylko w taborach, ale brakowało nawet niektórych ba-

talionów . O sprawie Brytyjczyk wspomniał dość lakonicznie, iż  armia została

A. Knox,  With the Russian army 1914-1917. Being chiefly extracts from the diary of a military attaché,

t. , London 9, s. V.

Choćby  wydane  również  po  angielsku  N.N.  Golovine,   The  Russian  campaign  of  1914.  Beginning

of the War and Operations in East Prussia, Fort Leavenworth 9.

5   Восточно-прусская Операция, Moskwa 99.

6  T. von Schäfer,  Tannenberg, Oldenburg-Berlin 97, s. 57.

7   Der Weltkrieg 1914 bis 1918, T. , Berlin 95, s. 79.

8  A. Knox, op. cit., s. 59.

9  Ibidem, s. 59 i n.

0  Ibidem, s. 60.

Ibidem, s. 69.

Ibidem.

N.N. Golovine, op. cit., s. 66-69.

6

pchnięta naprzód, zanim jej koncentracja została zakończona . Pominął przy tym

jednak zamieszanie i chaos, jaki wkradł się w pracę sztabów zarówno  Armii,

jak i jej poszczególnych korpusów. Przyczyną takiego stanu rzeczy było w części

również to, że najlepsi oficerowie Warszawskiego Okręgu Wojskowego trafili do

sztabu Frontu Północno-Zachodniego, który również powstał na jego bazie 5.

Kolejne strony swoich wspomnień Alfred Knox poświęcił na przedstawienie

losów Nidzicy i przyczyn jej zbombardowania, w którym – zdaniem dowódcy XV

KA – patrol kozacki został ostrzelany w mieście przez cywilów. Nie mniej jed-

nak Brytyjczyk również przywołał opinię jednej z pokojówek w hotelu,   według

której  Kozacy zostali ostrzelani przez wojskowy patrol w sile 30 ludzi, a nie przez

cywili 6.  Sprawa  nie  jest  do  końca  jasna,  gdyż  wprawdzie  burmistrz  miasta

tłumaczył, że było to dwóch żołnierzy, a potem patrol kolarzy, ale pojawiły się

również głosy o  młodych zapaleńcach 7.

Rosjanie natknęli się  sierpnia na twardy opór wojsk niemieckich na linii

Orłowo-Frąknowo 8.  Nic  zatem  dziwnego,  że  Knox  opisywał  walki  pod  Łyną

i Orłowem. Wspominał, iż  XV Korpus maszerując na północ w trzech kolumnach,

23 [sierpnia]  około 17 natknął się na przeciwnika na rozciągniętej pozycji między

Frąknowem  a  Orłowem,   która   była  trzymana  przez  linię  strzelców  wspieraną

artylerią  i,  jak  mówiono  bez  rezerw,  co  mieli  też  potwierdzać  wzięci  jeńcy 9.

Zeznali oni też, że  powiedziano im, by bronili się do ostatniego, ponieważ mieli

zyskać czas dla skoncentrowania wojsk na tyłach 0.

Niemiecka siła jest oceniana jest na trzy dywizje XX Korpusu, ale wszyscy po-

legli, których widziałem na wzgórzach na południe od Frąknowa należeli do 150

Regimentu [Piechoty] .

Siły rosyjskie miały liczyć dwie dywizje, z których nie wszystkie oddziały mogły

wejść do walki, a zdaniem Knoxa było wątpliwe, by Niemcy mieli więcej niż dywi-

zję . W rzeczywistości była to 7 DP. W rejonie Frąknowa, zgodnie z opisem Bry-

tyjczyka, przytłaczającą większość poległych stanowili żołnierze 50 Regimentu

Piechoty. Na dwóch okolicznych cmentarzach wojennych spoczywa 7 żołnierzy

niemieckich, z tego aż 60 walczyło w szeregach tego oddziału .

Brytyjczyk  przedstawił  taktykę  natarcia  piechoty  rosyjskiego  XV  KA,  które-

go żołnierze mieli w nocy podczołgać się na odległość 600 jardów od pozycji

niemieckich i rankiem ruszyć do szturmu na bagnety, pokonując tę odległość

A. Knox, op. cit., s. 57.

5  N.N. Golovine, op. cit., s. 7 i n.

6  A. Knox, op. cit., s. 6.

7  Szerzej zob. A. Kuhn,  Die Schreckenstage von Neidenburg in Ostpreußen. Kriegserinnerungen aus dem

Jahre 1914, Minden b.d.w., , 6 i n.; J. Centek,  Nidzickie w latach 1914-1945, [w:]  Historia Nidzicy

i okolic, pod red. W. Rezmera, Nidzica 0, s. 7.

8  N.N. Golovine, op. cit., s. 89.

9  A. Knox, op. cit., s. 6.

0  Ibidem.

Ibidem.

Ibidem.

E. Freundt,  Tannenberg 1914. Führer durch das Schlachtfeld und die Ehrenfriedhöfe, Hohenstein 97,

s. 6.

65

w trzech skokach . Warto nadmienić, iż dzień  sierpnia był chrztem bojo-

wym  dla  niemieckiego  50  Regimentu  Piechoty,  jednak  historia  pułkowa  nie

zawiera  zbyt  wielu  szczegółów  dotyczących  tego  starcia,  wspomina  jednak

o tym, że całą noc Niemcy czekali z nałożonymi bagnetami, gdyż Rosjanie znaj-

dowali się „około 00 m” od nich 5. Walka wznowiona została kolejnego dnia,

przynosząc temu oddziałowi łączne straty wynoszące 06 zabitych, 8 rannych

i 508 zaginionych 6.

Knox opisał również uderzenie Rosjan, na Łynę, gdzie  niemiecka pozycja była

słaba  ze względu na ograniczone pole ostrzału i wieś zdobyta została szturmem

na bagnety, wykonanym przez  Pułk Piechoty 7. Dla Niemców tymczasem bój

o Łynę był jednym z bardziej bohaterskich epizodów, gdyż wieś ofiarnie bronio-

na była przez dwie kompanie z  Batalionu Strzelców 8.

Knox podał, iż Rosjanie szacowali swoje straty w walkach  i  sierpnia

na linii Orłowo-Łyna-Frąknowo na około 000 żołnierzy. Oceniali także, iż wy-

eliminowali z walki 6000 Niemców, co jednak według Brytyjczyka było raczej

zgadywaniem 9.  Dowódca  rosyjskiego  XV  KA,  generał  Martos  uznał,  że  tylko

jego korpus stracił 000 żołnierzy 0. Proporcje te nie znajdują jednak potwier-

dzenia  w  liczbie  poległych,  pochowanych  na  okolicznych  cmentarzach,  gdzie

spoczywa  blisko  600  żołnierzy  niemieckich  i  prawie  500  rosyjskich .  Nie-

mniej warto zauważyć, że Niemcy w swoich opracowaniach wykorzystali liczbę

strat rosyjskich, swoje jednak zredukowali - zresztą do bardziej prawdopodob-

nego poziomu - 500 żołnierzy .

Generał Nikołaj Nikołajewicz Gołowin w swojej książce poświęconej Kam-

panii Wschodniopruskiej 9 r. twierdzi, iż zagrożenie na flance Samsonowa

dawało się już odczuć  sierpnia i gdyby dowódca rosyjskiej  Armii zwrócił

należytą uwagę na raporty od swoich I KA oraz XV KA, mógł podjąć ku temu

odpowiednie przeciwdziałania .

Tymczasem  dowódca  Frontu  Północno-Zachodniego,  generał  kawalerii  Jakow

Grigorjewicz  Żyliński,  poinformował  o  panicznym  odwrocie  Niemców  sprzed

oddziałów  Rennenkampfa,  a  naprzeciw    Armii  jego  zdaniem  miały  znajdo-

wać  się  jedynie  „nieznaczące  siły”.  W  związku  z  tym  nakazywał  pozostawić

w rejonie Działdowa jeden korpus i większością sił ruszyć w kierunku Olsztyna,

A. Knox, op. cit., s. 6.

5   Geschichte  des  1.  Ermländischen  Infanterie-Regiments  Nr.  150,  t.  ,  Zeulendroda  9,  s.  6  i  n.;

por. T. von Schäfer,  Tannenberg, Oldenburg-Berlin 97, s.  i n.

6   Geschichte des 1. Ermländischen... , s. 0.

7  A. Knox, op. cit., s. 6.

8  Szerzej zob. T. von Schäfer, op. cit., s. , 5 i n.; E. Balla,  Im Yorckschen Geist. Der deutsche Frontsoldat

und seine Seele, Berlin 96, s. -5.

9  A. Knox, op. cit., s. 6.

0  N.N. Golovine, op. cit., s. 9.

E. Freundt, op. cit., s. 6; W. Grosse,  Führer pber die ostpreußischen Schlachtfelder, Berlin 9, s. 8;

M. Dehnen, W. Raschdorff,  Heldenfriedhöfe in Ostpreußen, Königsberg 99, s. 6.

Zob.  np.  W.  Grosse,   Tannenberg  1914.  Eine  kurze  Darstellung  des  großen  Vernichungsschlacht,

Königsberg-Berlin 99,   s. 0.

N.N. Golovine, op. cit., s. 9.

66

który  miał  zostać  zdobyty  5  sierpnia.  W  rzeczywistości  zaś  właśnie  Niemcy

koncentrowali się przeciwko siłom Samsonowa .

N.N. Gołowin zwrócił również uwagę, że generał Żyliński osłabił siły Sam-

sonowa, nakazując, by VI KA prowadził działania osłaniające na prawej flance.

W ten sposób  Armia była rozciągnięta od Biskupca Reszelskiego ( Bischofs-

burg) przez Olsztyn do Ostródy, na froncie około 0 km, a jej siła uderzeniowa

miała stopnieć zaledwie do 5 dywizji piechoty i 6 baterii dział, wobec ½ dy-

wizji niemieckiego XX KA 5.

Knox zapisał, iż 6 sierpnia korpusy VI, XIII i XV z  Armii Samsonowa otrzy-

mały  rozkaz  do  kontynuowania  natarcia  w  kierunku  północnym 6,  co  odpo-

wiadało  zarządzeniom  dowódcy  Frontu  Północno-Zachodniego.  Tymczasem

rzeczywista sytuacja bojowa wymagała natychmiastowego zwrotu na zachód.

Jednak  sztab  Samsonowa,  który  nie  orientował  się  w  rzeczywistej  sytuacji

na  polu  bitwy,  uważał,  że  spowoduje  to  znaczne  komplikacje 7.  Dodatkowo

należy zwrócić uwagę na fakt, iż oddziały  Armii były zmęczone długotrwa-

łymi  marszami.  Poszczególne  korpusy  Samsonowa  pokonały  w  dniach  od  7

do  5  sierpnia  od  0  do  00  km,  co  daje  średnią  dzienną  od  6  do    km.

W tym XV KA, który toczył ciężkie walki w dniach  i  sierpnia, przebył 0

km 8.  Dodatkowo  armia  była  w  decydującym  momencie  tak  rozciągnięta,

że poszczególne jej korpusy toczyły walki osobno 9.

O koncentracji sił niemieckich w rejonie Gardyny ( Gross Gardinen)-Brodnica

( Strasburg)  generał  Samsonow  dowiedział  się  5  sierpnia 0.  Zapewne  na  tej

podstawie Knox zanotował dzień później, iż dowódca  Armii spodziewał się, że

na jego lewym skrzydle będzie  żywo . Co zresztą się sprawdziło, gdyż depesza

stamtąd spowodowała iż dowódca  Armii i jego szef sztabu przerwali posiłek

i  natychmiast  wyszli .  Zamieszanie  zostało  wywołane  przez  silne  uderzenie

oddziałów niemieckiego I KA w rejonie Działdowa . Warto podkreślić, że kor-

pus ten został wcześniej przerzucony koleją  sprzed  Armii generała Pawła

Rennenkampfa.

W wyniku niemieckiego uderzenia na lewą flankę Samsonowa siły rosyjskie

zostały  z  dużymi  stratami  zmuszone  do  odwrotu.  Niemcy  zaś  podeszli  pod

Uzdowo,  gdzie  zostali  tymczasowo  zatrzymani.  Działania  zaczepne  wznowił

również  niemiecki  XX  KA,  który  do  tej  pory  toczył  walki  z  głównymi  siłami

N.N. Golovine, op. cit., s. 95 i n.; por. T. von Schäfer, op. cit., s. -9.

5  N.N. Golovine, op. cit., s. 98-00.

6  A. Knox, op. cit., s. 67.

7  N.N. Golovine, op. cit., s. 0 i n.

8  Ibidem, s. 0.

9  Ibidem, s. 8.

0  Ibidem, s. 00.

A. Knox, op. cit., s. 68.

Ibidem.

Szerzej zob. T. von Schäfer, op. cit. s. 50-57.

Szerzej  zob.  Kretzschmann,   Der  Abtransport  des  I.  Armeekorps  nach  der  Schlacht  bei  Gumbinnen.

Ein Beispiel für Truppenverschiebungen beim Rückzug, Wissen und Wehr 95, nr , s. -5.

67

Samsonowa 5.  Brytyjczyk  w  swoich  wspomnieniach  zrelacjonował  informa-

cje od generała kawalerii Leonida Konstantynowicza Artamonowa, który miał

być atakowany przez - dywizje z kierunku północno-zachodniego, a kolejna

miała nacierać z Lidzbarka Welskiego ( Lautenburg), jak donosiło rozpoznanie

lotnicze 6.  Były  to,  jak  wspomniano  elementy  I  KA,  a  zatem    DP  oraz    DP.

Od strony Lidzbarka Welskiego zaś maszerowała w rzeczywistości V Brygada

Landwehry generała porucznika von Mühlmanna, sformowana na bazie garni-

zonu Twierdzy Toruń 7.

Brytyjczyk zapisał także, iż  donosi się, że nieprzyjaciel przygotowuje się do

wydania bitwy na linii Mielno (Mühlen) – Nadrowo (Nadrau) – Rybaki (Lansk) 8.

Tymczasem nie było to prawdą nie tylko w rzeczywistości, ale nawet w świetle

informacji, jakie Samsonow miał otrzymać 5 sierpnia na temat koncentracji

nieprzyjaciela na jego lewym skrzydle.

Knox  referując  poczynania  Samsonowa  z  7  sierpnia  stwierdzał,  iż   trzyma

się swojego planu, a ja mogę mieć tylko nadzieję, że nie zaniżył siły niemieckie-

go  natarcia  z  zachodu  i  północnego-zachodu.  Wszystko  zależy  od  tego 9.  Jak

wspomniano wcześniej, od zachodu nacierały elementy I KA wraz z V Brygadą

Landwehry, a od północnego-zachodu uderzały oddziały XX KA.

Tymczasem informacja o zagrożeniu prawej flanki Samsonowa pojawia się

dopiero  w  przypisie 50,  co  oznacza  iż  została  dodana  dopiero  przy  przygoto-

wywaniu  wspomnień  do  druku  i  informacje  te  nie  były  znane  Brytyjczykowi

w  trakcie  pisania  dziennika,  który  stał  się  podstawą  dla  wydanych  wspo-

mnień. Potwierdza to przypis ze strony 7, w którym znajduje się informacja,

że  Samsonow  dowiedział  się  o  klęsce  swojego  skrzydłowego  VI  KA  dopiero

8 sierpnia rano 5. Wyjaśnia to dlaczego wcześniej jedynie spodziewał się zagro-

żenia na swoim lewym skrzydle. Tymczasem uderzenie niemieckich XVII KA oraz

I KRez. na rosyjski VI KA rozpoczęło się już 6 sierpnia i przyniosło całkowite

zwycięstwo  siłom  niemieckim.  Z  walki  wyeliminowano  500  żołnierzy  rosyj-

skich, z czego do niewoli trafiło 000. Niemcy zdobyć mieli również 0 dział 5.

Następnego dnia trwał pościg za wycofującym się VI KA. Wskutek tych działań

prawa flanka armii Samsonowa została całkowicie odsłonięta, a jej środkowe

korpusy maszerowały prosto w pułapkę.

Niestety,  opis  krytycznego  dnia  8  sierpnia,  jest  u  Knoxa  dość  lakoniczny.

Jest  jednak  w  pewnym  sensie  również  dobrym  obrazem  tego,  co  działo  się

w dowództwie  Armii w tym rozstrzygającym czasie. Według relacji Brytyjczyka

Samsonow  wysyłał na tyły wszystkie swoje samochody via Wielbark (Willenberg)

do  Ostrołęki,  gdyż  Nidzica  (Neidenburg)  i  droga  Nidzica-Mława  nie  były  dłu-

żej bezpieczne. Rosyjski generał miał też powiedzieć, iż  nie wie, co się stanie,

5  Szerzej zob. T. von Schäfer, op. cit., s. 50-69.

6  A. Knox, op. cit., s. 69.

7   Der Weltkrieg 1914 bis 1918, T. , Berlin 95, s. 6.

8  A. Knox, op. cit., s. 67.

9  Ibidem, s. 70.

50  Ibidem.

5  Ibidem, s. 7.

5  T. von Schäfer, op. cit., s. 95-0.

68

ale nawet jeżeli stanie się najgorsze, nie wpłynie to na ostateczny wynik wojny 5,

co okazało się rzeczywiście proroczym stwierdzeniem. Knox relacjonował dalej,

iż Samsonow i  jego sztab byli tak spokojni, jak to tylko możliwe; mówili: „Wróg

miał  szczęście  jednego  dnia,  my  będziemy  mieli  szczęście  innego”  5.  Nato-

miast sam dowódca rosyjskiej  Armii udawał się do XV KA, który znajdował się

w  ciężkiej  sytuacji  i  zamierzał   zebrać  co  tylko  mógł,  by  odeprzeć  Niemców 55.

Tym samym generał przypieczętował swój los 56.

Dnia 9 sierpnia 9 r. Knox był już w Warszawie, przez co jego relacja doty-

cząca przebiegu bitwy pod Tannenbergiem urywa się. Z dalszej narracji można

jedynie wywnioskować, jak niewielką wiedzę na temat przebiegu operacji mie-

li  sztabowcy  z  Warszawy 57.  Była  to  niewątpliwie  jedna  z  przyczyn  katastrofy

rosyjskiej  Armii.

W  swoich  wspomnieniach  poświęconych  bitwie  pod  Tannenbergiem  Knox

podkreślał rosyjski brak planowania, lekkomyślność i niekompetencję. Jako je-

den z przykładów podał, że przechwycona niemiecka korespondencja oczeki-

wała  wiele  godzin,  aż  znaleziono  oficera  znającego  niemiecki,  który  miał  się

z  nią  zapoznać 58.  Kolejny  taki  opis  to  sytuacja,  w  której  dowódca  kolumny

samochodowej, w stopniu pułkownika, nie tylko nie przeprowadził rozpozna-

nia dróg, po których miała się ona poruszać, ale także  był niezdolny do czyta-

nia mapy 59. Kolejne uwagi tego typu czynił przy opisie lazaretu, utworzonego

w szkole w Nidzicy, gdzie  ranni leżeli wszędzie, na słomie lub podłodze, wielu

z nich ze słońcem świecącym im na głowy 60.

W  wielu  miejscach  pojawia  się  również  wątek  niedoli  miejscowej  ludności

na terenach okupowanych przez Rosjan. Przykładowo 6 sierpnia zanotował,

iż  wracają nieliczni z miejscowych mieszkańców […]  mężczyzna powiedział mi,

że kozacy obrabowali go z wszystkiego. Gdy spytałem go, gdzie jest jego żona,

zaczął płakać 6. Nie mniej jednak nie przedstawia skali tego problemu. Tymcza-

sem przypadki morderstw, zranień cywilów czy napastowania kobiet były sto-

sunkowo częste 6. Wątki te są dość interesujące, gdyż mimo wszystko pocho-

dzą z ust przeciwnika. Knox opisał również scenę egzekucji jednego z żołnierzy:

na  zewnątrz  domu  komendanta  kozacy  chłostali  żołnierza.  Wrzeszczał.  Został

przyłapany na plądrowaniu domu. Gdy tylko opuściliśmy miasto, padł strzał 6.

5  A. Knox, op. cit., s. 7.

5  Ibidem.

55  Ibidem.

56  Szerzej na temat okoliczności śmierci dowódcy  Armii zob. T.M. Gelewski,  Kulisy śmierci gen. Sam-

sonowa  –  czy  rzeczywiście  samobójstwo? ,  Wojskowy  Przegląd  Historyczny  997,  nr  -,  s.  8-66;

S. Ambroziak,  Legenda Samsonowa, Rocznik Mazurski 00, s. 96-.

57  A. Knox, op. cit., s. 75-80.

58  Ibidem, s. 65 i n.

59  Ibidem, s. 67.

60  Ibidem, s. 7.

6  Ibidem, s. 68

6  Zob. Archiwum Państwowe w Olsztynie, Rejencja Olsztyńska, /I.85, Völkerrechtliche Abhandlungen

der Russen im Kr. Neidenbug, Bericht des Gutverwalters Hilmer aus Berghof bei Neidenburg; A. Kuhn,

op. cit., s. -.

6  A. Knox, op. cit., s. 75.

69

W zestawieniu z tymi opisami dość dziwnie wygląda informacja, iż dowodzący

rosyjskim XV KA, generał Nikołaj Nikołajewicz Martos miał powiedzieć Brytyj-

czykowi:  jak bardzo niekomfortowo czuję się, że mieszka w domu, którego właś-

ciciele wyjechali, nie mając czasu na spakowanie swoich drobiazgów i zdjęć 6 .

Mimo iż ma to luźny związek z przebiegiem bitwy pod Tannenbergiem, warto

zauważyć, iż we wspomnieniach Knoxa znajduje się interesujący opis bombardo-

wania Mławy i zestrzelenia niemieckiego Zeppelina nad miastem 65. Był to ope-

rujący z Poznania sterowiec „Z 5”, który działał na rzecz niemieckiej 8 Armii 66.

Reasumując,  trudno  stwierdzić,  by  Knox  w  ogóle  prezentował  położenie

Armii. Jego opis dotyczy tych aspektów kampanii wschodniopruskiej 9 r.,

które  można  było  dostrzec  znajdując  się  na  tyłach,  w  bezpiecznej  odległości

od linii frontu. Wspomnienia Brytyjczyka są zatem cennym źródłem do odtwo-

rzenia sytuacji w sztabie  Armii czy charakterystyki jego oficerów. Interesujące

są  również  opisy  niedoli  ludności  cywilnej  na  obszarach  okupowanych  przez

siły Samsonowa.

Z lektury  With the Russian Army można także wyciągnąć pewne wnioski, co

Rosjanie  wiedzieli  na  temat  rzeczywistego  przebiegu  działań  wojennych.  Na-

leży jednak zwrócić uwagę, że tekst jest mocno subiektywny, a z kart książki

bije wręcz poczucie wyższości autora w stosunku do Rosjan. Nic w tym zresztą

dziwnego, skoro autor we wstępie do swej pracy pisze, iż  jeśli niektórzy z jego

rosyjskich przyjaciół znajdą jego komentarze miejscami nazbyt szczere, prosi ich

o wybaczenie 67.

Jeżeli  chodzi  zaś  o  opis  działań  wojennych,  to  pochodzi  on  z  drugiej  ręki

i nie wnosi wiele nowego do tematu. Trudno się temu zresztą dziwić, skoro do

katastrofy rosyjskiej  Armii doszło właśnie dlatego, że wyższe dowództwa nie

współpracowały ze sobą odpowiednio i nie miały prawidłowego obrazu sytua-

cji. A to przecież stamtąd Knox mógł głównie czerpać swoje informacje.

6  Ibidem, s. 6.

65  Ibidem, s. 7.

66   Der Weltkrieg 1914 bis 1918, t. , Berlin 95, s. 50.

67  A. Knox, op. cit., s. V.

70

Zbigniew anculewicz

Bitwa pod tannenbergiem w prasie warszawskiej

Bitwa  pod  Tannenbergiem,  jedna  z  najważniejszych  bitew  w  początkowym

okresie I wojny światowej, była przez historiografię porównywana – co do jej

znaczenia – do pierwszej bitwy pod Ypres czy bitew nad Marną w 9 r. na fron-

cie zachodnim. Stała się przedmiotem szczegółowych badań, analiz i opracowań

przede wszystkim w krajach anglozjęzycznych. Jednym z pierwszych było opra-

cowanie Winstona Churchilla z 9 r. pt. „The Unknown War” wydane w Nowym

Jorku. Dla czytelnika anglosaskiego najlepiej napisaną pracą, z perspektywy ro-

syjskiej,  jest  książka  Aleksandra  Sołżenicyna  pt.  „August  9”,  a  szczególnie

wydanie poprawione i rozszerzone z 989 r.  Interesującym studium jest także

opracowanie  N.N.  Golovine’a,  „The  Russian  Campaign  of  9”  z  9  r.  czy

Edmunda Ironside’a „Tannenberg: The First Thirty Days in East Prussia” z 9,

w których można znaleźć wiele interesujących, niepublikowanych szerzej relacji

rosyjskich uczestników walk oraz treść rosyjskich rozkazów armii Rennenkamp-

fa  i  Samsonowa.  W  ostatnim  czasie  ukazały  się  dwie  monografie  poświęcone

bitwie pod Tannenbergiem: Johna Sweetmana „Tannenberg” (London 00) oraz

Dennisa E. Showaltera: „Tannenberg. Clash of Empires, 9” (99) .

Operacja  wschodniopruska  wojsk  rosyjskich  rozpatrywana  była  przez  na-

czelne dowództwo armii niemieckiej od czasu możliwości wybuchu wojny nie-

miecko-rosyjskiej,  z  uwagi  na  strategiczne  położenie  Prus  Wschodnich  jako

przyczółku do uderzenia na Królestwo Polskie oraz w celu rozwinięcia ofensywy

w głąb terytorium Rzeszy Niemieckiej (Prus Zachodnich). Przewidywano, iż woj-

ska rosyjskie uderzą równocześnie od wschodu znad rzeki Niemen wzdłuż linii

kolejowej Ełk-Gąbin-Wystruć-Królewiec i od południa z rejonu Narwi i wzdłuż

linii kolejowej Mława-Iłowo-Działdowo .

Operacja wschodniopruska z sierpnia i pierwszej połowy września 9 r. prze-

biegała w trzech fazach. Pierwsza to początkowe sukcesy  i  armii rosyjskiej.

Zwycięska  bitwa  pod  Gąbinem  oraz  rozwinięcie  ataku    armii  rosyjskiej

Ta jakże interesująca powieść historyczna doczekała się przekładu na język polski w roku 00 nakła-

dem Oficyny Wydawniczej FOKA Sp. z o.o. – Zob. A. Sołżenicyn,  Sierpień Czternastego. Czerwone Koło

Węzeł pierwszy. Przełożył Michał B. Jagiełło, T. I-II, Oficyna Wydawnicza FOKA Sp. z o.o. Wrocław 00.

Zob.  D.E.  Showalter,   Tannenberg  1914.  Zderzenie  imperiów,  Książka  i  Wiedza,  Warszawa  005,

passim.

Por. J. Pajewski,  Pierwsza wojna światowa 1914-1918, PWN, Warszawa 00, s. 5-6 i 7.

7

w rejonie Wielbark-Działdowo. Druga faza to sama bitwa pod Tannenbergiem

w dniach 5-0 sierpnia 9 r. Trzecia to kontrofensywa armii niemieckiej ma-

jąca na celu wyparcie i zniszczenie  armii rosyjskiej z rejonu Jezior Mazurskich

przebiegająca w dniach 5- września 9 r .

Kontruderzenie  niemieckie  z  okresu  7-0  sierpnia  9  r.,  podjęte  w  celu

zniszczenia  armii rosyjskiej pod dowództwem gen. Samsonowa, zostało „zde-

finiowane” przez ówczesnego podpułkownika Maxa Hoffmanna jako „Bitwa pod

Tannenbergiem”. Miała ona w zamyśle pomysłodawcy jej nazwy „przeciwstawie-

nia polsko-litewskiemu zwycięstwu nad Krzyżakami w dniu 5 lipca 0 r.” 5.

Działania wojenne a relacje prasowe

Począwszy od wojny krymskiej z lat 50. XIX wieku korespondenci wojenni stali

się dla szerokiej opinii publicznej ważnymi źródłami informacji o toczących się

bitwach, kampaniach, potyczkach i walkach. Wojna oraz wielkie operacje wojenne,

ich opisy czy relacje „z pierwszej ręki” spotykały się z ogromnym zainteresowa-

niem czytelników prasy na całym świecie. Toteż czołowi korespondenci wojenni

tacy jak William Howard Russel czy Winston Churchill stawali się nie tylko gwiaz-

dami ówczesnego dziennikarstwa, ale przede wszystkim zyskiwali jak pisze trafnie

Dennis Showalter „status osób publicznych” 6. Aż do pierwszej wojny światowej

skala  wojen,  kampanii  wojennych,  poszczególnych  bitew,  czy  mało  znaczących

potyczek była na tyle ograniczona, iż pozwalała korespondentom „czynić samo-

dzielne oglądy sytuacji” czy nawet „śledzenie poszczególnych zdarzeń” 7.

I wojna światowa, wielkie operacje wojenne i bitwy rozgrywające się na dużych

obszarach nie pozwalały na relacjonowanie ich przez pojedynczych ludzi. Nie-

jednokrotnie dziennikarze opisujący działania wojenne pierwszej wojny świato-

wej byli wprowadzani w błąd i źle oceniali rzeczywistość wojenną. Byli po prostu

dezorientowani. Korespondenci wojenni podczas I wojny światowej wykreowali

się na nową specjalizację dziennikarską. Fotoreporterzy i korespondenci wojen-

ni  to  w  większości  „cisi  bohaterowie”,  którzy  z  wielkim  poświęceniem,  nawet

z narażeniem własnego życia, będą starać się nadsyłać ogromną liczbę korespon-

dencji,  relacji,  wywiadów,  artykułów  i  reportaży  z  frontów  I  wojny  światowej.

Czynili to żeby na łamach swoich gazet oddać cały tragizm działań wojennych

z  lat  9-98,  w  tym  tragizm  walk  pozycyjnych,  okrucieństwo  armii,  znisz-

czenia miast i miasteczek, rozpaczliwe położenie ludności cywilnej na zapleczu

frontów, czy wreszcie dramat użycia gazów bojowych w walkach pod Ypres.

W  tym  świetle  zastanawiające  jest  to  dlaczego  operacja  wschodniopruska,

a następnie bitwa pod Tannenbergiem nie stała się przedmiotem zainteresowania

wojennych korespondentów. Zadziwiające dla historyka prasy jest skonstatowa-

nie, że przy sztabie 8 Armii niemieckiej nie został akredytowany ani jeden kore-

spondent wojenny. Także przy  i  armii rosyjskiej nie akredytowano żadnego

Zob. Tamże, s. 5-; D.E. Showalter,  Tannenberg 1914…, passim.

5  Zob.  J.  Pajewski,   Pierwsza  wojna…,  s.  ;  D.E.  Showalter,   Tannenberg  1914.  Epilog…,  s.  59  i  n.; B.W. Tuchman,  Sierpniowe salwy. Tłumaczyli M.J. i A. Michejdowie, Bellona-Czytelnik, Warszawa 995,

s. 75.

6  Zob. Showalter,  Tannenberg 1914…, s. 5.

7  Zob. Tamże.

7

dziennikarza. Ma rację historyk „Tannenberga” z sierpnia 9 r., gdy pisze, iż bitwa

ta „była jakby stworzona do tego, by ją nagłaśniać. Miała wystarczający „heroicz-

ny” podtekst: obronę ziemi ojczystej przed przeważającym liczebnie przeciwnikiem.

Miała swą kluczową postać, rozpoznawalną przez opinię publiczną” 8.

Prasa warszawska wobec rzeczywistości wybuchu I wojny światowej

I wojna światowa zmieniła nie tylko życie mieszkańców Europy, ale także wa-

runki redagowania, wydawania i rozpowszechniania prasy. Wybuch wojny po-

wszechnej przyjęto w stolicach mocarstw europejskich z „napięciem i głębokim

niepokojem,  szlochem  i  krzykami” 9.  Czesław  Jankowski  (literat,  dziennikarz

i mieszkaniec Warszawy) zanotował, iż ludzie czytający plakaty obwieszczające

mobilizację stali jakby „oszołomieni” i jednocześnie „nie zdając sobie sprawy

z całej pełni tego, co się staje” 0.

Cenzurę represyjną zastąpiono cenzurą wojenną i prewencyjną. Określono

przy tym sztywne zasady w jakim czasie redakcja musiałaby uzyskać zgodę na

wydanie  poszczególnych  numerów  gazet  codziennych,  tygodników,  dwutygo-

dników i innych pism periodycznych. W myśl nowych przepisów „Wydawnictwa

periodyczne  codzienne,  tygodniowe,  miesięczne  itd.  mają  być  przedstawione

cenzurze wojennej, do przejrzenia prewencyjnego, w postaci odbitek kolejnych

numerów wydawnictw […], bądź w postaci osobnych artykułów, wiadomości,

rysunków itd., wydrukowanych na kwadratach, albo paskach papieru, ponume-

rowanych w tym porządku kolejnym, w jakim będą one zamieszczone następnie

w projektowanym numerze wydawnictwa. […] Codzienne wydawnictwa poran-

ne mają być przedstawione cenzurze wojennej do przejrzenia prewencyjnego

nie później, jak na pięć godzin przed wypuszczeniem wydawnictwa; codzienne

wydawnictwa wieczorowe mają być przedstawione nie później, jak na dwie go-

dziny przed wypuszczeniem. […] Wydawnictwa tygodniowe mają być przedsta-

wione cenzurze wojennej do przejrzenia z takim obliczeniem, żeby przejrzenie

mogło być skończone na dobę przed wypuszczeniem wydawnictwa” .

Również same redakcje zaczęły się borykać z problemami – wielu pracowni-

ków zostało objętych mobilizacją i zostało wcielonych do armii. Z biegiem czasu

wyczerpywały się zapasy papieru gazetowego, co wymusiło na redakcjach ogra-

niczenie objętości poszczególnych numerów bądź ograniczenie działów i ilo-

ści zamieszczanych tekstów. Redakcje dzienników wychodzących w Warszawie

starały się jak najszybciej informować czytelników o sytuacji wojennej, a wraz

z rozpoczęciem działań wojennych zaczęto wydawać dodatki nadzwyczajne do

poszczególnych  numerów  gazet,  w  których  drukowano  przeważnie  depesze

agencyjne lub oficjalne doniesienia „Z sztabów Naczelnego Wodza” o sytuacji

na froncie. Codzienną praktyką było nadawanie krzykliwych tytułów: „Wielkie

zwycięstwo”, „Wojna rosyjsko-niemiecka”, „Zwycięstwo armii rosyjskiej” itp.

8  Zob. Tamże.

9  Zob. B.W. Tuchman,  Sierpniowe salwy.., s. 0, 8.

0  Zob. C. Jankowski,  Pierwsze dni wojny – ostatnie dni Rosjan w Warszawie [w:]  Warszawa w pamięt-

nikach  Pierwszej  Wojny  Światowej,  oprac.  K.  Dunin-Wąsowicz,  Państwowy  Instytut  Wydawniczy,

Warszawa 97, s. .

Zob. „Kurier Warszawski” (dalej KW), nr 5, 6 sierpnia 9, s. .

7

Front wschodniopruski i bitwa pod tannenbergiem w sierpniu 1914 r.

W dniu 7 sierpnia 9 r.  Armia pod dowództwem gen. Pawła Rennen-

kampfa  przekroczyła  granicę  rosyjsko-niemiecką  w  rejonie  linii  kolejowej

Kowno-Instenburg,  natomiast  pierwsze  doniesienia  o  rozpoczęciu  kampanii

wschodniopruskiej warszawianie mogli przeczytać już 5 sierpnia 9 r. Tego

dnia  w  dodatku  nadzwyczajnym  do  numeru    „Dziennika  Polskiego”  wydru-

kowano depeszę „Telegraficznej Agencji Petersburskiej”, która informowała za

dodatkiem nadzwyczajnym „Warszawskiego Dniewnika” o przekroczeniu przez

wojska rosyjskie granicy na froncie Ełk-Biała. Depesza z nieukrywaną radoś-

cią informowała o wejściu wojsk rosyjskich w głąb terytorium niemieckiego na

5 wiorst (ponad 6 km). Donoszono także o zajęciu i spaleniu stacji kolejo-

wych w Bożyminie i Białej, co spowodowało przerwanie linii kolejowej na tra-

sie  Ełk-Pisz,  a  także  że  Niemcy  cofając  się  palą  swoje  wioski .  Tę  depeszę,

informującą o wkroczeniu Rosjan w głąb wschodnich rubieży Prus Wschodnich,

można było przeczytać w innych warszawskich gazetach codziennych, cieszą-

cych się największą popularnością wśród warszawian: „Kurierze Warszawskim”,

„Gazecie Warszawskiej”, „Kurierze Porannym” czy „Tygodniku Ilustrowanym”.

W następnych numerach donoszono o dalszym pochodzie armii rosyjskiej,

tj.    Armii  gen.  Rennenkampfa,  w  głąb  terytorium  Prus  Wschodnich.  Z  oczy-

wistych  względów  zachowania  tajemnicy  wojskowej  nie  podawano  w  nich

nazwisk głównodowodzących a także nazw armii. W numerach zwykłych jak

i w dodatkach nadzwyczajnych warszawianie czytali o zajęciu stacji kolejowej

Ejdkuny . Redaktorzy „Gazety Warszawskiej” za oficjalnymi komunikatami ro-

syjskiego Sztabu Głównego oraz Zwierzchniego Naczelnego Dowództwa druko-

wali na czołówkach szpalt informacje o postępach wojsk rosyjskich i stratach

wojsk niemieckich. Na przykład w numerze z 0 sierpnia 9 r., drukując do-

niesienia o dwudniowych walkach pod Ejdkunami podkreślono, iż Niemcy stra-

cili 00 zabitych żołnierzy, a do niewoli wzięto oficera i 8 żołnierzy. Z satysfakcją

informowano także, że „Brygada konnicy niemieckiej pod Ejdukunami uchyliła

się  od  starcia  z  konnicą  rosyjską  i  rażona  przez  artylerię  rosyjską  ukryła  się

w  Stołupianach” .  Natomiast  redakcja  „Dziennika  Polskiego”,  zamieszczając

depeszę o zwycięstwie Rosjan pod Ejdkunami wskazywała, iż Niemcy „skopały

szosę od Połągi do Memla głębokimi rowami i usypały wały, aby przeszkodzić

atakowi wojsk rosyjskich” 5.

Nieliczne  artykuły,  analizujące  rozpoczęcie  przez  armie  rosyjskie  operacji

wschodniopruskiej, mówiły o sile wojsk niemieckich broniących Prus Wschod-

nich. Należały do nich teksty o składzie 8 armii niemieckiej broniącej wschod-

nich  rubieży  Rzeszy  Niemieckiej,  przy  czym  redakcje  „Tygodnika  Ilustrowane-

go”  i  „Gazety  Warszawskiej”  pisały,  że  to  6  armia  niemiecka.  Była  to  ewiden-

tna pomyłka, wynikła prawdopodobnie z braku rozeznania redakcji, jak i błędu

w materiałach źródłowych tj. publikacjach w rosyjskiej prasie oraz w depeszach

„Petersburskiej Agencji Telegraficznej”. W artykule „Armia niemiecka na granicy

Zob. „Dziennik Polski” (dalej DP), Dodatek nadzwyczajny nr , 5 sierpnia 9, s. .

Zob. KW, nr 6, 7 sierpnia 9. Dodatek poranny, s. .

Zob. „Gazeta Warszawska” (dalej GW), nr 7, 0 sierpnia 9, s. .

5  Zob. DP, nr 6, 7 sierpnia 9, s. .

7

rosyjskiej” krótko opisano twierdzę Królewiec. Czytelnicy „Tygodnika Ilustrowa-

nego” mogli dowiedzieć się z niego, że twierdza Królewiec „składa się z środko-

wego ogrodzenia starej budowy, z całym pasem fortów i obwarowań między nimi.

Forty Królewca rozmieszczone są w promieniu 6-7 wiorst. Ogólna przestrzeń linii

fortów  wynosi    wiorst.  Podczas  wojny  załoga  twierdzy  wynosi  .000  ludzi.

W Królewcu znajduje się stacja balonów sterowych. […] Ogromne rozmiary twier-

dzy i rozkład fortów pozwala na skoncentrowanie i manewrowanie szóstej armii

niemieckiej” 6. Redakcja „Kuriera Warszawskiego” z kolei donosiła o przekrocze-

niu granicy niemieckiej przez wojska rosyjskie od strony Mławy i Iłowa, podkre-

ślając przy tym, iż „rekonesanse rosyjskie” podeszły pod Działdowo mimo ostrze-

liwania ich przez artylerię niemiecką. Informowano przy tym o spaleniu stacji ko-

lejowych Iłowo i Narzym 7. W kolejnych dniach redakcja w swoich publikacjach

skoncentrowała się na stratach niemieckich w walkach pod Ejdkunami 8.

W numerze z  sierpnia redakcja „Kuriera” opublikowała artykuł redakcyj-

ny  „Na  pograniczu  Prus  Wschodnich”,  w  którym  zamieściła  garść  informacji

o charakterze encyklopedycznym przybliżając warszawianom historię, położe-

nie geograficzne oraz dzień dzisiejszy Ełku oraz wsi Borzym i Biała 9.

Doniesienia o walkach publikowane na łamach prasy warszawskiej, w tym

„Kuriera  Warszawskiego”,  były  bardzo  ogólne.  Nie  podawano  szczegółowo

nazw miejsc w których toczyły się walki, numerów jednostek wojennych, na-

zwisk dowódców itp. Jakże charakterystycznym pod tym względem jest donie-

sienie  „Petersburskiej  Agencji  Telegraficznej”,  a  opublikowana  przez  redakcję

„Kuriera”, która w swojej depeszy opierającej się na informacji zamieszczonej

w  rosyjskim  „Wojennym  Wiestniku”,  pisała  o  jednej  z  potyczek  rosyjsko-nie-

mieckiej  –  „Wojennyj  Wiestnik”  urzędowo  donosi:  „Od  sztabu  Zwierzchniego

Wodza  Naczelnego.  Jedna  z  dywizji  konnicy  na  froncie  wschodnio-pruskim,

wykonywając  powierzone  zadanie,  spotkała  około  trzech  batalionów  niemie-

ckiej piechoty liniowej; warunki miejscowości nie pozwalały na walkę w szyku

konnym. Wobec tego dywizja zsiadła z koni i rozpoczęła atak w szyku pieszym.

Wynikiem tej akcji było cofnięcie się piechoty niemieckiej przy naszych bardzo

nieznacznych stratach” 0. W następnych dniach nadal informowano o postępie

wojsk rosyjskich w Prusach Wschodnich – o odparciu kontrataku niemieckiego

pod Ejdkunami, zajęciu przez Rosjan Ełku oraz o cofaniu się nieprzyjaciela na

całym „szerokim froncie”. Donoszono także o operacjach lotnictwa rosyjskiego

na cele wojskowe w Prusach Wschodnich .

Pierwsze doniesienia o bitwie pod Gąbinem warszawianie mogli przeczytać

w „Gazecie Warszawskiej” z 0 sierpnia 9 r. W dniu tym redakcja dziennika

6  Zob. „Tygodnik Ilustrowany” (dalej TI), nr , 8 sierpnia 9, s. III.; por. także: GW, nr , 7 sierpnia

9, s. .

7  Zob. KW, nr 7, 8 sierpnia 9. Dodatek poranny, s. .

8  Zob. KW, nr ,  sierpnia 9. Dodatek poranny, s. .

9  Zob. KW, nr ,  sierpnia 9, s. -5.

0  Zob. KW, nr 6, 7 sierpnia 9. Dodatek nadzwyczajny, s. .

Zob. KW, nr 7, 8 sierpnia 9. Dodatek poranny, s. ; KW, nr 8, 9 sierpnia 9. Dodatek po-

ranny, s. , KW, nr 0,  sierpnia 9, Dodatek poranny, s. ; KW, nr ,  sierpnia 9, Dodatek

poranny, s. .

75

poinformowała o zajęciu przez Rosjan Gąbina . Redaktor odpowiedzialny „Ku-

riera Warszawskiego” o tej bitwie poinformował dopiero w wydaniu wieczornym

dziennika z  sierpnia: „Petersburg -go sierpnia (Pet. Ag. Tel.) Sztab Zwierzch-

niego Wodza Naczelnego donosi: „Dnia 9-go b.m. armia nasza posuwała się

wśród  walki  w  okręgu  Gąbin  (Prusy  Wschodnie,  na  zachód  od  Ejdkun).  Dnia

0-go b.m. bitwa trwała dalej na froncie, obejmującym 0 wiorst. Stwierdzono

uczestnictwo w bitwie nie mniej niż  niemieckich pułków piechoty 8 baterii

polowych  i  licznej  artylerii  ciężkiej.  Bitwa  rozwija  się  pomyślnie.  Nasza  jazda

zdobyła  dwa  działa” .  W  dniach  następnych  warszawskie  redakcje  „Kuriera

Warszawskiego”, „Gazety Warszawskiej” i „Kuriera Porannego”, drukując depe-

sze „Petersburskiej Agencji Telegraficznej”, która zamieszczała oficjalne komu-

nikaty „Sztabu Zwierzchniego Wodza Naczelnego”, informowały o szczegółach

zwycięskiej dla Rosjan bitwy pod Gąbinem. Doniesienia te opatrywano większą

i pogrubioną czcionką. Tytuły były jednoznaczne – „Zwycięstwo pod Gąbinem”,

„Porażka Niemców pod Gąbinem”. Podkreślono, że Niemcy w trzydniowej bitwie

w dniach 0- sierpnia ponieśli dotkliwe starty i cofają się ścigani przez wojska

rosyjskie . Redakcja „Kuriera Warszawskiego” doniosła, że na wieść o zwycię-

stwie Rosjan pod Gąbinem, w Warszawie „wśród słońca blasków tłumy spieszyły

do świątyń i z nadzieją przepełnionych piersi płynęły do stóp Wszechmocnego

modły gorące, aby dał zatriumfować Prawdzie i Sprawiedliwości” 5.

W wydaniu wieczornym „Kuriera Warszawskiego” z  sierpnia zamieszczo-

no depeszę „Petersburskiej Agencji Telegraficznej”, która powołując się na do-

niesienia opublikowane w „Wojennym Wiestniku”, informuje że w dniach 7-0

sierpnia  armia rosyjska gen. Rennenkampfa toczyła zaciekłe walki z wojskami

XX Korpusu. Pisano w nim również, iż rejon walk rozprzestrzenia się na ponad

0 km. W ich wyniku wojska rosyjskie zajęły dalsze miejscowości w tym Gołdap,

Orzysz  oraz  Wielbark.  Podkreślano,  że  ludność  cywilna  „opuszcza  swoje  sie-

dziby i ucieka na północ” 6. W wydaniu porannym z  sierpnia dziennikarze

„Kuriera” z nieukrywaną satysfakcją opublikowali dalsze depesze informujące

o sukcesach wojsk rosyjskich w Prusach Wschodnich. Można było przeczytać

m.in. o zajęciu Szczytna, Wielbarka, Działdowa oraz o podpaleniu Nidzicy przez

wycofujące się wojska niemieckie i cofaniu się Niemców na całym froncie 7.

Pisano ponadto o zdobyczach wojennych. I tak np. na łamach „Kuriera War-

szawskiego” z dnia  sierpnia, w wydaniu wieczornym, można było przeczy-

tać,  iż  po  zajęciu  przez  Rosjan  Ełku  zarekwirowano  „jedną  lokomotywę,  ta-

bor ruchomy, zapasy żywności, spirytusu i benzyny”. Z kasy prawdopodobnie

miejscowego banku skonfiskowano 50 tys. marek. Podkreślano przy tym, iż lud-

ność miejscowa „opuszcza swoje siedziby i ucieka na północ” 8.

Zob. GW, nr 7, 0 sierpnia 9, s. .

Zob. KW, nr ,  sierpnia 9, s. 5.

Zob. GW, nr 0,  sierpnia 9, s. ; KW, nr ,  sierpnia 9, s. 6.

5  Zob.  Trzecia niedziela,  KW, nr ,  sierpnia 9, s. .

6  Zob. KW, nr ,  sierpnia 9, s. 7.

7  Zob. KW, nr ,  sierpnia 9. Dodatek poranny, s. .

8  Zob. KW, nr ,  sierpnia 9, s. 7.

76

Redakcja „Kuriera Porannego” w artykule redakcyjnym komentując zwycięski

pochód Rosjan w Prusach Wschodnich zaakcentowała, iż „ta pierwsza próba sił

zamieniła się od razu w triumf moralny i strategiczny, którego doniosłe następ-

stwa,  miejmy  nadzieję,  nie  każą  długo  na  siebie  czekać” 9.  Redakcja  „Kuriera

Warszawskiego”  z  kolei  widziała  dotychczasowe  zwycięstwa  oręża  rosyjskie-

go  jako  „wstęp  do  akcji  zaczepnej  rosyjskiej  na  wielką  skalę”,  wyrażając  przy

tym nadzieję, że „może zwycięska bitwa pod Gąbinem będzie początkiem, który

sprawi, że dzwon z „Marienburskiej wieży” rychło obwieści nowy pogrom krzy-

żactwa” 0. Zrównano przy tym znaczenie twierdzy Królewiec dla rosyjskiej ope-

racji na froncie wschodniopruskim do znaczenia dla zachodnich aliantów strate-

gicznego położenia Antwerpii. Komentator wojenny pisał m.in.: „silna twierdza

może się długo bronić na własną rękę, zmuszając do unieruchomienia pewnej

części wojsk atakujących, nie jest jednak w możności zagrodzić drogi na zachód

głównej armii przeciwnika. To też po zepchnięciu do Królewca trzech korpusów

niemieckich,  przetrzebionych  i  osłabionych  na  duchu  przez  niepomyślną  dla

nich walkę, Rosjanie będą mieli drogę otwartą w głąb Prus Wschodnich” .

Redakcja „Gazety Warszawskiej” w numerze z dnia  sierpnia, przy okazji

informacji o kolejnych zajmowanych przez Rosjan miejscowościach w Prusach

Wschodnich  (Wystruć,  Gołdap,  Ełk,  Orzysz,  Pisz,  Nidzica,  Działdowo,  Szczyt-

no) – w ramach „ataku armii rosyjskiej na całym pograniczu Prus Wschodnich”

– opublikowała artykuł redakcyjny poświęcony historii i dniu dzisiejszym Prus

Wschodnich.  Podkreśliła  w  nim  fakt,  iż  tereny  te  były  kiedyś  lennem  Polski,

a  ludność  polska  była  w  następstwie  rządów  Hohenzollernów  poddawana

zniemczeniu .  Redaktor  odpowiedzialny  „Kuriera  Porannego”  w  numerze

z  5  sierpnia  w  doniesieniach  swojego  własnego  petersburskiego  korespon-

denta wskazywał na to, że „powodzenie Rosji w Prusach Wschodnich wprawiło

w osłupienie dowódców niemieckich” .

Opublikowano także krótki artykuły poświęcony polskim korzeniom dowód-

cy 8 armii niemieckiej gen. Maxa von Prittwitza .

„Kurier Warszawski” informując o zwycięskiej potyczce z Niemcami i zajęciu

Wystruci podkreślał, iż zdobycie tego ważnego węzła kolejowego „rozstrzyga

los Tylży” 5. Podobne w treści depesze zamieściły także redakcje „Gazety War-

szawskiej”  i  „Dziennika  Polskiego”.  Redakcje  pism  warszawskich  zamiennie

wymieniały nazwy miejscowości – raz pisano o Wystruciu innym razem Instruć,

a jeszcze innym Insterburg 6.

Warszawianie mogli też przeczytać o przygotowaniach w Królewcu do odparcia

ewentualnego ataku Rosjan na miasto i twierdzę. Według depeszy „Wschodniej

9  Zob. „Kurier Poranny” (dalej KP), nr ,  sierpnia 9, s. .

0  Zob.  Na naszym froncie, KW, nr ,  sierpnia 9, s. 6.

Por. Tamże.

Por.  Prusy Wschodnie, GW, nr ,  sierpnia 9, s. .

Zob. KP, nr 5, 5 sierpnia 9, s. .

Zob.  Jenerał Pritviz [sic!], KW, nr , 5 sierpnia 9, s. 6.

5  Zob. KW, nr ,  sierpnia 9. Dodatek nadzwyczajny.

6  Por. DP, nr ,  sierpnia 9. Dodatek nadzwyczajny, s. ; KP, nr ,  sierpnia 9. Dodatek

nadzwyczajny.

77

Agencji  Telegraficznej”,  nadanej  ze  Sztokholmu  w  dniu    sierpnia,  wszyst-

kim statkom handlowym wydano rozkaz natychmiastowego opuszczenia portu

w Królewcu, a samym mieszkańcom miasta poradzono, ażeby w miarę możliwo-

ści rozważyli przeniesienie się w głąb kraju. Natomiast w Pilawie „pospiesznie sy-

pane są wały nabrzeżne, na których są ustawiane ciężkie działa oblężnicze” 7.

W dniach -9 sierpnia toczyła się zasadnicza faza „Bitwy pod Tannenber-

giem”. Pierwsze obszerne doniesienia o walkach w rejonie Nidzica-Ostróda opub-

likowano w dodatku porannym „Kuriera Warszawskiego” z 6 sierpnia. Tego dnia

wytłuszczonym  drukiem  redakcja  dziennika  wydrukowała  depeszę  „Petersbur-

skiej Agencji Telegraficznej” o zaciekłych walkach wojsk rosyjskich z niemieckimi

oddziałami XX Korpusu, wzmocnionego przez  Dywizję, na północ od Nidzicy

w rejonie miejscowości Frąknowo. W doniesieniu tym podkreślano bezprzykład-

ne oddanie rosyjskiego wojska, które pokonując „wilcze doły i druty kolczaste,

atakowało nieprzyjaciela. W bitwie były w użyciu granaty ręczne. Nasza piechota

walczyła na bagnety. Około godz.  przed południem, d. -go b.m., oskrzydlony

z lewego flanku 0-ty korpus niemiecki pospiesznie cofnął się do Ostrowa (Oste-

rode),  pozostawiwszy  kilka  dział,  kartaczownic,  dużo  jaszczyków  i  jeńców” 8.

W wydaniu wieczornym tego dnia warszawianie, zapewne z zainteresowaniem,

przeczytali doniesienie petersburskiego korespondenta „Kuriera Warszawskiego”

o tym, iż „dzień, w którym na baszcie starego zamku krzyżackiego w Ełku powia-

ła chorągiew rosyjska, być może rozpocznie nową erę w dziejach zapomniane-

go plemiona polskiego. Ufajmy, że Mazurowie pruscy ockną się i zrzucą z siebie

jarzmo niewoli duchowej” 9. W dniach następnych w depeszach petersburskiego

korespondenta  można  było  przeczytać  o  konieczności  „odzyskania  pod  wzglę-

dem narodowym pobrzeży Bałtyku, co z łatwością odniemczy ten kraj, od wieków

słowiański i litewski” 0.

W wydaniu porannym z 7 sierpnia publikowano dalsze depesze „Petersbur-

skiej  Agencji  Telegraficznej”  o  postępie  wojsk  rosyjskich  w  Prusach  Wschod-

nich – zajęciu dalszych miejscowości Biskupiec i Mrągowo oraz ważnej stacji

kolejowej  Czerwonka .  W  kolejnych  numerach  warszawianie  nadal  czytali

o cofaniu się wojsk niemieckich do Królewca i Olsztyna, wkroczeniu wojsk ro-

syjskich do Tylży, zbliżaniu się oddziałów  Armii rosyjskiej do Królewca, zajęciu

wielu przepraw na rzece Łynie będącej dopływem Pregoły. Pisano o niepokoju w

kręgach wyższego niemieckiego dowództwa naczelnego w Berlinie związanym

z postępami Rosjan w Prusach Wschodnich. Informowano o zaangażowaniu nie-

mieckich załóg twierdz Toruń i Grudziądz w walkach z wojskami rosyjskimi .

Podobne  w  treści  depesze  zamieszczała  także  redakcja  „Kuriera  Porannego”

7  Zob. KW, nr ,  sierpnia 9, s. 5; GW, nr ,  sierpnia 9, s. .

8  Zob.  W Prusach Wschodnich, KW, nr 5, 6 sierpnia 9. Dodatek poranny, s. .

9  Zob. KW, nr 5, 6 sierpnia 9, s. 6.

0  Zob. KW, nr 6, 7 sierpnia 9, s. 5.

Zob.  W Prusach Wschodnich, KW, nr 6, 7 sierpnia 9, Dodatek poranny, s. .

Zob.  Zajęcie Tylży, KW, nr 7, 8 sierpnia 9. Dodatek poranny, s. ;  W Prusach Wschodnich, KW,

nr 6, 7 sierpnia 9. Dodatek poranny, s. ;  Niepokój w Berlinie, KW, nr 7, 8 sierpnia 9,

s. 7;  W Prusach Wschodnich, KW, nr 9, 0 sierpnia 9, s. 8.

78

i  „Gazety  Warszawskiej” .  Natomiast  redakcja  „Dziennika  Polskiego”  infor-

mując o zaniepokojeniu niemieckich kół wojskowych postępem działań wojsk

rosyjskich  zaznaczała,  że  właśnie  tym  należy  tłumaczyć  „wiadomości  o  po-

spiesznym wycofaniu wojsk niemieckich z Belgii i przewożeniu ich na wschód.

W związku z tym pozostaje prawdopodobne również wznowienie przez Niem-

ców w okręgu ostródzkim na froncie wschodnio-pruskim ofensywy, o czym do-

niósł wczorajszy komunikat Sztabu Głównego” .

W dniu 9 sierpnia warszawianie czytali, zapewne z zapartym tchem, donie-

sienia o zaciętej wielkiej bitwie toczącej się w dniach 5-7 sierpnia w rejonie

Działdowa, Olsztyna i Biskupca oraz zajęciu przez Rosjan miasta Olsztyna. De-

pesze „Petersburskiej Agencji Telegraficznej” podkreślały przy tym straty wojsk

niemieckich, zwłaszcza w bitwie pod Mielnem 5.

Na wieść o zajęciu Olsztyna przez wojska rosyjskie redakcja „Gazety Warszaw-

skiej”  opublikowała  obszerny  artykuł  o  polskości  tych  terenów.  Wskazywano

na konieczność przywrócenie ich mieszkańców do polskości, zwłaszcza ludu ma-

zurskiego. Podkreślono również, iż „Rozkaz Najwyższego Wodza zapewnia posza-

nowanie życia i mienia spokojnej ludności polskiej, znaleźć winien zastosowanie

i  do  Mazurów  i  do  Warmiaków”,  a  „odzyskanie  kilkuset  tysięcy  dusz  polskich

w ludzie mazurskim niech się stanie zadaniem ogólnonarodowym” 6.

Pierwsze  informacje  o  początku  niepowodzeń    armii  rosyjskiej  w  Prusach

Wschodnich  warszawianie  przeczytali  rano    sierpnia  w  lakonicznej  depeszy

„Petersburskiej Agencji Telegraficznej” datowanej na 0 sierpnia, iż „na froncie

wschodnim, w okręgu ostródzkim (Osterode) pojawiły się nowe siły nieprzyjaciel-

skie, które w niektórych punktach przechodzą do natarcia”. Natomiast w wyda-

niu wieczornym „Kuriera Warszawskiego” tego samego dnia, że Niemcy przewożą

niektóre oddziały z frontu zachodniego do Prus Wschodnich w celu „wzmocnie-

nia niemieckiej armii wschodniej przeciwko naporowi armii rosyjskiej” 7.

O  klęsce  wojsk    armii  rosyjskiej  warszawianie  dowiedzieli  się    września

późnym popołudniem, gdy zaczęły się ukazywać wydania wieczorne „Kuriera

Warszawskiego” oraz dodatki nadzwyczajne do innych gazet codziennych. We

wszystkich  tych  wydaniach  zamieszczono  jednobrzmiące  w  swojej  wymowie

depesze „Petrogradzkiej Agencji Telegraficznej”, która powołując się na infor-

macje  z  dowództwa  „Zwierzchniego  Wodza  Naczelnego”  donosiła,  że  „wsku-

tek nagromadzenia posiłków, ściągniętych z całego frontu, a to dzięki szero-

ko rozwiniętej sieci kolejowej – przeważające siły Niemców runęły na liczące

około dwu korpusów siły nasze, wystawione na najgwałtowniejszy ogień cięż-

kiej  artylerii,  który  wyrządził  nam  wielkie  szkody.  Według  posiadanych  infor-

macji,  wojsko  nasze  walczyło  po  bohatersku.  Zginęli  jenerałowie  Samsonow,

Martos, Pesticz i kilku oficerów sztabowych. Dla sparaliżowania tego smutnego

Zob. KP, nr 6, 6 sierpnia 9, s. ; KP, nr 7, 7 sierpnia 9. Dodatek nadzwyczajny.

Zob. DP, nr ,  września 9, s. .

5  Zob.  W Prusach Wschodnich, KW, nr 8, 9 sierpnia 9. Dodatek poranny, s. ; por. także KP, nr 9,

9 sierpnia 9, s. .

6  Zob.  Zapomniani Rodacy, GW, nr 7, 0 sierpnia 9, s. .

7  Zob. KW, nr 0,  sierpnia 9, s. 5; por. także:  W Prusiech Wschodnich [sic!], KW, nr 0,  sierp-

nia 9. Dodatek poranny, s. .

79

zdarzenia,  zarządzono  z  pełną  energią  i  stanowczością  wszystkie  środki  ko-

nieczne.  Zwierzchni  Wódz  Naczelny  wierzy  w  dalszym  ciągu,  że  Bóg  pozwoli

nam wypełnić je pomyślnie” 8.

Redakcja „Kuriera Porannego”, będąca zapewne jeszcze w szoku w związku

z doniesieniami o klęsce armii gen. Samsonowa, w artykule redakcyjnym wska-

zywała, iż „walka z Niemcami nie będzie łatwa, triumfalnym spacerem do Berli-

na. Wszyscy politycy, wszyscy stratedzy wiedzieli, że zmagania się będą rozpacz-

liwe, że nie jedną trzeba będzie ponieść klęskę i setki tysięcy ludzi poświęcić,

aby wreszcie doprowadzić do spętania i powalenia rozjuszonego mrowia – to

też zarówno w Paryżu, jak i Londynie wieść o porażce dwóch korpusów armii

rosyjskiej w Prusach Wschodnich będzie przyjęta z poważną troską ale bez przy-

gnębienia. Na wieści tego rodzaju było być z góry przygotowanym; nie mogło

ich nie być; tylko dziecinne złudzenia mogły przypuszczać, że Niemcy nie będą

umiały zużyć swojej niesłychanej machiny militaryzmu i że dadzą się zwyciężyć

bez wszelkiego ciosu zadanego przeciwnikom” 9.

W wydaniu wieczornym z  września redaktorzy dziennika na podstawie do-

niesień i informacji drukowanych na łamach pism rosyjskich „Prawitielstwien-

nyj  Wiestnik”  oraz  „Russkij  Inwalid”  opublikowali  redakcyjny  artykuł  będący

swoistym podsumowaniem dotychczasowej operacji wschodniopruskiej. W ko-

mentarzu redakcyjnym podkreślono przede wszystkim bohaterstwo rosyjskie-

go żołnierza, sztuki wojny manewrowej dowództwa  i  armii rosyjskiej oraz

długotrwałości poszczególnych bitew i toczenia ich na dużych obszarach dzia-

łań wojskowych. Pisano m.in.: „Zmaganie się dwu wojsk na tym terenie będzie

zapewne długie i uporczywe. Nie powinno nikogo dziwić lub niepokoić, jeżeli

powodzenie będzie się przychylało to na tę to na ową stronę. Nawet wydarze-

nia  jak  porażka  jenerała  Samsonowa  są  takich  okolicznościach  chlebem  po-

wszednim. Teraźniejsze bitwy trwają po dni kilkanaście, toczą się na olbrzymiej

przestrzeni  i  składają  się  z  szeregu  walk,  których  zbiorowy  wynik  rozstrzyga

dopiero  o  zwycięstwie” 50.  W  dniu  7  września  dziennikarze  „Kuriera  Poranne-

go” na podstawie relacji rannych żołnierzy przybyłych do warszawskich szpitali

donosili, że generałowie Samsonow i Pesticz zginęli na skutek ran odniesionych

w wyniku ostrzału niemieckich „szrapneli z dalekonośnych, ciężkich dział arty-

lerii niemieckiej”. Uczestnicy walk w Prusach Wschodnich podkreślali przy tym

bezprzykładne męstwo gen. Samsonowa do ostatnich chwil swojego życia 5.

Redakcja „Biblioteki Warszawskiej” informując o „smutnej klęsce” armii Samso-

nowa w wyniku wciągnięcia jej w zasadzkę, pisała w swoim komentarzu, iż „musi-

my podnieść jej dwie korzyści moralne: przyznanie się w telegramie urzędowym do

porażki wzmocniło w ogóle zaufanie do wszystkich innych, publikowanych wiado-

mości, a bolesna strata zdolnych generałów dowiodła jednak żołnierzom, że umieją

nie tylko rzucać na śmierć pewną masę, ale i sami potrafią ginąć bohatersko” 5.

8  Zob.  W Prusach Wschodnich, KW, nr ,  września 9, s. 6; por także: KP, nr ,  września 9.

s. ; GW, nr 9,  września 9, s. .

9  Zob.  Po wczorajszych wieściach, KP, nr ,  września 9, s. .

50  Zob.  Walki w Prusiech Wschodnich [sic!], KW, nr ,  września 9, s. .

5  Zob. KP, nr 8, 7 września 9, s. .

5  Zob. „Biblioteka Warszawska”, sierpień 9, s. 9.

80

Ten  pozytywny  obraz  bohaterskiego  generała,  który  ginie  pozostając  do

ostatnich swoich chwil życia na posterunku dowodzenia swoimi żołnierzami,

nie miał nic wspólnego z rzeczywistością. Aleksander Samsonow okazał się de

facto fatalnym dowódcą, nie mogącym sprostać zadaniom przed jakimi został

postawiony, ciągle „nie nadąża za rozwojem wypadków”, błędnie oceniającym

sytuację 5. Barbara W. Tuchaman zauważyła przenikliwie, iż Bitwa pod Tannen-

bergiem „obnażyła niedostatki w wyszkoleniu i zaopatrzeniu, niekompetencje

generałów, nieudolność organizacyjną” Rosjan 5.

W następnych dniach informowano o zajęciu miasta Olsztyna przez wojska nie-

mieckie,  ostrzelaniu  konnicy  rosyjskiej  w  Kętrzynie  i  Reszlu  przez  mieszkańców

tych miast, w wyniku czego nałożono na te miasta „niewielką kontrybucję”, spale-

niu stacji kolejowej w Ejdkunach przez Rosjan, zajęciu 50 wagonów z węglem 55.

Walki trzeciej fazy operacji wschodniopruskiej w okresie 5- września 9 r.

– „Bitwa nad Jeziorami Mazurskimi” – były przez prasę warszawską potraktowa-

ne marginalnie. W publikowanych depeszach wskazywano, że „na froncie pru-

skim toczą się tylko drobne potyczki” 56. W dniu  września redakcja „Kuriera

Porannego” opublikowała lakoniczną depeszę „Telegraficznej Agencji Północnej”,

iż nadal toczą się uporczywe walki w obrębie Jezior Mazurskich, ale oddziały ro-

syjskie „w pobliżu Myszyńca i Chorzel […] odrzuciły z ciężkimi stratami wojska

niemieckie” 57.  W  dniu    września  warszawianie  mogli  przeczytać  na  łamach

„Kuriera Porannego” obszerną depeszę „Telegraficznej Agencji Północnej” w któ-

rej  tłumaczono  przejście  armii  gen.  Rennenkampfa  do  działań  defensywnych

i obronnych. Zdaniem „Sztabu Wodza Naczelnego” podyktowane było to koniecz-

nością zwrócenia „głównej uwagi na galicyjski teatr działań wojennych, gdzie roz-

wój naszych powodzeń trwa energicznie, czasowo przeszkodziła nam posiadać do-

stateczne siły w Prusach Wschodnich w celu prowadzenia dalszego z powodzeniem

rozpoczętego  wkraczania  do  nich.  Wskutek  tego,  około    września  nasza  armia

generał-adiutanta Rennenkampfa zatrzymała się na linii Gordauen – Laubiau” 58.

W dalszej części tejże depeszy przybici klęską Rosjan w Prusach Wschodnich war-

szawianie czytali, że 7 września „rozpoczął się wszędzie ruch Niemców zarówno

na wschód, przeciwko generałowi Rennenkampfowi, jak i na południe, ku naszej

granicy. Poprzecinana miejscowość jezior Mazurskich utrudniała ścisłe określe-

nie sił, zgromadzonych w tej miejscowości. Dopiero 0 września [9 r.] wyraź-

nie wykryło się głębokie obejście lewego skrzydła armii generała Rennenkampfa.

Obejście to zmusiło armię naszą do rozpoczęcia cofania się. W d.  września

[9  r.]  celem  powstrzymania  natarcia  nieprzyjaciela,  w  niektórych  okręgach

przeszliśmy do działań aktywnych, które jednak wyjaśniły, że liczba nacierających

Niemców była znaczniejsza” 59.

5  Por. A. Sołżenicyn,  Sierpień 1914…, T. I, s. 77 i n.

5  Zob. B.W. Tuchman,  Sierpniowe salwy…, s. 76.

55  Zob.  W Prusiech Wschodnich [sic!], KW, nr 5, 5 września 9. Dodatek poranny, s. ;  W Prusach

Wschodnich, KW, nr 6, 6 września 9, s. 6.

56  Zob.  Na froncie pruskim, KW, nr 8, 8 września 9, s. 7.

57  Zob. KP, nr 5,  września 9, s. .

58  Zob. KP, nr 55,  września 9, s. .

59  Zob. Tamże.

8

W  późniejszych  dniach,  w  opublikowanych  depeszach,  można  było  prze-

czytać  kolejne  okoliczności,  które  doprowadziły  do  klęski  rosyjskiej  operacji

w Prusach Wschodnich. Oczywiście w tekstach publikowanych na łamach prasy

warszawskiej  z  przełomu  sierpnia  i  września  słowo  „klęska”  się  nie  pojawia.

Wskazywano  natomiast,  iż  porażka  armii  rosyjskiej  w  „Bitwie  nad  Jeziorami

Mazurskimi” była spowodowana przybyciem znacznych posiłków niemieckich

z  frontu  zachodniego,  niemieckiej  znajomości  terenu,  na  którym  toczyły  się

walki  oraz  ogólnie  trudnymi  warunkami  topograficznymi,  z  którymi  musiały

się zmierzyć oddziały rosyjskie. Podkreślano przy tym, iż powodzenie oddzia-

łów niemieckich było okupione ogromnymi stratami w ludziach i sprzęcie, przy

bohaterskiej  postawie  żołnierzy  rosyjskich 60.  Ponadto  informowano  o  fiasku

planu niemieckiej armii, dążącej do otoczenia wojsk rosyjskich, w wyniku cze-

go armia gen. Rennenkampfa ostatecznie powstrzymała „natarcie Niemców”,

u których „w niektórych punktach zauważono cofanie się ich i dyslokację” 6.

Redakcja „Gazety Warszawskiej” w publikowanych na swoich łamach depe-

szach o toczących się walkach nad Jeziorami Mazurskimi wybijała te informacje,

które mówiły o bohaterskiej postawie żołnierza rosyjskiego w powstrzymywa-

niu przeciwnika oraz spokojnemu i planowanemu odwrotowi wojsk rosyjskich

w kierunku granicy wschodniej. Pisano także, iż teren Prus Wschodnich nie jest

najważniejszym  terenem  strategicznym.  W  opinii  dziennikarzy  „Gazety  War-

szawskiej” atak na Prusy Wschodnie był „właściwie maskowaną obroną, która

nie wyłącza taktyki zaczepnej” 6.

W dniu 6 września na szpaltach „Gazety Warszawskiej” wydrukowano in-

formację z „Armiejskiego Wiestnika”, że „odwrót armii generała Rennenkampfa

został  dokonany  i  akcja  zaczepna  Rosjan  w  Prusach  Wschodnich  na  razie  ze

względów strategicznych zlikwidowana” 6. Z klęski armii rosyjskiej w Prusach

Wschodnich była tylko uradowana redakcja „Robotnika” 6.

Prasa  warszawska  starała  się  jak  tylko  było  to  jej  w  mocy  informować

o operacji wschodniopruskiej. Oczywiście na pierwszym planie były doniesienia

z frontu zachodniego, zwłaszcza w okresie bitwy nad Marną. 95% informacji oraz

doniesień o działaniach armii gen Rennenkampfa i gen. Samsonowa to oficjal-

ne komunikaty przekazywane ze Sztabu Naczelnego Wodza za pośrednictwem

60  Zob. „Ze Sztabu Wodza Naczelnego: Szybkie i energiczne natarcie armii generała-adiutanta Rennen-

kampfa  na  Prusy  Wschodnie  oraz  stanowcze  zwycięstwa  nad  milionową  armią  austriacką  zmusiły

Niemców do odciągnięcia znacznej części swoich sił z granicy zachodniej. Od 8 sierpnia do 7 września

Niemcy bezustannie przywozili posiłki na swój front wschodni i uszykowawszy się prowadzili natarcie

przez jeziora Mazurskie w dobrze im znanej miejscowości, będącej szeregiem kolejnych ugrupowań

jezior i lasów, zachodząc prawem skrzydłem naprzód i grożąc rozwinięciem dużych sił na froncie Nor-

denburg-Gołdap-Suwałki. Ten manewr, który zagrażał trudnym położeniem wojskom generała Ren-

nenkampfa, spotkał się z oporem naszych bocznych, stanowiących zasłonę oddziałów, które z poświę-

ceniem powstrzymały natarcie nieprzyjaciela. Przed  września, po bitwach, które drogo kosztowały

nieprzyjaciela, nasze dzielne wojska zajęły ;pozycje, będące punktem wyjścia dla dalszych operacji”.

– KP, nr 56, 5 września 9, s. .

6  Zob. KP, nr 80, 9 września 9, s. ; zob. także: KP, nr 58, 7 września 9, s. .

6  Zob.   Zabiegi  o  pokój,  GW,  nr  5,  6  września  9,  s.  ;  zob.  także:   W  Prusach  Wschodnich,  GW, nr 9,  września 9, s. ;  Nieudany manewr pruski, GW, nr 5, 5 września 9, s. .

6  Zob. GW, nr 6, 6 września 9.

6  Zob. „Robotnik”, nr 70, sierpień 9.

8

„Petersburskiej” a następnie „Piotrogradzkiej Agencji Telegraficznej”. Tylko spo-

radycznie ukazywały się artykuły redakcyjne poświęcone „Bitwie pod Tannen-

bergiem” i „Nad Jeziorami Mazurskimi”. Były one wszystkie bardzo ogólne, bez

opisu szczegółowego przebiegu poszczególnych bitew. Warszawianie bezbłęd-

nie jednak odczytywali informacje zawarte „między wierszami”, zwłaszcza gdy

informowano, iż powodzenie  armii rosyjskiej przekształciło się w jej ogromną

klęskę. Dotyczyło to także następnej fazy operacji wschodniopruskiej – „Bitwy

Nad Jeziorami Mazurskimi”. Jej poświęcono jeszcze mniej miejsca. Klęskę armii

Samsonowa  i  Rennenkampfa  zastąpiono  informacjami  o  wielkich  sukcesach

armii rosyjskiej w bitwach z Austriakami na froncie galicyjskim.

8

8

andrzej olejko, Maciej Bakun

ohne Flieger - kein tannenberg!

Udział lotnictwa w działaniach wojennych 1914 r.

na północnym odcinku Frontu wschodniego

z uwzględnieniem bitwy pod tannenbergiem

(…)  Bez lotników nie byłoby Tannenbergu – gen. Paul von Hindenburg

Bitwa pod Tannenbergiem [pol. Stębark] stoczona w dniach 6-0 sierpnia

9 r., przełomowe stracie na północnym odcinku Frontu Wschodniego w po-

czątkowym  okresie  Wielkiej  Wojny,  zakończyła  się  niemieckim  zwycięstwem.

0 VIII 9 r., Oberleutnant (Oblt.) Schmitt, oficer niemieckiego I. Korpusu tak

relacjonował dla „Berliner Tageblatt”: (…)  Maszerując dalej w kierunku Reusch-

werder [pol. Ruskowo]  ujrzeliśmy z lewej strony, na skraju lasu, wymachujących

białymi  płachtami  Rosjan.  W  końcu  wyruszyła  od  nich  drużyna  z  wielką  białą

flagą, a myśmy wysłali podobną grupę naprzeciw. Rosjanie poddali się bez strza-

łu, całe dwa korpusy armijne. Rosyjski dowódca musiał wezwać swoich ludzi do

odrzucenia broni, gdyż inaczej strzelałaby nasza artyleria. Następnie, po sygnale

danym przez Rosjan trąbką, z lasu wyszło 20 000 jeńców. Całkowicie pomieszani,

wśród nich dowodzący generał i inni wyżsi oficerowie. Również kapelan, który

wyglądał jak Tołstoj. Inny dowódca już przedtem sam się zastrzelił. Oficerowie,

w liczbie kilkuset, sztab itd. zostali stłoczeni na słomie w dwóch gospodarstwach.

Ludzie leżeli na rozległych błoniach, częściowo głodni i bosi, pilnowani przez nas

nocami na tych wilgotnych łąkach. Tysiącami przypędzaliśmy kryjących się jesz-

cze Rosjan i konie. Odbył się wielki jarmark koński, na którym dostałem klacz-

kasztankę, wspaniałe zwierzę z oficerskim siodłem. Dzień później pojechaliśmy

z naszą kompanią do lasu i przywieźliśmy na rosyjskich wozach – ciągnionych

przez rosyjskie konie – broń, składane krzesła, stoły, teczki na akta, mapy, waliz-

ki itd. Przyciągnęliśmy wiele kuchni polowych, dział, karabinów maszynowych,

wozów  z  amunicją,  reflektorów,  wozów  z  telefonami,  furmanek  i  wiele  innych

rzeczy, przypędziliśmy jeszcze kilkaset koni i zastrzeliliśmy ranne lub niekiedy

po szyję tkwiące w bagnie. Jak w rozrzuconym kopcu mrówek wyglądały rosyj-

skie działa i wozy, pomieszane ze sobą przez ludzi, którzy spostrzegli, że są przez

nas  ze  wszystkich  stron  okrążeni  i  zostali  ostrzelani  przez  naszą  dzielną  arty-

lerię. Teren pełen był przewróconych wozów, koni – po osiem naraz, częściowo

ocalałych pod wozami – i strasznie wyglądających rosyjskich zwłok, a powietrze

przepełniał okropny odór  .

J. Piekałkiewicz,  Kalendarium I wojny światowej,  Warszawa 998, s. 00-0.

85

Skoro dowodzący w bitwie pod Tannenbergiem siłami niemieckimi gen. Paul

von Hindenburg w ramach podsumowania tej victorii użył zacytowanego w ty-

tule zwrotu, to znaczy, że docenił wkład lotnictwa w ten przełomowy, niemiecki

sukces. Zatem warto przyjrzeć się działaniom lotnictwa obu stron podczas walk

na północnym odcinku Frontu Wschodniego, ze szczególnym uwzględnieniem

bitwy pod Tannenbergiem.

Postęp  w  lotnictwie,  zapoczątkowany  w  90  r.  wydarzeniem  w  Kittyhawk

w Stanach Zjednoczonych Ameryki (USA), lotem braci Wright 7 grudnia samolo-

tem typu „Flyer I”, znacznie przyspieszył w 909 r. Przed wybuchem wielkiej wojny

w całej Europie powstawały organizacje propagujące lotnictwo, a przewagę i po-

zycję lidera w lotnictwie uzyskała Francja, gdzie  października 90 r. powołany

został w armii francuskiej Stały Inspektorat Aeronautyki Wojskowej. W Wielkiej

Brytanii 8 lutego 9 r. powołano Batalion Lotniczy (Air Batalion) w ramach

Królewskiego Korpusu Saperów (British Royal Engineers), a  kwietnia 9 r.

utworzono Królewski Korpus Lotniczy (Royal Flying Corps – RFC). Patronat nad

lotnictwem w carskiej Rosji objął wielki książę (wlk. ks.) Aleksander Michajłowicz

Romanow. Współpracując z Cesarskim Aeroklubem Wszechrosji, działał zarów-

no w kołach rządowych jak i wśród ludności, prowadząc m.in. zbiórki pieniędzy

na  rzecz  zakupu  samolotów,  budowy  lotnisk  i  szkolenia  personelu  latającego.

Podobne,  choć  mniej  liczne  organizacje,  powstawały  w  cesarsko-królewskich

Austro-Węgrzech, Wielkiej Brytanii i we Włoszech. Przed 9 r. wszystkie naj-

większe mocarstwa w Europie dysponowały bardzo podobnym sprzętem lotni-

czym, gdyż były to początki aeronautyki, a o samolotach-aeroplanach myślano

głównie w kategoriach maszyn służących do rozpoznania – statecznych, powol-

nych, lecących dość nisko i z ograniczonym zasięgiem, ale dających możliwość

sprawdzenia pozycji i ruchów wojsk nieprzyjacielskich . Dopiero w czasie Wiel-

kiej Wojny samoloty  rozwinęły skrzydła i pokazały swą wartość.

1. Zanim zaśpiewano  Bei Tannenberg, bei Tannenberg, gross unsere

ware siege… – rozwój lotnictwa w kajzerowskich niemczech

i w carskiej Rosji

Największym  stowarzyszeniem  lotniczym  w  Europie  było  Niemieckie  Towa-

rzystwo Floty Powietrznej (Deutsche Luftverkehr Verein), które w 909 r. liczyło

tys.  członków,  a  trzy  lata  później  ,5  tys.  Należeli  do  niego  znani  prze-

mysłowcy,  politycy  a  w  9  r.,  aby  dorównać  Francji  w  dziedzinie  lotni-

ctwa,  pod  patronatem  ks.  Henryka  Pruskiego  zorganizowano  szereg  zbiórek

i  loterii  pieniężnych  w  całych  Niemczech,  z  których  dochód  postanowiono

przeznaczyć  na  zakup  nowych  samolotów,  szkolenie  pilotów,  organizacje  za-

wodów sportowo-lotniczych i badania lotnicze  (przed Wielką Wojną funkcjo-

nowało  w  Niemczech  kilkadziesiąt  różnego  rodzaju  towarzystw  lotniczych) .

Jedno  z  najważniejszych  pytań,  jakie  stawiali  sobie  ówcześni  konstruktorzy

W.J. Boyne,  Skrzydła Wojny. Decydująca siła XX wieku, Warszawa 0, s. 7-8.

„Flugsport“ z 8 maja 9, nr 0, s. 5.

Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz in Berlin, I. HA, Rep. 0, Lu, nr 8, (bez paginacji):

Vereinheitlichung des deutschen Luftverkehrs 95.

86

samolotów,  brzmiało:   jednopłatowiec  czy  dwupłatowiec.  Jednopłatowiec  szybki

i zwinny, ale narażony na podmuchy wiatru, mało stabilny i o słabym udźwi-

gu; dwupłatowiec z kolei wolniejszy, ale bardziej stabilny i o większym udźwi-

gu,  a  do  tego  znakomicie  sprawdzający  się  w  warunkach  morskich 5.  Po  raz

pierwszy w Niemczech samoloty wykorzystano podczas cesarskich manewrów

w Meklemburgi we wrześniu 9 r., kiedy to wzięły w nich udział  jednopła-

towce  typu  Etrich-Rumpler  „Taube”  i    dwupłatowce  Albatros  wzorowane  na

francuskim  Farmanie.  Samoloty  zostały  użyte  do  lotów  zwiadowczych  (pod-

czas tych ćwiczeń okazało się, że samolot znakomicie nadawał się do zwiadu

bliskiego i szybkiego przekazywania wiadomości, natomiast sterowiec bardziej

nadawał  się  do  dalekich  rajdów).  Wszystkie  samoloty  pilotowane  były  przez

pilotów wyszkolonych w prywatnej szkole Augusta Euler’a w Darmstadt, albo

w  prowizorycznej  wojskowej  szkole  lotniczej  [Provisorischen  Fliegerschule

der Heeresverwaltung] w Döberitz pod Berlinem 6. Rozkaz niemieckiego Sztabu

Generalnego z 6 września 9 r. mówił, że (…)  każdy korpus armijny musi

posiadać co najmniej jedną stację lotniczą (Fliegerstation). Stacja lotnicza ma za

zadanie wykształcenie pilota i dopracowanie wykorzystania samolotów w służ-

bie wojskowej 7 .  Od załogi samolotu wymagano jedynie meldunków o ruchach

wojsk nieprzyjaciela. Zimą, na przełomie 9/9 r., po raz pierwszy w ar-

mii niemieckiej wykonano eksperyment przydatności samolotu do kierowania

ogniem artylerii (na poligonie artyleryjskim w Jüterborgu pod Berlinem użyto

samolotów).  Największym  problemem  była  komunikacja  z  oddziałami  na

ziemi.  Ten  problem  rozwiązano  za  pomocą  wypuszczanych  z  samolotu  flar

(kolor  czerwony  oznaczał,  że  ostrzał  był  za  krótki,  zielony,  że  pociski  padły

zbyt daleko). Równolegle prowadzono próby bombardowania celów z samolo-

tu. Chociaż zrzucanie bomb tymczasowo zarezerwowane było dla sterowców,

niemiecki  Sztab  Generalny  chciał  sprawdzić  możliwości  samolotów  (w  poło-

wie 9 r. zostały przygotowane dla eskadr lotniczych pierwsze 5-cio i 0-cio

5   Der  Luftkrieg  1914-1915,   Unter  Verwendung  von  Feldpostbriefen  und  Berichten  von  Augenzeugen,

Leipzig 95, s. . W Niemczech pytanie to brzmiało inaczej:  samolot czy sterowiec będzie bardziej

przydatny dla armii. Przedstawiciele przemysłu lotniczego nie mieli niestety tak silnego poparcia kół

rządowych i wpływów jak przedstawiciele tzw.  kół sterowców. Aby temu zaradzić największe fabryki

w Niemczech (Albatros, Aviatik, Dornier, Euler, Grade, Harlan, Rumpler i Wright) założyły Niemieckie

Towarzystwo Przemysłu Lotniczego [Verein Deutsche Flugzeug-Industrielle]. W Niemczech w listopa-

dzie 90 r. szef niemieckiego Sztabu Generalnego gen. Helmuth von Moltke ustanowił Inspektorat

Lotnictwa i Pojazdów Samochodowych.

6   Handbuch zur deutschen Militärgeschichte 1648-1939, Bd. , Abschnitt V,  Von der Entlassung Bismarcks

bis  zum  Ende  der  Ersten  Weltkrieges  1890-1918,  München  979,  s.  9;  A.  V.  Körder,   Die  deutschen

Fliegertruppen,   [w:]   Der  Soldat,  Blätter  für  deutsche  Wehr  und  Ehr,  Heft  7,  9.  Oficjalnie  wojskowa szkoła lotnicza w Döberitz rozpoczęła swą działalność latem 90 r. pod dowództwem Hptm. de le Roi’a.

Der Provisorischen Fliegertruppe zostały utworzone w Cesarstwie Niemieckim  października 9 r.,

a główna siedziba znajdowała się w Döberitz ( oficerów i 06 podoficerów i żołnierzy). Utworzono

ponadto stacje lotnicze w Metz, Straßburg, Darmstadt i Koloni, które zebrano początkowo pod dowódz-

twem drugiego oficera sztabowego wojsk lotniczych mjr. Siegerta z siedzibą w Metz. Głównym zada-

niem wojsk lotniczych było przede wszystkim dalsze kształcenie pilotów i obserwatorów i w tym celu

„doświadczonych” pilotów oficerów rozdzielono na poszczególne stacje, aby kształcili młodą kadrę.

Planowano, że w Döberitz stacjonować będzie 0 samolotów, a w poszczególnych stacjach od 5 do 0.

Oprócz tego kurs pilotażu można było zdobyć przy fabrykach samolotów.

7  General der Kavallerie von Hoeppner,  Deutschlands Krieg in der Luft, Ein Rückblick auf die Entwicklung

und die Leistungen unserer Heeres-Luftstreitkräfte im Weltkriege, Leipzig 9, s. .

87

kilogramowe bomby). Odbywano również pierwsze loty nocne, podczas których

ćwiczono umiejętności pilotów a nade wszystko obserwatorów 8.

Latem 9 r. zdecydowano o utworzeniu 5 batalionów lotniczych (Flieger-

Bataillonen) – czterech pruskich i jednego bawarskiego – w skład każdego bata-

lionu wchodziły  kompanie lotnicze (Fliegerkompanie). Nowy porządek wszedł

w życie  października 9 r. Pruskie bataliony lotnicze podlegały nowo po-

wołanej Inspekcji Wojsk Lotniczych w Berlinie (Inspektion der Fliegertruppen

in Berlin) a głównodowodzącym czyli Inspektorem w randze komendanta został

Oberst (Obst.) Eberhard 9. Siedziby pruskich batalionów lotniczych do 9 r.

znajdowały się w:

Batalion

Sztab

okres

Dowódca

Flieger-Batalion Nr.

Döberitz

X 9 r.

Ernst Gundel

Flieger-Batalion Nr.

Posen [Poznań]

X 9 r.

Roethe

0 V 9 r.

Obst. Kuckein

Flieger-Batalion Nr.

Kolonia

X 9 r.

Mjr Georg Friedel

Flieger-Batalion Nr.

Strasburg

X 9 r.

Mjr Wilhelm Siegert

Źródło: G. Wegner,  Die Stellenbesetzung der aktiven Regimenter, Bataillone und Abteilungen von der

Stiftung bzw. Aufstellung bis zum 26. August 1939, Osnabrück 99, s. 78-79.

Latem  9  r.  odbyło  się  w  Niemczech  wiele  imprez  lotniczych,  a  jedna

z  ostatnich  tuż  przed  wielką  wojną  miała  miejsce  na  wschodniej  arenie  przy-

szłych  walk  i  rozpoczęła  się    czerwca  9  r.  we  Wrocławiu.  W  tych  zawo-

dach  lotniczych  pod  nazwą  „Ostmarkenflug”  brało  udział  6  samolotów

(w tym 6 wojskowych i 0 prywatnych wyprodukowanych tylko w Niemczech) 0.

W tego typu imprezach piloci wojskowi zdobywali cenne doświadczenia, które

mieli  okazję  wykorzystać.  Cywilne  szkoły  lotnicze  spełniały  wszystkie  wymogi

i częściowo podlegały wojskowej kontroli. Podczas gdy liczba pilotów rosła, to ob-

serwatorów malała i dlatego na początku 9 r. zaproponowano podwyższenie

8  W. Schwipps,  Scherer als Luft. Die Frühzeit der Flugtechnik in Deutschland, Koblenz 98, s. 0.

9  Ibidem, s. ; W. Hofstaetter,  Geschichte der Luftfahrt, Berlin 95, s. 77. Główny garnizon znajdował

się  w  Döberitz,  kolejny  w  Poznaniu  z  ekspozyturami  w  Grudziądzu  i  Królewcu  [niem.  Königsberg],

trzeci w Koloni z Hanowerem i Darmstadt, czwarty mieścił się w Strassburgu w Alzacji z ekspozyturami

w Metz i Freiburgu Bryzowskim. Pokojowa obsada dla batalionu nr  w Döberitz wynosiła  oficerów

i 5 podoficerów i żołnierzy, dla pozostałych batalionów po  oficerów i 98 podoficerów i żołnierzy.

Dodatkowo w przylotniskowych zakładach zatrudnieni byli cywilni robotnicy do wykonywania drob-

nych napraw i remontów samolotów. Batalion Döberitz składał się z dwóch pruskich i jednej saskiej

kompanii lotniczej, która  kwietnia 9 r. przebazowana została do Großenhain w Saksonii. Piąty

bawarski batalion lotniczy stacjonował w Schleißheim niedaleko Monachium.

0  „Flugsport“ z  czerwca 9, nr ; M. Bakun,  Lotnictwo na ziemi gdańskiej 1910-1945, Toruń 0,

s.  -5.  Trasy  poszczególnych  lotów  zostały  podzielone  na  etapy.  Podczas  przelotów  piloci  mieli  za

zadanie  wykonać  określone  konkurencje  (orientacja  w  terenie,  zdjęcia  obiektów,  loty  w  określonych

miejscach itp.). 6 czerwca 9 r. impreza kończyła się trzecim etapem w Gdańsku na specjalnym w tym

celu przygotowanym lądowisku na wielkim placu ćwiczeń. Podczas przylotu samolotów z Królewca do

Gdańska oceniano czas lotu oraz precyzję wykonania poszczególnych zadań, za co przyznawano odpo-

wiednią ilość punktów. Pierwsze samoloty przyleciały z Królewca do Gdańska 5 czerwca 9 r. Następ-

nego dnia trwały loty fotograficzne do Grudziądza i z powrotem. Impreza zakończyła się wielkim balem

w gdańskim Dworze Artusa, a przez kolejne dwa dni uczestnicy lotów przebywali w Sopocie i na Helu.

88

autorytetu obserwatora poprzez nadanie mu osobnej odznaki (piloci taką mieli

od 9 r.), a także wydłużenie czasu szkolenia do  miesięcy. Dowódcą samolotu

stał się obserwator, a ranga pilota została obniżona do roli „szofera” (w niemie-

ckim slangu lotniczym pilota nazywano „Emilem” zaś obserwatora „Franzem”).

Największymi dostawcami sprzętu lotniczego dla niemieckiej armii były w 9 r.

zakłady  Albatrosa  (Albatros  Werke  AG)  oraz  Luft-Verkehrs-Gesellschaft  (LVG)

i Aviatik (Automobil und Aviatik AG). W tyle z zamówieniami seryjnie produkowa-

nych samolotów pozostawały takie firmy jak Rumpler (Edmund Rumpler Flug-

zeugwerke),  Gotha  (Gothaer  Waggonfabrik),  DFW  (Deutsche  Flugzeug-Werke),

Euler, Fokker (Fokker Aeroplanbau), AEG (Allgemeine Elektrizitäts-Gesellschaft)

oraz dla jednostek z Bawarii Otto-Flugzeugwerke (w połowie 9 r. firmy te za-

trudniały 500 robotników a ich moce produkcyjne oceniano na około 00 samo-

lotów miesięcznie). Największym problemem była dostawa silników.

Najbardziej znanymi typami samolotów używanych w niemieckich wojskach

lądowych do 9 r. były:

nr

Marka/konstrukcja

Rok

Silnik

zaprojektowania

i jego moc

Udźwig

Euler-dwupłatowiec

90

Gnome,

50 KM

60 kg

Euler-dwupłatowiec

9/

Gnome,

50 KM

65 kg

Albatros-dwupłatowiec

9/

Argus,

00 KM

00 kg

LVG-dwupłatowiec

9/

Mercedes,

00 KM

0 kg

5

DFW-dwupłatowiec

9/

Mercedes,

00 KM

00 kg

Argus,

6

Aviatik-Pfeil-DD

00 KM

– dwupłatowiec

9/

Mercedes,

00 kg

00 KM

7

Albatros-dwupłatowiec

9

Mercedes,

00 KM

0 kg

8

Albatros-dwupłatowiec

9

Mercedes,

00 KM

0 kg

9

AEG-dwupłatowiec

9

NAG,

00 KM

0 kg

Źródło: W. Schwipps,  Scherer als Luft. Die Frühzeit der Flugtechnik in Deutschland, Koblenz 98,

s. .

Na początku 9 r. niemiecki Sztab Generalny określił wymogi, jakie musiały

spełniać nowe konstrukcje lotnicze. Głównym warunkiem było to, że wszystkie

89

materiały, z których zbudowano samolot musiały pochodzić z Niemiec (sic) .

Jak  na  owe  czasy  wymagania  były  bardzo  szczegółowe,  wygórowane  i  nowa-

torskie. Nie było w nich mowy o kwestii uzbrojenia i opancerzenia samolotów

oraz o instalowaniu radia. Wynika to z tego, że w 9 r. jeszcze nie myślano

o walkach powietrznych a samolot miał być głównie narzędziem „szpiegowskim”,

służącym  do  obserwacji  ruchów  wojsk  przeciwnika.  Miał  szybko  przekazywać

meldunki,  a  w  szczególnych  przypadkach  zbombardować  pozycje  wroga.  Gdy

w sierpniu 9 r. rozpoczęła się Wielka Wojna, w żadnym z europejskich mo-

carstw lotnictwo nie było uznawane za podstawowy element sił zbrojnych. Mimo

to każde z nich dysponowało znaczącym lotniczym potencjałem bojowym .

Potężna,  również  terytorialnie,  carska  Rosja  była  krajem  o  sporych  moż-

liwościach  pod  względem  wojskowym,  lecz  poglądy  rosyjskich  dowódców,

głoszone  na  początku  XX  w.  na  temat  lotniczych  nowinek,  wprowadzanych

w armiach reszty świata nie były pozytywne. Armia rosyjska posiadała potęż-

ne możliwości mobilizacyjne – stare powiedzenie  Ludiej w Rosiji  mnogo  było

aktualne, jednak ona sama była pod względem technicznym mocno zapóźnio-

na. Siły lotnicze powstawały tutaj wolniej niż miało to miejsce w armiach jej

sojuszników  i  wrogów.  Rosyjskie  lotnictwo  były  tworzone  i  przygotowywane

do pracy na rzecz dużych związków taktycznych. Niemniej jednak już pierwsze

udane loty samolotowe na świecie wzbudziły spore zainteresowanie Głównego

Zarządu Inżynieryjnego (GZI) armii rosyjskiej, choć w kręgu carskich sztabow-

ców nadal ze sporą rezerwą odnoszono się do możliwości wykorzystania aero-

planów  do  celów  wojskowych.  Szybko  postępujący  rozwój  techniki  lotniczej

i  sukcesy  lotników  różnych  narodowości  w  latach  908-909  spowodowały,

że  w  Rosji  przystąpiono  do  tworzenia  lotnictwa  wojskowego.  Taką  też  ocenę

zawarto  w  sprawozdaniu  GZI  w  908  r.,  które  mówiło:  (…)   W  chwili  obecnej

nie wykonują one długo trwałych lotów, nie wznoszą się na większe wysokości

i  w  ogólności  póki  co  są  nieprzydatne  do  celów  wojskowych,  ale  w  przyszło-

ści ich rola w działaniach wojennych powinna być znacząca, i dlatego też nie-

wątpliwie  zostaną  one  wprowadzone  na  uzbrojenie  armii .  Nie  wiadomo  jak

potoczyłyby  się  losy  rosyjskiego  lotnictwa  wojskowego  gdyby  nie  postawa

wlk. ks. A. Michajłowicza Romanowa, który po udanym przelocie Louisa Ble-

riota  nad  Kanałem  La  Manche  uznał,  że  narodziła  się  nowa  broń  i  postano-

wił podjąć próbę utworzenia sił powietrznych w Rosji, do której to idei potra-

fił  przekonać  zarówno Cara Mikołaja II Romanowa jak i ministra wojny Rosji.

W.  Schwipps,  op.  cit.,  s.  .  Główny  zbiornik  paliwowy  musiał  być  zamontowany  z  tyłu  za  pilotem,

a mieszanka napędowa musiała wystarczać na co najmniej  godziny lotu. Przykładowo dla najpopular-

niejszego wówczas silnika o mocy 00 KM Mercedes zużycie paliwa szacowano na 0 litrów/h. Dodatko-

wo samolot musiał być wyposażony w podręczny kanister o pojemności wystarczającej na 0 minutowy

lot. Ponadto szczególny nacisk, w nowych konstrukcjach, położony miał być na dobrą widoczność za-

równo dla pilota jak i obserwatora. Kadłub musiał być chroniony przeciw odłamkom, prędkość samolotu

miała wynosić przynajmniej 90 km/h, a wysokość 800 m osiągnięta miała być w co najmniej w 5 minut.

Ponadto konstrukcja musiała być łatwa w demontażu i zdolna do przewozu drogą kolejową.

W.J. Boyne, op. cit., s. 50.

A. Wap,  Rozwój rosyjskiego lotnictwa wojskowego w latach 1910-1915. Lotnictwo Frontu Południo-

wo-Zachodniego w operacjach wojennych lat 1914-1915 – wybrane zagadnienia, [w:]  Lotnicze ślady

wielkiej wojny, Dębica 00, S. Egorov,  Dlja vojennych celej neprigodny, no v budušèem..., „Modelist-

konstruktor” 98, nr , s. 7.

90

W  końcu  909  r.  rozpoczęła  się  rekrutacja  oficerów-ochotników  na  kursy  do

szkół  lotniczych  działających  na  terenie  Francji .  Jednak  na  szybki  rozwój

tego  nowego  rodzaju  broni  brakowało  pieniędzy,  bowiem  rosyjskie  Minister-

stwo Wojny nadal sceptyczne oceniało przydatność sił lotniczych do służby na

rzecz armii. Lecz i tę przeszkodę udało się wkrótce pokonać poprzez powołanie

Komitetu do Spraw Zbiórki Darów na Odbudowę Floty Rosyjskiej, na czele któ-

rego stanął wlk. ks. A. Michajłowicz Romanow, za którego pieniądze uzyskane

z  pożyczki  zbudowano  łącznie    okręty,  zaś  pozostałe  około  880  tys.  rubli

przeznaczono na tworzenie lotnictwa wojskowego 5.

Od  tego  momentu  głównym  zadaniem  stojącym  przed  grupą  propagatorów

myśli  lotniczej,  stało  się  szkolenie  pilotów-instruktorów,  utworzenie  szkół  lot-

niczych oraz zakup niezbędnych do szkolenia samolotów. W marcu 90 r. wy-

słano na szkolenie grupę pierwszych czterech oficerów carskiej armii do Francji

(zakończono  je  jesienią  90  r.) 6.  W  maju  90  r.  w  Gatczyno  koło  Sankt  Pe-

tersburga  otwarto  oficerską  Wojskową  Szkołę  Lotniczą  (Wojenno-Awiacjonnaja

Szkoła), jednak ze względu na brak możliwości szkolenia w niej przez okrągły

rok (surowa zima), wzięto pod uwagę drugą lokalizację ośrodka szkoleniowego

na  południu  Rosji  w  Sewastopolu,  w  Gatczynie  zamierzano  prowadzić  zajęcia

tylko w lecie – loty oficerów-pilotów odkomenderowanych z Sewastopola. Jesie-

nią 909 r., zakupione zostały tereny nad rzeką Kacza w pobliżu Sewastopola,

gdzie przystąpiono do budowy lotniska z hangarami. Rok później zorganizowa-

no tam pierwszą w Rosji wojskową szkołę lotniczą. Kaczyńska Szkoła Lotnicza

koło Sewastopola, została założona w celu praktycznego kształcenia absolwen-

tów  kursów  lotniczych  i  otwarto  ją  6  października  (8  listopada) 7  90  r.  na

Kulikowym  Polu  pod  Sewastopolem  (z  biegiem  czasu  jej  lotnisko  przeniesiono

do  doliny  rzeki  Kacza) 8.  Wszystkich  wyszkolonych  we  Francji  pilotów  armii

rosyjskiej  skierowano  jako  instruktorów  do  szkół  wojskowych.  Pierwsi  piloci

ukończyli szkołę w Gatczynie już w 90 r., zaś szkołę w Sewastopolu w 9 r.

Tym sposobem w początkach 9 r. w armii rosyjskiej było 0 pilotów. Dalszy

rozwój szkolnictwa lotniczego w Rosji zaowocował szybkim zwiększeniem sta-

nów osobowych korpusu lotnictwa wojskowego. Rocznie w Gatczynie szkolono

A. Wap, op. cit.; A.A. Kersnovskij,  Istorija russkoj armii, Moskwa 999, s. 75; A.M. Romanow,  Koniec

dynastii. Księga wspomnień, Białystok 995, s. 9-; G. Piotrowski,  Z wysokości lotu, [w:]  Pierwsze

skrzydła, Warszawa 960, s. 9.

5  A. Wap, op. cit.; M.O. Menšikov,  Iz pisem k bližnim, Moskwa 99, s. -7; A.M. Romanow, op. cit.

6  Byli to: ppłk. inż. Sergiusz Uljanin, kpt. kpt. mar. Lew Matyjewicz-Maciejewicz i Janowicz, por. Broni-

sław Matyjewicz-Maciejewicz. Niedługo po przybyciu do Francji kpt. Janowicz uległ wypadkowi i na

jego miejsce został skierowany por. mar. Grzegorz Piotrowski. Wkrótce do francuskich szkół lotni-

czych skierowano jeszcze dwóch oficerów: kpt. Zalenskiego i por. Komarowa – por. A. Wap., op. cit.;

S. Alexandrowicz,  Polacy w rozwoju awiacji rosyjskiej (do 1914 r.), [w:]  Polsko-rosyjskie związki spo-

łeczno-kulturalne na przełomie XIX i XX wieku, Warszawa 980, s. 58; S. Tokarev,  Chronika tragicie-

skogo pereleta, Moskwa 99, s. 6; G. Piotrowski, op. cit, s. 9.

7  W związku z występowaniem wydarzeń datowanych w kalendarzu gregoriańskim i juliańskim, zasto-

sowano pisownię dat w obu notacjach.

8  W.Ł.  Gierasimow,   Otiecziestwiennaja  morskaja  awiacyja  w  pierwoju  mirowoju  wojnu  –   Moskwa  00,

Rossijskaja gosudarstwiennaja biblioteka 005, eliektronnyj tekst via A. Wingert, s. 9, 0, -, ;  Awia-

cyja rossijskogo flota,  red. W.G. Diejnieki, St. Pietierburg 996, s. . Wg innej wersji wydarzeń 9 ()

lipca 90 r. na podstawie projektu opracowanego w GZI, Szkolny Park Aeronautyczny przeformowano

na Oficerską Szkołę Aeronautyczną w jej ramach tworząc Oddział Lotniczy.

9

około 0 oficerów, a do chwili wybuchu wielkiej wojny dyplomy pilotów otrzy-

mało 95 oficerów oraz ponad 00 żołnierzy i podoficerów. Podczas wojny szkołę

w Gatczynie ukończyło 75 oficerów, 57 podoficerów i żołnierzy oraz 0 ochot-

ników, natomiast Oficerską Szkołę Lotniczą w Sewastopolu (szkolono tu rocznie

5 pilotów) w latach 9-95 ukończyło  oficerów, 65 żołnierzy i podofi-

cerów oraz 86 ochotników. Do wybuchu wojny kilkudziesięciu pilotów wojsko-

wych przeszkoliły ponadto Aerokluby w Petersburgu, Moskwie, Odessie i innych

miastach. W 90 r. w armii carskiej powstał projekt nakazujący w przyszłości

przy  każdej  Kompanii  (Rocie)  Lotniczej  –  Wozduchopławatielnoj  Rotie  –  stwo-

rzenie Oddziału lotniczego – Awiaotriadu, wyposażonego w lotnisko, samoloty

i hangary namiotowe. 6 (9) kwietnia 9 r. ogłoszono Regulamin Służby Lot-

niczej, w którym w tabelach sztabowych pojawiły się dwa pierwsze Awiaotriady,

zaś w 9 r. kolejnych osiem.  grudnia 9 r. ( stycznia 9 r.) pierwszy

Awiaotriad  powstał  przy  Syberyjskim  Batalionie  Aeronautycznym  –  Wozducho-

pławatielnom Batalionie – zaś w połowie 9 r. zaczęto formowanie czterech

kolejnych Awiaotriadów w Petersburskim, Warszawskim, Wileńskim i Kaukaskim

Okręgu Wojskowym oraz . Awiaotriadu przy Batalionie Aeronautycznym oficer-

skiej Wojskowej Szkoły Lotniczej w Gatczyno. 5 czerwca (8 lipca) 9 r. Car Mi-

kołaj II Romanow zatwierdził projekty rozkazów nr  i 5 zawierające O.de.B

Awiaotriadów tworzonych przy Kompaniach Lotniczych ustalające stan Oddzia-

łów  Lotniczych  na  6  samolotów,    zapasowe  silniki,  zaplecze  warsztatowe  na

specjalnych 7 konnych podwodach,  hangary namiotowe i 6 zwykłych furma-

nek transportowych w każdym z nich. Każdy Awiaotriad miał liczyć  oficerów-

pilotów (w okresie wojny 5),  pilotów-podoficerów bądź żołnierzy (w czasie woj-

ny ), 5 mechaników silnikowych (w czasie wojny ) i od  do 8 żołnierzy

z  obsługi  naziemnej  i  wartowniczej.  W  tym  też  dniu  Car  Mikołaj  II  Romanow

wydał rozkaz o Służbie Lotniczej regulujący zasady użycia lotnictwa w okresie

pokoju i w czasie wojny, zaś  (6) czerwca 9 r. sformowano Wydział Lot-

niczy przy Sztabie Generalnym 9. Rozkazem Cara z 7 kwietnia (9 maja) 9 r.

wprowadzono  po  raz  pierwszy  rozdział  aeronautyki  (baloniarstwa)  i  lotnictwa.

W tym samym roku w celu obsługi technicznej Awiaotriadów sformowano ., . i .

Kompanię Lotniczą. Rozkazem nr  z  marca ( kwietnia) 9 r. sformowano przy

. Kompanii Lotniczej . Awiaotriad, którego dowódcą został sztabskapitan Chri-

stofor Prussis. Jednostka liczyła  młodszych oficerów, którymi byli por. Stojan-

kin, por. Władimir Fircow i por. Feliks Wernicki – lotniskiem bazowym było lotni-

sko stołecznego I Korpusu. . Awiaotriadem został w rzeczywistości . Awiaotriad

z Batalionu Aeronautycznego oficerskiej Wojskowej Szkoły Lotniczej w Gatczyno,

który  czerwca (6 lipca) 9 r. w oparciu o decyzję z 5 (8) czerwca 9 r. ofi-

cjalnie został przemianowany na . Awiaotriad i przydzielony do . Kompanii Lot-

niczej. 9 grudnia 9 r. ( stycznia 9 r.) Awiaotriady zostały podzielone na

Awiaotriady poprzydzielane do Korpusów Armijnych celem zapewnienia im ob-

sługi lotniczej i Awiaotriady polowe. Pomimo ustalonego wcześniej stanu – 5 ofi-

cerów-pilotów i  podoficerów-żołnierzy-pilotów oraz 6 samolotów – w praktyce

9  Wg innej wersji  () września 9 r., rosyjski Sztab Generalny utworzył w swojej strukturze Oddział

Aeronautyki, którego zadaniem było wypracowanie zasad operacyjnych użycia lotnictwa, oraz czuwanie

nad jego rozwojem ilościowym, technicznym i uzbrojeniem.

9

nie wszystkie Awiaotriady dysponowały pełnym stanem samolotów, choć prze-

widywano w nich też występowanie zapasowych samolotów. Z zaplanowanych

do  stworzenia  8  Awiaotriadów,  w  9  r.  sformowano  tylko  8.  Według  stanu

z  dnia    ()  stycznia  9  r.  lotnictwo  wojsk  lądowych  carskiej  Rosji  liczyło

8  skompletowanych  Awiaotriadów,  które  były  odpowiednikami  francuskich  es-

kadr oraz dwie kompanie lotnicze, czyli pododdziały logistyczne, które zorgani-

zowano w parkach aeronautycznych okręgów wojskowych 0.

Według  szacunków  do  wybuchu  wielkiej  wojny,  w  Rosji  wyprodukowano

zaledwie 0-5 sztuk samolotów rodzimej konstrukcji, na potrzeby rosyjskiej

armii zaś reszta stanu posiadania rosyjskiego lotnictwa była efektem zagranicz-

nych zakupów, głównie w sojuszniczej Francji. W 9 r., na podstawie prze-

prowadzonych przez GZI konkursów, na uzbrojenie lotnictwa przyjęte zostały

samoloty  typów  Nieuport  IV  i  Farman  XI,  który  w  dalszych  planach  miał  być

podstawowym typem samolotu rosyjskiego lotnictwa. W 9 r. na uzbrojenie

carskiego  lotnictwa  weszły  kolejne  typy  samolotów  w  układzie  dwupłatowca

i jednopłatowca: Farman XVI, XX, XXII, Duperdiussen, a w 9 r. Farman XXVII,

XXX, Morane Saulnier Parasol, Morane Saulnier G, Voisin L i LA. W 9 r. zo-

stał  przyjęty  na  uzbrojenie  i  do  produkcji  ciężki  czterosilnikowy,  dwupłatowy

samolot bombowy typu RBWZ „Ilja Muromiec”, konstrukcji inż. Igora Sikorskie-

go. Początkowo carskie Ministerstwo Wojny planowało zakupić większość sa-

molotów dla rosyjskich sił powietrznych we Francji, jednak na skutek silnych

protestów  rodzimych  kręgów  przemysłowych,  właścicieli  fabryk  lotniczych

i rosyjskich kół wojskowych zamówienia złożono w rosyjskich zakładach, pro-

dukujących samoloty tych typów na podstawie licencji. Głównymi dostawcami

samolotów dla carskiego lotnictwa były zakłady „Duks” w Moskwie, W.A. Le-

biediewa w Sankt Petersburgu, S.S. Szczetinina w Sankt Petersburgu, „Anatra”

w  Odessie  i  Symferopolu  oraz  Rosyjsko-Bałtycka  Fabryka  Wagonów  (RBWZ)

w Rydze na Łotwie. Pierwsze duże zamówienia na dostawę samolotów dla ro-

syjskiej armii Ministerstwo Wojny złożyło jeszcze wiosną 9 r., zaś pierwsze

samoloty fabryki te przekazały armii późnym latem 9 r. Od tej pory zamó-

wienia, a co za tym idzie także dalsza produkcja samolotów, ciągle rosły i od

lata 9 r. do kwietnia 9 r. rosyjska armia otrzymała 65 samolotów typu

Farman różnych typów, 50 typu Nieuport różnych typów, 65 typu Deperdus-

sin oraz kilkadziesiąt typu Morane, Morane-Saulnier i Voisin. W maju 9 r.

złożono  w  rosyjskich  fabrykach  oraz  we  Francji  zamówienie  na  00  samolo-

tów – zaczęły one trafiać do oddziałów lotniczych tuż przed wybuchem wiel-

kiej wojny. Przykładowo w momencie rozpoczęcia działań wojennych, walczący

w  rejonie  Tannenbergu  .  Awiaotriad  liczył  pięć  samolotów  produkcji  fran-

cuskiej  typu  Farman  XVI  i  dwa  produkcji  rodzimej-licencyjnej  typu  Farman

XXII z czego tylko jeden samolot – Farman XXII bis – był nowy, zaś pozostałe

miały za sobą dwa lata służby. W przededniu wybuchu światowego konflik-

tu  lotnictwo  rosyjskie  dysponowało    samolotami  bojowymi .  Do  grona

0  W.P.  Kulikow,   1-yj  Korpusnyj  Awiacionnyj  Otrjad,  Moskwa-St.  Pietierburg  009,  6-7.  Pierwszą  stratę

. Awiaotriad poniósł w oficerskiej Wojskowej Szkole Lotniczej w Gatczyno 6 (9) czerwca 9 r. kiedy

to podczas lotu ćwiczebnego w wypadku zginął por. pil. Stojankin rozbijając samolot typu Morane Saulnier.

Ibidem; M. Hajrulin,  7 Korpusnoj awiacionnyj atriad, Moskva-Sankt Petersburg 008, s. 6-7; A. Wap, op. cit.;

9

najpopularniejszych samolotów używanych w tym czasie przez rosyjskie lotni-

ctwo w tym okresie należały:

•  Morane-Saulnier  L  –  samolot,  w  którym  zastosowano  karabiny  maszynowe

wyposażone w pierwszy udany synchronizator. Konstrukcja powstała na pod-

stawie wcześniejszego modelu G i została wyposażona w nowe skrzydła typu

„parasol”, umieszczone ponad kadłubem na zastrzałach. Początkowo dwumiej-

scowy Morane-Saulnier L był przeznaczony do roli nieuzbrojonego samolotu

rozpoznawczego. Przebudowano go na myśliwiec w grudniu 9 r. Pierwszy

lot bojowy samolotu tego typu, z usprawnionym karabinem maszynowym typu

Hotchkiss kal. 7,9 mm miał miejsce w marcu 95 r. (mógł też zabierać bomby

o masie do 50 kg). Łącznie zbudowano około 600 egzemplarzy .

•  Nieuport  IV  –  klasyczny  dwumiejscowy  jednopłatowiec  oparty  na  jedno-

miejscowej wersji Nieuport I. Pierwsze samoloty typu Nieuport IV powstały

w 9 r. i szybko trafiły w szeregi lotnictwa wojskowego w różnych krajach.

Po wybuchu wojny okazało się, że parametry samolotów były na tyle dobre,

że chociaż były używane do rozpoznania i obserwacji, niejednokrotnie wyko-

rzystywano je jako myśliwce .

2. Gdy ryknęły działa, czyli działania lotnicze w Prusach wschodnich

w 1914 r.

Zasadniczym wkładem lotnika do wojny w 9 r. było rozpoznanie. Obser-

watorzy mogli dostrzec gołym okiem ludzi z odległości 00-500 m, a w ko-

lumnach z wysokości 500 do 000 m . Tego typu obserwacja nadawała się

idealnie do wojny manewrowej na wschodzie, natomiast przy wojnie pozycyjnej

na Froncie Zachodnim konieczne stało się sporządzanie dokładnych notatek.

P.D.  Duz,   Istorija  vozduchoplavanija  i  aviacii  v  Roccii  (ijul  1914g.-oktjabr  1917g.),  Moskwa  989,

s.  -57,  00-0;  S.  Egorov,  op.  cit,  s.  9;  N.  J.  Komarov,   Voennaja  aviacija  i  sredstva  PVO  Rossii

v gody pervoj mirovoj vojny, „Voprosy istorii” 97, nr 8, s. 0. Tzw. „ciężkie lotnictwo Rosji” zostało

stworzone w 9 r., kiedy to Igor Iwanowicz Sikorski został wyznaczony na głównego projektanta

w  nowo  założonym  wydziale  lotniczym  Rosyjsko-Bałtyckiej  Fabryki  Wagonów  (RBWZ).  I.I.  Sikorski

i jego zespół projektantów rozpoczęli pracę m.in. nad samolotem nazwanym jako „Bolszoj Bałticki”

o rozpiętości skrzydeł 7 m, napędzanym przez dwa silniki o mocy 90 KM Argus, z kabiną na 7 człon-

ków załogi lub pasażerów. Dziewiczy rejs samolotu odbył się w marcu 9 r. i na bazie tego projektu

powstała konstrukcja nazwana „Ilja Muromiec” (nazwa pochodziła od legendarnego rycerza rosyjskie-

go – bohatera z XI wieku). Rozpiętość skrzydeł samolotu wynosiła prawie 0 m, a długość 7 m – napę-

dzany był przez  silniki 00 KM Argus, dzięki czemu mógł osiągnąć maksymalną prędkość 0 km/h.

grudnia  9  r.  samolot  tego  typu  wykonał  pierwszy  lot  z  fabryki  w  Rydze  do  Petersburga  zaś

8  czerwca  9  r.  pilotowany  przez  I.I.  Sikorskiego  przeleciał  dystans  060  km  z  Petersburga  do

Kijowa z 7 osobami na pokładzie, pozostając w powietrzu przez 6 godzin i  minuty (na cześć tego hi-

storycznego lotu samolot otrzymał nazwę  Kijowski) .  Samolot ten był pierwszym w świecie samolotem

o napędzie  silnikowym i był zdolny do wykonywania misji rozpoznawczych, oraz bombowych (po-

między 9 a 97 r. zbudowano około 80 samolotów tego typu w różnych wersjach i wyposażeniu

– między innymi wersję dwusilnikową, która używana była w szkoleniu pilotów).

J.M. Bruce,  Morane Saulnier Type L, Berkhamsted 998, passim.

L.E. Opdycke,  French Aeroplanes Before the Great War, New York 999, s. 89-97. A. von Janson, ( Die

Streitkräfte unserer Feinde, Berlin 9, s. 0), podaje, że w 9 r. w europejskiej części carskiej Rosji

stacjonowało 6 Awiaotriadów (Flieger-Kompagnien) z siedzibami w Petersburgu, Warszawie, Kijowie,

Moskwie,  Lidzie  i  Odessie.  Oprócz  tego  każda  forteczna  kompania  sterowców  posiadała    eskadrę

lotniczą (Flieger-Abteilung).

J.H. Morrow Jr.,  The Great War in the Air, Military Aviation from 1909 to 1921, Washington-London

99, s. 86.

9

Niezbędne stało się wykorzystanie aparatu fotograficznego, a radio umożliwiło

szybkie przekazywanie informacji np. o kierunku i celności ostrzału artyleryj-

skiego. Pierwsi piloci wojskowi w Niemczech byli przeważnie zwykłymi żołnie-

rzami lub podoficerami. Wywodzili się z różnych rodzajów sił zbrojnych – pie-

choty, kawalerii, czy artylerii. Do tego dowódcą samolotu był obserwator, a pilot

pełnił zaledwie rolę „szofera” 5. Niemniej jednak załoga samolotu traktowana

była za elitę i zawsze z największymi honorami. Lotnikom przysługiwały liczne

przywileje, na które zwykły żołnierz nie mógł liczyć – przykładowo po wkrocze-

niu do Łodzi zażyczyli sobie (…)  aby zorganizować im czas wolny automobilo-

wym  zwiedzaniem  całego  miasta 6 .   Przez  pierwsze  miesiące  walk  na  Froncie

Wschodnim  niemieckie  Feldfliegerabteilungen  oraz  Festung  Flieger  Abteilung

wyposażone były głównie w jednopłatowce typu Etrich-Rumpler „Taube”, oraz

dwupłatowce typu Albatros B. I. Uzbrojenie samolotu zależało od tego, co do

kabiny udało się zabrać pilotowi. Przeważnie był to pistolet lub mały karabin

do obrony przed innym samolotem a do tego dochodziły 5-cio lub 0-cio kilo-

gramowe bomby lub strzały lotnika (Fliegerpfeile). Oczywiście  wartość bojowa

takiego aeroplanu była znikoma. Nie istniał też system zaopatrzenia w paliwo

i części zamienne, a mechanicy często sami na własną rękę jeździli do fabryk

po silniki 7. Niemiecka załoga samolotu w przeciwieństwie do lotników rosyj-

skich nie miała własnego charakterystycznego munduru, a jedynie oznaczenia.

W carskich Awiaotriadach pilot ubrany był w przepisową czarną skórzaną kurt-

kę, czarne skórzane spodnie z ozdobnymi czerwonymi lampasami, brązowy skó-

rzany hełm lotniczy (początkowo był importowany z Francji) z rozetą i goglami.

Na pagonach pilotów umieszczona była „opalona na brąz” metalowa odznaka

z zaostrzonym śmigłem, a obserwatorzy używali identycznej, ale pozłacanej 8.

Samoloty rosyjskie oznaczone były kołami w kolorze czerwony-niebieski-bia-

ły,  czytając  do  wewnątrz  (malowane  były  na  spodach  skrzydeł)  zaś  samoloty

niemieckie oznakowane były czarnymi krzyżami (Ritterkreuz) 9. W chwili roz-

poczęcia działań wojennych pojawiła się bardzo istotna kwestia wprowadze-

nia precyzyjnego oznakowania niemieckich wodnosamolotów z bazy w Pucku,

które mogły być mylone przez niemieckie wojska lądowe z samolotami rosyj-

skimi.  Meldunek  Oblt.  zur  See  K.  von  Gorrissena,  dowódcy  puckiej  jednostki

z 5 IX 9 r. skierowany do dowództwa XX Korpusu w Olsztynie informował

o konieczności zmian w oznakowaniu wodnosamolotów Cesarskiej Marynarki

Wojennej [Kaiserliche Marine], które miały wkrótce zostać włączone do operacji

w Prusach Wschodnich. Nakazywano w nim, by wodnosamoloty miały jako znak

rozpoznawczy  zamiast  typowych  dla  wojska  żelaznych  krzyży,  zwykłe  krzyże

w formie belkowej. Stało się tak gdyż krążyła pogłoska, że w Prusach Wschod-

nich zauważono rosyjskie samoloty, z których część miała także krzyże w formie

belkowej jako znaki rozpoznawcze – jak się wydaje, dla zmylenia niemieckich

oddziałów  (według  doniesień  prasowych,  tak  oznakowany  rosyjski  samolot

5  W.J. Boyne, op. cit., s. 69.

6  J.H. Morrow Jr., op. cit., 69; K. R. Kowalczyński,  Łódź 1914 Kronika oblężonego miasta, Łódź 00, s. .

7   General der Kavallerie von Hoeppner…, op. cit., s. 7.

8  N. Cornish,  The Russian Army 1914-1918, Oxford 00, s. 7.

9  Ibidem, s. .

95

miał być zestrzelony koło Olsztyna). Wraz z treścią tego rozkazu pojawiły się

wątpliwości,  czy  w  tym  stanie  rzeczy  wodnosamoloty  Kaiserliche  Marine  nie

znajdą się w poważnym niebezpieczeństwie ze strony własnych wojsk 0.

Wojna powietrzna 9 r. na wschodzie różniła się znacznie od tej na Fron-

cie Zachodnim. Stronę rosyjską szczególnie dotknęły problemy z zaopatrzeniem

swoich  sił  lotniczych.  Rosyjski  Front  Zachodni  czyli  niemiecki  Front  Wschodni

wynosił 770 km nie wliczając w to rejonu Kaukazu. Dla porównania niemiecki

Front Zachodni liczył 6 km. Tak szeroki front walk stwarzał oczywiście poważ-

ne problemy zaopatrzeniowe, a priorytet w dostawach miały oczywiście wojska

lądowe  (piechota,  artyleria,  kawaleria),  lotnictwo  zaś  było  w  tym  łańcuchu  na

samym końcu. Od początku działań wojennych rosyjskie lotnictwo borykało się

z nieodpowiednim zapleczem przemysłowym. Większość samolotów w armii car-

skiej była produkcji francuskiej (Nieuport, Voisin, Deperdussin, Farman i Morane

różnych typów), a do rzadkości należało, że jednostka miała tylko jeden typ sa-

molotu, zaś standardem było wyposażenie Awiaotriadów w kilka typów samolo-

tów, co komplikowało utrzymanie maszyn w nienagannym stanie technicznym .

Niewielkie ilości samolotów zaprojektowane przez rosyjskich konstruktorów pro-

dukowane były przez fabryki RBWZ, Zakłady S.S. Szczetczina, „Duks”, „Anatra”

i Lebiediewa, które głównie produkowały samoloty na licencji francuskiej. Po roz-

poczęciu działań wojennych pojawił się problem z importem części do nich, gdyż

porty na wybrzeżu Morza Bałtyckiego zostały zablokowane i pozostawał jedynie

port w Murmańsku nad Morzem Białym i dalekowschodni port we Władywostoku

(port w Murmańsku był przez większą część roku zamarznięty – połączenie kole-

jowe z Petersburgiem otwarte zostało dopiero w 96 r.). Pozostałe szlaki komu-

nikacyjne również zostały zablokowane, gdyż Cesarstwo Turcji zamknęło cieśninę

Dardanele, odcinając możliwość dostaw przez Morze Czarne, a gdy  października

95 r. Carstwo Bułgarii przystąpiło do wojny po stronie Państw Centralnych, naj-

krótszy szlak przez Królestwo Serbii i neutralne Królestwo Rumunii został tym sa-

mym również zablokowany . W carskiej Rosji w sierpniu 9 r. rozkazem Stawki

(kwatera  główna  Najwyższego  Naczelnego  Dowództwa),  lotnictwo  zostało  po-

dzielone pomiędzy wlk. ks. A. Michajłowiczem Romanowem na Froncie Południo-

wo-Zachodnim i gen. Aleksandrem Kaulbarsem na Froncie Północno-Zachodnim.

Taktyka lotnictwa rosyjskiego była prosta – samolotów używano do bliskiego roz-

poznania oraz do komunikacji i przenoszenia meldunków w zasięgu 00-0 km,

natomiast dalekie zwiady przeprowadzała kawaleria .

Celem kajzerowskich Niemiec walczących od 9 r. na dwa fronty, było jak

najdłuższe powstrzymywanie ataków armii rosyjskiej ze wschodu, gdyż w ra-

mach planowania zakładano krótką wojnę – w ciągu 6 tygodni zamierzano roz-

prawić się na zachodzie z Francją, a po przerzuceniu sił z zachodu na wschód

rozprawienie  się  z  carską  Rosją.  Kiedy  okazało  się,  że  armia  rosyjska  znacz-

nie szybciej osiągnęła gotowość bojową, w Berlinie zapanowała konsternacja.

0  Bundes  Militär  Archiv  Freiburg,  RM  /5  (bez  paginacji):  Befehlshaber  Luftfahrt  Abteilung

z 5 września 9 r.

„Over the Front” 996, vol. , nr .

Ibidem.

John H. Morrow Jr., op. cit., s. 8.

96

Po ogłoszeniu mobilizacji kajzerowskie Niemcy były w stanie wystawić  po-

lowe eskadry lotnicze (Feldfliegerabteilung – Fl. Abt.) liczące po 8 samolotów

każda i 7 fortecznych eskadr lotniczych (Festung-Flieger-Abteilung) – do  sa-

molotów w każdej . Do obrony Prus Wschodnich wyznaczona została polowa

8. Armia, której siły lotnicze składały się z  Feldfliegerabteilungen i  Festung-

Flieger-Abteilung. Bezpośrednio podległą dowództwu 8. Armii był 6. Feldflie-

gerabteilung oraz Festungs-Flieger-Abteilung . Jednostka ta została skierowa-

na przez cesarza Wilhelma II Hohenzollerna do Galicji i w końcu sierpnia 9 r.

Festungs-Flieger-Abteilung  .  przekształciła  się  w  Feld-Flieger-Abteilung  6.

(FFA  6.) 5,  który  niebawem  został  przerzucony  koleją  do  Przemyśla-Żura-

wicy,  jako  jedyna  niemiecka  jednostka  lotnicza  walcząca  na  terenie  Galicji,

u boku sojuszniczych sił powietrznych Austro-Węgier (K.u.K. Luftschifferabtei-

lung) 6. Dalsze trzy Fl. Abt. znajdowały się przy korpusach armijnych (Arme-

ekorps): przy I Korpusie gen. piechoty Hermana von François działał Fl. Abt. .;

przy XVII Korpusie gen. kawalerii Augusta von Mackensena działał Fl. Abt. 7.;

przy XX Korpusie gen. artylerii Friedricha von Scholtza działał Fl. Abt. 5. Do-

datkowo od  września 9 r. przy I. Korpusie Rezerwowym (Reservekorps)

gen. por. Otto von Belowa utworzono Fl. Abt. 7. 7

General der Kavallerie von Hoeppner…, op. cit., s. 6.

5  Österreichisches  Staatsarchiv-Kriegsarchiv  (SAW-KA)  Wien,  Gruppe  57    g,  Russland  II.  Sommer-

Herbst. Feldakten der oe.-u. Wehrmacht im Heeresarchiv Wien – teczka Deutsche Feldfliegerabt. 6

fur die beschreibung Russland-feldzug – 9.

6  SAW-KA, Wien, Gruppe 57  g, Russland II. Sommer-Herbst. Feldakten der oe.-u. Wehrmacht im Hee-

resarchiv  Wien  –  teczka  Deutsche  Feldfliegerabt.  6  fur  die  beschreibung  Russland-feldzug  –  9.

8 września 9 r. jednostka została podporządkowana c.k. Armeeoberkommando (AOK – 0 września

9  r.  przed  południem  osiągnięto  Kraków  a  następnie  Przemyśl;  dowódcą  jednostki  był  Rittermesi-

ter von Hantelman, zaś na wyposażeniu jednostki znajdowało się 6 samolotów typu Albatros B. I, z sil-

nikami  o  mocy  z  00  KM  każdy;  w  składzie  personelu  latającego  znajdowało  się  9  oficerów  –  w  tym

pilotów  i  5  obserwatorów  –  resztę  pilotów  stanowili  podoficerowie  –  łącznie  w  jednostce  służyło

6 ludzi). W dniach -7 września 9 r. jednostka podlegała c.k. . Armii, a w okresie 8 września

–  listopada 9 r. c.k. . Armii. Z lotniska Przemyśl-Żurawica jednostka operowała w okresie 0-7

września 9 r. wykonując loty rozpoznawcze na rzecz c.k. . Armii Po oddaniu jednostki do c. k. . Armii

przerzucono  ją  na  lotnisko  w  Jasieniu  (Brzesku)  skąd  wykonywano  loty  rozpoznawcze  w  okresie

5 września –  października 9 r. na odcinku Brzesko-Opatów-Sandomierz-Brzesko. 8 października

9 r. transportem kolejowym Fl. Abt. 6. przerzucono na lotnisko Baranów Sandomierski i w okresie

0-8 października 9 r. jego załogi wykonywały loty rozpoznawcze w rejonie Sandomierz-Opatów-

Ostrowiec Świętokrzyski po czym  listopada 9 r. przebazowano jednostkę na lotnisko w Stopnicy.

9 listopada 9 r. wykonano kolejne przebazowanie na lotnisko w Będzinie (podczas jednego z lotów

0  listopada  9  r.  z  powodu  mgły  jedna  z  załóg  lądowała  na  lotnisku  Kraków-Rakowice  po  czym

listopada  9  r.  powróciła  lotem  do  Będzina).  W  Będzinie  Fl.  Abt.  6.  stacjonował  do  6  grudnia

9 r. a rejonem rozpoznania był rejon Będzin-Koniecpol-Jędrzejów-Stopnica-Skała-Będzin. 6 grud-

nia 9 r. niemiecką jednostkę przebazowano na lotnisko w Miechowie (całość jednostki zebrała się

tam    grudnia  9  r.)  skąd  wykonywano  loty  rozpoznawcze  w  rejon  Kielce-ujście  Nidy-Miechów

w okresie  grudnia- stycznia 95 r.  stycznia 95 r. jedna załoga obserwowała ostrzał moździeży

typu „Škoda” 0, 5 cm w rejonie Jędrzejowa (wg stanu z  stycznia 95 r. Fl. Abt. 6. posiadał na stanie

5 samolotów – szósty skierowano do Wrocławia celem naprawy). W okresie po  lutego 95 r. załogi

Fl.  Abt.  6.  Wykonywały  loty  w  rejon  Miechów-Łagów-Raków-Czarna  pod  Staszowem-Polanica  oraz

wzdłuż Wisły w kierunku rozpoznania na Nowy Korczyn-Działoszyce-Miechów (0 kwietnia 95 r. Hptm

Elias podczas lotu bojowego w rejonie Staszowa zrzucił 5 bomb i wiele strzałek na wykryte cele na-

ziemne). Po przełamaniu Frontu Wschodniego pod Gorlicami  maja 95 r. Fl. Abt. 6. przebazowano

na lotnisko w Pińczowie a 6 maja 95 r. do Sichowa Dużego, w ślad za c.k. . Armią.

7   Der  Weltkrieg  1914  bis  1918,  Bearbeitet  im  Reichsarchiv,   Die  militärischen  Operationen  zu  Lande,

Zweiter Band, Die Befreiung Ostpreussen, s. 58-59.

97

Rosyjska polowa . Armia gen. Pawła Rennenkampfa wchodząca w skład Fron-

tu Północno-Zachodniego rozpoczęła działania ofensywne 7 sierpnia 9 r., na-

cierając w kierunku Królewca z zamiarem zniszczenia słabej niemieckiej polowej

8. Armii. Z kolei jej sąsiad polowa . Armia gen. Aleksandra Samsonowa 9 sierpnia

9 r. zaatakowała z południa od strony jezior mazurskich. Strategicznym celem

obu armii było oskrzydlenie wojsk niemieckich. Gen. Max von Prittwitz, dowódca

niemieckiej polowej 8. Armii broniącej Prus Wschodnich, skoncentrował swe siły

głównie na skrzydle północnym gdzie 0 sierpnia 9 r. doszło do pierwszego

większego starcia pod Gąbinem [obecnie Gusiew w Obwodzie Kaliningradzkim].

To dzięki meldunkom lotniczym gen. M. von Prittwitz dostrzegł próbę oskrzydlenia

jego wojsk i zaskoczony gwałtownością rosyjskiego ataku zaczął wycofywać swe

siły na zachód 8.  sierpnia 9 r. otrzymał on jednak dymisję, a jego następcą

został 67 letni, emerytowany gen. Paul von Hindenburg a jego szefem sztabu został

gen. Erich Ludendorff, który na Froncie Zachodnim wyróżnił się zdobyciem belgij-

skiej twierdzy Liége, co było jednym z pierwszych sukcesów niemieckich w czasie

wojny (w uznaniu zasług uhonorowany przez cesarza Wilhelma II Hohenzollerna

orderem Pour le Mérite) 9. Pierwsze dni wojny Oblt. pilot Albert Mühlig-Hofmann

z . Flieger Battalionu z Grudziądza wspominał: (…)  Na początku przeprowadzili-

śmy loty zwiadowcze do Warszawy, ogień nieprzyjacielski był ciężki, ale na szczęście

bezskuteczny. Zaraz potem przerzucono nas na pole bitwy pod Gąbinem 0 .

Zrządzeniem  losu  obaj  generałowie  dowodzący  rosyjskimi  polowymi  .  i  .

Armią znali się z okresu wojny japońsko-rosyjskiej 90-905 r. i byli prywatnie

zaciekłymi wrogami, co przyczyniło się do ich ostatecznej klęski. Gen. Samso-

now przekonany, że siły niemieckie wycofują się za Wisłę, chciał im przeciąć dro-

gę odwrotu i podległe mu oddziały rozwinęły się na froncie długości ponad 60

km. Prawe skrzydło, centrum i lewe skrzydło straciły jednak łączność pomiędzy

sobą i rosyjskie siły nie posunęły się poza Szczytno, przechodząc przez Olsztyn

i Działdowo, ale wkrótce dzięki ciągłej obserwacji lotniczej zostały oskrzydlone.

Gen.  A.  Samsonow  notorycznie  ignorował  raporty  swojego  zwiadu  lotniczego

i ufał jedynie kawalerii, która w przeciwieństwie do lotników nie zauważyła ru-

chów wojsk niemieckiego XVII Korpusu gen. A. von Mackensena . W skład Fron-

tu Północno-Zachodniego przydzielono: 5. Korpuśny Awiaotriad – d-ca sztabs-

kapitan Walnicki – z XV Korpusu, . Awiaotriad – d-ca sztabskapitan Priszczepow

– z II Korpusu, . Awiaotriad – d-ca sztabskapitan Popławko [przydział do sztabu

. Armii] i . Awiaotriad do XIII korpusu – d-ca sztabskapitan Kokajew (., 5. i .

Awiaotriady  należały  do  .  Kompanii  Lotniczej  –  5.  i  .  były  wyposażone

we francuskie samoloty typu Morane Saulnier, jednopłatowe górnopłaty – i dwu-

płatowe francuskie samoloty typu Farman XVI; . Awiaotriad pochodził z . Kom-

panii Lotniczej i wyposażony był w francuskie samoloty typu Farman XVI zaś .

Awiaotriad pochodził z 5. Kompanii Lotniczej mając na wyposażeniu francuskie

8  A. Victor v. Koerber,  Die deutschen Fliegertruppen,  [w:]  Der Soldat, Blätter für deutsche Wehr und Ehr,

9, Heft 7, s. .

9  J. Pajewski,  Pierwsza wojna światowa 1914-1918, Warszawa 005, s. 0.

0  A.  Mühlig-Hofmann,   Zwei  Kriegsflüge  aus  dem  Jahre  1914,   [w:]   Flieger  Am  Feind  Einundsiebzig

deutsche Luftfahrer erzählen,  Gütersloh 9, s. 9.

J.H. Morrow Jr., op. cit., s. 8.

98

jednopłatowe górnopłatowce typu Nieuport IV). Na opisywanym odcinku frontu

znalazł się także . Awiaotriad. Wraz z ogłoszeniem 8 czerwca ( lipca) 9 r.

mobilizacji dowódca . Awiaotriadu zaczął przygotowywać jednostkę do wylotu

na front. W tym czasie służbę pilotów w niej pełnili: sztabskapitan pil. Władimir

Nikiforow, por. pil. W. Fircow, por. pil. F. Wernicki i por. pil. Iwan Hrizoskole, świe-

żo przydzielony por. pil. Mikołaj Wojewodzki, oraz młodszy podoficer pil. Wasilij

Anosow. Łącznie stan osobowy jednostki wynosił  pilotów, mechaników, woź-

niców i żołnierzy, a na stanie jednostki znajdowało się pięć samolotów produkcji

francuskiej typu Farman XVI i dwa produkcji rodzimej-licencyjnej typu Farman

XXII z czego tylko jeden samolot – Farman XXII bis – był nowy, pozostałe zaś

miały za sobą dwa lata służby. Ponadto w jednostce znajdowały się  specjalne

podwody  transportowe,  ciągniki  typu  „Sauer”  oraz  samochody  typu  „Napier”.

Rankiem 7 czerwca (0 lipca) 9 r. przygotowano kolejowy skład towarowy

dla jednostki. Samoloty przykryte brezentem ustawiono na platformach (łącznie

wagony) i po mszy polowej wieczorem ruszono w stronę warszawskiego dwor-

ca kolejowego wraz ze sztabem I Korpusu. W trakcie jazdy, nocą  () sierpnia

9 r. dowódca . Awiaotriadu otrzymał rozkaz rozlokowania personelu jednost-

ki i samolotów na Lotnisku Mokotowskim w Warszawie. Oddzielono 7 wagonów

z sprzętem lotniczym ze składu i wyładowano samoloty 0 wiorst (ok.  km) od

celu. Po  godzinach wyładunku i po montażu samolotów, jak i po próbach silni-

ków, startując z przygodnego lądowiska w szczerym polu piloci pod wieczór dotar-

li na Pole Mokotowskie. W czasie przelotu samolot typu Farman XVI, pilotowany

przez por. pil. I. Hrizoskole, doświadczył typowej frontowej sytuacji, gdyż został

ostrzelany przez swoje wojsko, nie znające sylwetek własnych samolotów jak i ich

oznakowań – do celu dotarł następnego dnia. Samoloty wciągnięto do hangarów

. Kompanii Lotniczej lecz  (5) sierpnia 9 r. sztabskapitan pil. Ch. Prussis

otrzymał rozkaz przelotu jednostki do Modlina. W czasie przelotu załogi doświad-

czyły  pierwszych  objawów  psychozy  wojennej  –  po  raz  kolejny  własne  wojska

ostrzelały samolot typu Farman XVI por. pil. M. Wojewodzkiego i mech. Zołotowa

(samolot  w  wersji  szkolnej  jak  i  mechanik  pochodzili  z  oficerskiej  Wojskowej

Szkoły Lotniczej w Gatczyno) tak skutecznie iż pilot musiał lądować przymuso-

wo. Żołnierze kompanii piechoty strzelali do samolotu nawet gdy ten toczył się

po ziemi. Po wyjaśnieniu incydentu z użyciem dosadnego słownictwa i naprawie

iskrownika, samolot wystartował ale po 5 minutach silnik przestał działać i mu-

siał ponownie lądować. Po kolejnym przymusowym lądowaniu patrol rosyjski…

wziął załogę samolotu do niewoli biorąc ich za Niemców (sic!). I tym razem jak

i poprzednio mocne słowa pomogły, po czym po dokonanej naprawie załoga wy-

startowała  dolatując  w  spokoju  do  Modlina.  W  Twierdzy  Modlin  .  Awiaotriad

wraz z I Korpusem przydzielono do . Armii gen. kaw. A. Samsonowa .

Działania wojenne na odcinku . Awiaotriadu rozpoczęły się  (7) sierpnia

9 r. Wieczorem  (6) sierpnia 9 r. dowódca jednostki otrzymał od dowód-

cy I Korpusu rozkaz by następnego dnia wykonać rozpoznanie w rejonie Mod-

lin-Mława-Działdowo-Turza-Bieżun-Raciąż-Płock-Modlin.  Por.  pil.  F.  Wernicki

na samolocie typu Farman XVI wykonał  (7) sierpnia 9 r. to rozpoznanie

W.P. Kulikow, op. cit., s. 6-7.

99

nawiązując tym samym łączność pomiędzy dowództwem Twierdzy Modlin a wy-

suniętymi oddziałami polowej . Armii. Tego też dnia odbyły się cztery loty roz-

poznawcze. 5 (8) sierpnia 9 r. na lotnisko forteczne w Modlinie przyleciały

samoloty  Gwardyjskiego  Awiaotriadu  pod  dowództwem  kpt.  pil.  Gołubowa,

a że w hangarach nie było już miejsca stąd samoloty tej jednostki umieszczono

w  hangarach  namiotowych  (jeden  namiot  mieścił  jeden  samolot).  Loty  rozpo-

znawcze z 5 (8) i 6 (9) sierpnia 9 r. potwierdziły informacje o przeciwniku

z dnia poprzedniego zaś 7 (0) sierpnia 9 r. rozpoznanie lotnicze zaobserwo-

wało odwrót sił przeciwnika – jednostki niemieckiej piechoty i kawalerii wycofy-

wały się drogami Mława-Działdowo i Mława-Zieluń. W związku z tym . Awiaotri-

ad przebazowano na lotnisko w Ciechanowie skąd 0 () sierpnia 9 r. lotnicy

wykonali  loty rozpoznawcze na odcinku Mława-Działdowo-Dąbrówno-Luba-

wa-Nowe  Miasto  Lubawskie-Lidzbark-Zieluń-Mława  obserwując  odwrót  wojsk

niemieckich  oraz  napływające  z  północy  w  stronę  Dąbrówna  spore  transporty

kolejowe.  Lotnicy  .,  5.  i  .  Awiaotriadów  również  donosili  o  dużym  ruchu

transportów kolejowych, którymi napływały na pole niebawem określonej jako

przełomowe starcie na Froncie Wschodnim bitwy pod Tannenbergiem [obecnie

Stębark], wycofywane z Frontu Zachodniego dwa niemieckie korpusy .

W wyniku rozkazów gen. von Prittwitza – odwrót za Wisłę – główne siły niemie-

ckiej polowej 8. Armii oderwawszy się od wojsk rosyjskiej polowej . Armii znajdo-

wały się w odwrocie. Plan działań niemieckich przewidywał uderzenie na rosyjską

polową . Armię, a zarys planu został szczegółowo opracowany przez gen. Ericha

Ludendorffa i gen. P. von Hindenburga i zakładał skupienie w całości sił polowej

8. Armii. Niemiecki I Korpus 0 () sierpnia 9 r. ładował się do pociągów na

pięciu różnych stacjach bądź znajdował się w drodze na południe i jak oceniano,

potrzebował dwóch dni na osiągnięcie pełnej gotowości do działań, a Korpusy XVII

i I Rezerwowy nie rozpoczęły jeszcze załadunku i znajdowały się około 50-65 km

od pozycji rosyjskiej . Armii. Rosyjska . Armia pozostawała w miejscu nie dzia-

łając ofensywnie po wcześniejszym sukcesie zaś . Armia  sierpnia ( września)

9 r., po starciu z niemieckim XX Korpusem osłaniającym granicę od południa,

siłami XV Korpusu zajęła zaś położone około 5 km od granicy Działdowo i Nidzicę.

Dowództwo rosyjskiego I Korpusu niestety nie uwierzyło w doniesienia własnego

rozpoznania powietrznego (sic!), uwierzono natomiast rozpoznaniu naziemnemu

a to donosiło, że przeciwnikiem rosyjskiej . Armii są jedynie dwa niemieckie Kor-

pusy (sic!). Nocą 0 () sierpnia 9 r. pięć korpusów rosyjskiej polowej . Armii

otrzymało rozkaz uderzenia na odcinku Jeziorany-Olsztyn .

Lotnicy . Awiaotriadu mieli rozpoznawać lewe skrzydło uderzającej polowej

. Armii w rejonie Działdowa. Początkowe sukcesy w natarciu odniósł XV Korpus

zmuszając oddziały niemieckie do odwrotu a dowodzący polową . Armią rozka-

zał kontynuować uderzenie na odcinku Olsztyn-Ostróda.  () sierpnia 9 r.

lotnicze  rozpoznanie  wykonano  w  rejonie  Działdowa.  Dziennie  wykonywano

-  loty  rozpoznawcze.  W  rejonie  Mława-Działdowo-Nidzica    ()  i    (5)

sierpnia 9 r., rozpoznano masy niemieckiej piechoty w marszu na Uzdowo,

Ibidem, s. -.

Działania militarne w Prusach Wschodnich, red. W. Wróblewski, Warszawa 00, s. -7; P. Szlanta,

Tannenberg 1914, Warszawa 005 – passim.

00

Działdowo i Dąbrówno.  (6) sierpnia 9 r. na całym odcinku frontu polo-

wej  .  Armii  rozgorzały  zacięte  walki.  Zaczynała  się  decydująca  bitwa  wielkiej

wojny na Froncie Wschodnim pod Tannenbergiem. Lotnicy . Awiatriadu, wyko-

nując loty niejednokrotnie z narażeniem życia ustalili, że przeciwnik uderzał na

lewym skrzydle na tyły rosyjskiego I Korpusu od Lidzbarka Welskiego po Płoś-

nicę.  O  ciężkich  walkach  o  Płośnicę  zameldował  po  wykonanym  locie  por.  pil.

M.  Wojewódzki  –  niebawem  za  bohaterstwo  odznaczony  krzyżem  Św.  Jerzego

IV klasy. Pilot ten  (6) sierpnia 9 r. w skrajnie trudnej sytuacji, będąc pod

silnym ogniem nieprzyjaciela i mając uszkodzone ogniem artylerii śmigło swe-

go samolotu, mimo to wykonał rozpoznanie rejonu Działdowo-Lensk-Lidzbark

Welski-Kelpin-Płośnica-Działdowo wykrywając masy niemieckiej piechoty w re-

jonie Lidzbarka: (…)  Przeleciawszy własne linie w rejonie Tannenberga [Stębark]

zaobserwowałem bardzo duże ześrodkowanie oddziałów niemieckich, co zapisa-

łem w książce meldunkowej i poleciałem w lewo w dół linii frontu. W tym czasie

zaczęła mnie ostrzeliwać, sądząc po skuteczności ognia bateria przeciwlotnicza.

Białe obłoki pojawiły się wokół mnie i poczułem silne uderzenie. Samolotem za-

częło trząść. Szrapnel urwał kawałek śmigła, które przestało regularnie pracować

i samolotem zaczęło mocno trząść. Moją pierwszą reakcją była chęć wyłączenia

silnika by przerwać to straszne trzęsienie.   Domyślałem się, że od tego może się

wyłamać stalowa rama przytrzymująca silnik Gnome, a potem łopaty śmigła ode-

rżną jedną z ogonowych części i mój Farman [XVI]  bez ogona poleci jak kamień na

dół. Jednak górę wziął fakt,   że nasz Korpus może być w śmiertelnym niebezpie-

czeństwie i prośba przekazana mi przez generała [piech. Leonida K.]  Artamonowa

bym  dowiózł  wyniki  rozpoznania  spowodowała,  ze  postanowiłem  kontynuować

lot.   Od wstrząsów oderwały się aluminiowe części silnika i zegara spadły na dno

kabiny. Ponownie opanowała mnie panika, lecz po minucie leciałem dalej swoim

kursem. Jeszcze dwa razy odrywały się różne przyrządy spadając na spód kabiny,

a ja w  ciągu sekundy musiałem decydować co robić ale leciałem dalej. I na sam

koniec pojawiło się miasto Lautenberg [Lidzbark].  Obleciawszy je ze wszystkich

stron,  rozpoznawszy  jego  skraje,  wykryłem  [wrogi]   korpus.  Wszystkie  zapasowe

drogi i główne linie były zawalone jednostkami, które były w sporym ożywieniu.

W kierunku naszego lewego skrzydła maszerowało kilka kolumn. To czego szuka-

łem, na koniec znalazłem. Moja e poświecenie było nagrodzone.  W jednej chwili,

wpisałem wszystko do książki lotów i wziąłem najkrótszy kurs na nasze lotnisko.

Znajdowałem się na wysokości 2 tys. metrów i mogłem z tej wysokości planować

dowolnie daleko, przeliczyłem dystans i jak tylko nadszedł ten moment, z uczu-

ciem lekkości i po złożeniu modlitwy, wyłączyłem motor i zacząłem daleki lot szy-

bowy. Przeliczenie okazało się właściwe, nie zrobiłem ani jednego nawrotu, po-

strzelany samolot spokojnie wylądował na swoim lotnisku. Podbiegający do mnie

mechanicy szybko zabrali się na naprawę silnika i bardzo szybko stwierdzili, że

rama podtrzymująca silnik była złamana w trzech miejscach, i tylko czwarta część

była cała. Stary mechanik, stwierdził, że tylko cud mógł utrzymać silnik na swo-

im miejscu. Poszedłem do generała Artamonowa by złożyć meldunek. Po wysłu-

chaniu meldunku powiedział mi: Tak więc wszystko Pan widział jak na dłoni, jak

wg Pana należy postąpić? Odpowiedziałem, ze z pewnością niemieckie zgrupowa-

nie w rejonie Lautenberg  zbliżone do naszego lewego skrzydła, przeznaczone jest

0

do obejścia naszej flanki i odrzucenia go na tą grupę, która znajduje się naprzeciw

naszego centrum w dostatecznym oddaleniu. Zatem dlaczego naszego podjazdy

nie mogły go obezwładnić. Wg tego położenia należy natychmiast poprawić poło-

żenie Korpusu przebudować jego części w półobrót na lewo ustępując, opierając

się lewym skrzydłem na linii Soldau [Działdowo],  okopać się wytrzymać nacisk

przeciwnika i zatrzymać jego obchodzenie naszej lewej flanki. Rezultat rozpozna-

nia należy natychmiast dostarczyć do sztabu armii, gdyż walka może rozpocząć się

w każdym momencie. Generał Artamonow wezwał szefa sztabu u przedstawiając

mu sytuację rozkazał napisać rozkaz. Ten szczególny dla generała Artamontowa

i dla mnie rozkaz z 13 sierpnia 1914 r. zaczynał się od opisu mojego rozpoznania

z wymienieniem mego nazwiska 5.

(7)  sierpnia  9  r.  rosyjski  XV  Korpus  odpierał  niemieckie  kontrataki,

a  XIII  Korpus  zajął  Olsztyn,  jednak  na  lewym  skrzydle  I  Korpusu  pojawiły  się

luki w rejonie Działdowa i Uzdowa. Lotnisko polowe . Awiaotriadu znalazło się

w zagrożeniu i w ostatniej chwili zdołano je opuścić – szczególnie cenne informa-

cje dostarczył por. pil. I. Hrizoskole. Wieczorem  (7) sierpnia 9 r. dowódca

. Armii wydał rozkaz by następnego dnia XV Korpus za wszelką cenę utrzymał

lewe skrzydło w rejonie Działdowa uderzał na Nidzicę celem odciągnięcia od sie-

bie części sił okrążających XV Korpus i . Dywizję Piechoty (DP) z XXIII Korpusu.

W centrum frontu doszło do sporego zamieszania, kiedy . DP została odrzuco-

na przez Niemców, odsłaniając skrzydło XV Korpusu zaś XIII Korpus kontynuu-

jąc natarcie na Olsztyn, zajął go lecz na wieść o niepowodzeniach XV Korpusu

opuścił miasto. Dowódca Korpusu nic nie wiedząc o klęsce VI Korpusu, sądził,

że  jego  oddziały  maszerują  w  jego  kierunku,  i  na  tym  kierunku  także  powsta-

ła luka. Pod koniec dnia stało się jasne, że rosyjska polowa . Armia ma przed

sobą silnego przeciwnika, o wiele liczniejszego niż wcześniej wykryte dwa będące

w odwrocie Korpusy, przygotowanego do zdecydowanych, ofensywnych działań,

a nie jak sądził dowódca Armii – pobite przez polową . Armię resztki oddziałów

niemieckiej polowej 8. Armii usiłujące przedrzeć się za Wisłę. Gen. A. Samsonow

nie wiedział także o gwałtownym odwrocie VI Korpusu i o tym, że I Korpus od-

chodził coraz dalej na południe. Jego armia została pozbawiona skrzydeł i zagra-

żało jej okrążenie, jednak następnego dnia nakazał kontynuowanie natarcia XIII

i XV Korpusowi. Dowództwo niemieckiej polowej 8. Armii nakazało na ten dzień

okrążenie rosyjskiego XV i XIII Korpusu przez siły XX, XVII i I Rezerwowego Kor-

pusu. Sytuacja rosyjskiej polowej . Armii stała się tragiczna, a wobec otwartych

dróg na tyły głównych sił rosyjskich, jedynym wyjściem było nakazanie pospiesz-

nego odwrotu. Dowódca polowej . Armii 5 (8) sierpnia 9 r. opuścił swoje

stanowisko dowodzenia w Nidzicy i udając się do dowódcy XV Korpusu, stracił

łączność z pozostałymi jednostkami i decyzję o odwrocie wydał dopiero wieczo-

rem, jednak było już za późno. Dwa korpusy rosyjskie – XIII i XV – które wysunęły

się najbardziej do przodu zostały otoczone. 6 (9) sierpnia 9 r. do niewoli

dostał się dowódca XV Korpusu, a resztki jego wojsk zostały wybite lub podda-

ły się na północ od Nidzicy. Podobny los spotkał XIII Korpus, którego dowódca

dostał się w do niewoli, żołnierze zaś do 7 (0) sierpnia 9 r. bądź polegli,

5  W.P. Kulikow, op. cit., s. 9.

0

bądź  zostali  wzięci  do  niewoli  w  rejonie  na  wschód  od  Nidzicy.  Odwrót  wojsk

rosyjskich zakończył się 6 (9) sierpnia –resztki XV, XIII i XXIII Korpusu złożyły

broń.  Klęska  rosyjska  była  zupełna,  gdyż  do  niewoli  niemieckiej  trafiło  ponad

9 tys. jeńców, zdobyto prawie 500 dział z 66 znajdujących się na uzbrojeniu

polowej  .  Armii,  a  liczbę  poległych  i  zaginionych  żołnierzy  rosyjskich  szacuje

się na około 0 tys. Przestały istnieć Korpusy XIII i XV, z których uratowało się

zaledwie  50  oficerów  i  00  żołnierzy  (z  XV  Korpusu  ocalał  tylko  jeden  oficer,

któremu udało się powrócić do Rosji); I i VI Korpusy utraciły po dywizji każdy,

a z XXIII Korpusu pozostała tylko jedna brygada. Konsekwencje klęski spadły na

dowódców rosyjskich, którym udało się uniknąć niewoli. W trakcie trwania walk

gen.  A.  Samsonow  usunął  ze  stanowiska  dowódcę  I  Korpusu,  gen.  piech.  L.K.

Artamanowa, który bez żadnego uzasadnienia rozpoczął odwrót  (7) sierpnia

9 r. i złożył fałszywe meldunki o położeniu swego korpusu. Dowódca VI Kor-

pusu, gen. piech. Błagowieszczenski, został usunięty rozkazem dowódcy Frontu

Północno-Zachodniego za nieudolne prowadzenie działań  (6) sierpnia 9 r.

Dowódca XXIII Korpusu, gen. piech. Kondratowicz, został usunięty rozkazem Na-

czelnego Wodza za porzucenie wojsk w czasie bitwy. Gen. piech. Sirellius, dowódca

. DP Gwardii, a następnie I Korpusu, został usunięty na mocy rozkazu Naczelnego

Wodza za wycofanie się z Nidzicy 8 () sierpnia 9 r. Gen. piech. Komarow,

dowódca . DP z VI Korpusu, został usunięty na mocy tego samego rozkazu za

nieudolność podczas walk  (6) sierpnia 9 r. Dowódca polowej . Armii do-

stał zawału serca w nocy 9/0 (6/7) sierpnia 9 r. w lasach pod Wielbarkiem.

Taka była cena niedocenienia lotniczego rozpoznania sprzed kilku dni 6.

(…)  Bez lotnika nie byłoby Tannenbergu jak zapisano w niemieckiej historio-

grafii – jeden z pilotów uczestników tamtych wydarzeń tak wspominał: (…)  Na-

sza stacja lotnicza znajdowała się blisko granicy. Przychodzi depesza, a gwiżdżący

sygnał oznaczał alarm. Do wykonana zwiadu wybrany został dwupłatowiec (Al-

batros) [B. I] , by ustalić siłę wojsk i kierunek marszu. Zajmuję miejsce za obser-

watorem. Jest silny wiatr i bardzo buja. Lecimy na wysokości 100 metrów. Mój

towarzysz  wskazuje  nagle  na  ukos,  gdzie  jego  lornetka  odkryła  związki  wojsk.

Daję pełny gaz i z prędkością 120 km/h idę na Rosjan. Jesteśmy na wysokości 400

metrów. Podnoszę maszynę jeszcze na 1000 metrów. I to było dobre, ponieważ już

wznoszą się w dole chmurki i pierwsze pociski piechoty gwiżdżą koło nas. Obser-

wator skrupulatnie szkicuje pozycje wojsk. Idziemy jeszcze na 1500 metrów, bo

dość nieprzyjemnie plują z karabinów maszynowych. Jeszcze raz musimy zejść

na dół. Zmniejszam moc silnika mojego Albatrosa i okrążam w szybkim tempie

pozycje nieprzyjaciela. Z zimną krwią obserwator nanosi na mapę ostatnie po-

prawki i wtedy daje mi znak ręką: nasze zadanie zostało wykonane. Podczas gdy

ja zawracam maszynę, mój obserwator wystrzeliwuje cały magazynek rewolweru.

Po godzinie jesteśmy już na stacji i zdajemy meldunek 7.

6   Działania…, op. cit.; P. Szlanta, op. cit.

7   Der  Luftkrieg  1914-1915…,  op.  cit.,  s.  5-6.  S.  Rosenboom,   Im  Einsatz  über  der  „vergessenen

Front”.  Der  Luftkrieg  an  der  Ostfront  im  Ersten  Weltkrieg,  Potsdam  0,  s.  7;   Der  Erste  Weltkrieg

1914-1918. Der deutsche Aufmarsch In ein kriegerisches Jahrhundert, München 0, s. 9; D.E. Sho-

walter,   Tannenberg.  Clash  of  Empires  1914,  Washington  00  –  passim;  M.  Pöhlmann,  H.  Potempa,

T.  Vogel,   Der  Erste  Weltkrieg  1914-1918.  Die  Deutsche  Aufmarsch  in  ein  kriegesreiches  Jahrhundert,

München  0,  s.  8-;   Der  Erste  Weltkrieg  im  Bild.  Deutschland  und  Osterreich  an  den  Frontem

0

Niemieckie naczelne dowództwo – Oberste Heeresleitung (OHL) – lepiej orien-

towało się w sytuacji na froncie. W dniach 9- sierpnia 9 r. samoloty zwia-

dowcze wykryły dużą koncentrację wojsk rosyjskich na południu. 9 sierpnia

9 r. Leutnant (Lt.) Gottfried Mertens i Lt. Ernst Canter przeprowadzili rozpo-

znanie na samolocie typu Etrich-Rumpler „Taube”, i doceniając wartość swego

odkrycia, w celu złożenia meldunku wylądowali w pobliżu dowództwa swego

korpusu, gdyż linie telefoniczne zostały zerwane. Wyznaczono im wówczas za-

danie wręcz wymarzone dla młodych, ambitnych oficerów – mieli złożyć oso-

biście raport w sztabie 8. Armii gen. P. Hindenburgowi lub gen. E. Ludendorfowi.

Dzięki ich informacjom oddziały niemieckie uniknęły zaskoczenia i zdołały wy-

korzystać informacje o położeniu wojsk rosyjskich. 0 sierpnia 9 r. Hauptman

(Hptm.) Martin Korner wraz z pilotem Oblt. Hansem Hesse zauważyli, że rosyj-

ski VI Korpus został odcięty, co pozwoliło na okrążenie całej polowej . Armii.

Piloci zaobserwowali też, że rosyjska polowa . Armia zbliżała się w wolnym

tempie, dzięki czemu bez większych obaw niemieckie dowództwo mogło prze-

rzucić  swe  wojska  przeciwko  rosyjskiej  polowej  .  Armii.  W  rezultacie  tego

manewru, dzięki rozpoznaniu, prowadzonemu przez załogi lotnicze, gen. Hin-

denburg wygrał bitwę pod Tannenbergiem rozbijając rosyjską polową . Armię.

Po tym zwycięstwie Hindenburg zyskał czołową pozycję w OHL, a on sam wyra-

żał się z najwyższym uznaniem o załogach samolotów zwiadowczych, mówiąc

m.in., że (…)  bez lotników nie byłoby Tannenbergu. W jednym z wywiadów po-

wiedział: (…)  Najwspanialszymi ludźmi są moi lotnicy. Nie potrafię wyrazić, jak

niezwykłych wyczynów dokonywali podczas swych lotów 8 .

3. Próba lotniczego bilansu kampanii 1914 r.

na opisywanym odcinku Frontu wschodniego

Dla  załóg  .  Awiaotriadu  wykonujących  loty  bojowe  na  przestarzałych  już

wtedy samolotach francuskich – Farman XVI – jak i ich licencyjnych wersjach –

Farman XXII, dużym wyzwaniem było prowadzić rozpoznanie z wysokości mak-

symalnie 000 m i z prędkością zaledwie do 00 km/h wystawiając się na sku-

teczny ostrzał wojsk wrogich jak i własnych. Jednak główną cechą tych samo-

lotów była ich spora żywotność – przykładowo 9 sierpnia ( września) 9 r.

podczas rozpoznania powietrznego nad Janowem ostrzelany został samolot Far-

man XVI pilotowany przez sztabskapitana pil. Ch. Prussisa. Odłamki szrapneli

przebiły fotel pilota oraz uszkodziły jeden z cylindrów silnika, a mimo to pilot

szczęśliwie wylądował na lotnisku. W ocenie pilotów . Awiaotriadu samoloty

te, w porównaniu z niemieckimi samolotami tego czasu były bardziej niezawod-

ne. Wskutek katastrofy rosyjskiej polowej . Armii . Awiaotriad dostał się do

niemieckiej niewoli, a z 6 samolotów 5. Awiaotriadu tylko  mogły odlecieć do

1914-1918,  Wien-Graz  0,  s.  76-77;   Исторія  великой  войны,  T.  II,  Москва  95,  s.  77-78;

Исторія великой войны, T. III, Москва 96, s. 5-65;  Великая боръба народовъ, Выпуск IV-ый,

Москва 95, s. -6;  Prvni svètova válka, Praha 00, s. 5-55. 0 VIII 9 r. Hptm. (kpt.) Martin

Korner wraz z pilotem Oblt. Hansem Hesse zauważyli podczas lotu bojowego, że rosyjski VI Korpus

został odcięty co dopełniło odcięcia całej rosyjskiej polowej . Armii pod Tannenbergiem – por. W.J.

Boyne,  Skrzydła Wojny. Decydująca siła XX wieku, Warszawa 0, s. 68-69; „Over the Front”, 996,

Vol. , nr . s. 98.

8  A.V. v. Koerber, op. cit., s. ; W.J. Boyne, op. cit., s. 68-69.

0

Nadrowa. Straty innych Awiaotriadów były mniejsze. W chwili odwrotu I Korpusu

polowej . Armii dowódca . Awiaotriadu nakazał jego przebazowanie do Mod-

lina i tym samym ocalił jednostkę przed zniszczeniem. Por. pil. M. Wojewodzki

i inni lotnicy donieśli w czasie przelotu, że drogi były zatarasowane cofającymi

się oddziałami. 9 sierpnia ( września) 9 r. lotnicy . Awiaotriadu rozpoznali

siły niemieckie w rejonie Iłowa pod Działdowem i dzięki temu rosyjskie wojska

5 sierpnia (7 września) 9 r. kontratakowały z małym sukcesem. Do końca mie-

siąca wykonywano loty rozpoznawcze. Wskutek uzupełnienia stanu samolotów

od 0 sierpnia ( września) 9 r. dowódca . Awiaotriadu dysponował dwoma

nowymi samolotami typu Farman XXII i pięcioma starymi typu Farman XVI. Za za-

sługi w ratowaniu sytuacji polowej . Armii pod Tannenbergiem carskie dowódz-

two zareagowało dość późno, odznaczając 5 grudnia 95 r. (7 stycznia 96 r.)

orderem Św. Anny II klasy dowódcę jednostki sztabskapitana pil. Ch. Prussisa.

Por. pil. I. Hrizoskole odznaczony został orderem Św. Jerzego IV klasy za dwa

loty w skrajnie trudnej sytuacji, z narażeniem życia, pod silnym ogniem arty-

leryjskim  i  broni  ręcznej  wykonane    (7)  sierpnia  9  r.  w  rejonie  Dział-

dowo-jezioro Dąbrowa Wielka-jezioro Rumian w wyniku, których wykryto dwa

niemieckie  Korpusy  wchodzące  do  bitwy,  a  lot  umożliwił  zorganizowanie  ro-

syjskiego kontruderzenia. Por. pil. M. Wojewodzki został odznaczony orderem

Św. Jerzego IV klasy za, to, że  (6) sierpnia 9 r. w skrajnie trudnej sytuacji,

z narażeniem życia będąc pod silnym ogniem nieprzyjaciela wykonał rozpozna-

nie rejonu Działdowo-Lensk-Lidzbark-Kelpin-Plośnica-Działdowo wykrywając

spore zgrupowanie niemieckiej piechoty w rejonie Lidzbarka Welskiego mając

uszkodzone ogniem artylerii śmigło swego samolotu. Ponadto za loty bojowe

w  ramach  operacji  wschodniopruskiej  por.  pil.  M.  Wojewodzkiego  odznaczo-

no Orderem Św. Włodzimierza IV klasy z mieczami a młodszy podoficer-pilot

W. Anosow za podobne czyny został odznaczony Krzyżem Św. Jerzego IV klasy 9.

Innym decydującym starciem, mającym pośredni wpływ na walki pod Tan-

nenbergiem,  była  bitwa  na  przedpolach  twierdzy  Boyen  pod  Giżyckiem 50.

6 sierpnia 9 r. doszło tam do ostrego starcia pomiędzy wojskami carski-

mi z obwodu warszawskiego a szpicą niemieckiego I Korpusu. Kolejnego dnia,

7 sierpnia 9 r. dzięki (…)  zrzuconemu przez oficera lotnika [pisownia zgod-

na z oryginałem]  opisowi o sytuacji na froncie komendant obleganej twierdzy

płk Busse odrzucił żądanie poddania się 5 .  Szybkie przekazanie rozkazów ma-

szerującej piechocie miało decydujące znaczenie. I tu również swój udział mieli

lotnicy (…)  orientując się po hełmach z nasadzonym grotem [pikelhauby] , roz-

rzucali kopie nowego rozkazu nad maszerującymi kolumnami 5 .  Metody prze-

kazywania szybkich meldunków oddziałom naziemnym były różne i to zarówno

po stronie rosyjskiej jak i niemieckiej. Jedni dawali znaki flagami, inni lampami

elektrycznymi, a jeszcze inni zarysowywali na niebie pozycje wroga i zrzucali

9  W.P. Kulikow, op. cit.

50  Twierdza  Boyen  powstała  w  latach  8-855  i  miała  za  zadanie  zablokowania  Prus  Wschodnich

od strony południowej. Zbudowana została w strategicznym miejscu na do przesmyku między jeziora-

mi Niegocin i Kisajno, by tym samym dzięki ukształtowaniu terenu opóźniać marsz wojsk carskich.

5  A.V. v. Koerber, op. cit., s. .

5  D.E. Showalter,  Tannenberg 1914 . Zderzenie Imperiów, Warszawa 005, s. 9.

05

w to miejsce granaty tak aby dać znać własnej artylerii w które miejsce muszą

się wstrzeliwać 5. W okresie od 8 do 5 września 9 r. oddziały niemieckie

przeprowadziły skoncentrowane uderzenie siłami polowej 8. Armii na rosyjską

polową . Armię, w rezultacie odnosząc kolejne zwycięstwo w tzw. bitwie nad

jeziorami mazurskimi –  września 9 r. wojska niemieckie ponownie weszły

do Gąbina. Jedynie dzięki szybkiemu wycofaniu się na linię Niemna oddziałom

rosyjskim udało się uniknąć okrążenia 5. W tzw. bitwie mazurskiej pojawił się

element wojny psychologicznej – niemieccy lotnicy pod koniec września 9 r.

zrzucali odezwy do broniących się jeszcze w okolicy Olsztynka oddziałów rosyj-

skich 55.  Rosyjscy  piloci  byli  częstym  celem  ognia  plot.  własnych  wojsk,  gdyż

brak ogólnej wiedzy powodował, że przeciętny żołnierz rosyjski w pierwszych

miesiącach wojny sądził (…)  że jak leci samolot to na pewno musi być to nie-

miecki. Nie obyło się bez tragicznych pomyłek – oddziały rosyjskie zestrzeliły

0  września  9  r.    własnych  lotników  nieopodal  miejscowości  Banie  Ma-

zurskie 56.  We  wrześniu  9  r.  nadeszły  deszcze,  a  samoloty  .  Awiaotriadu

stojąc na lotniskach polowych bez namiotów, poważnie były narażone na ich

działanie  (konstrukcja  drewniano-płócienna).  Z  braku  lotów  bojowych  –  ze

względu na fatalne warunki atmosferyczne – por. pil. I. Hrizoskole i por. pil. M.

Wojewodzkiego skierowano do szkoły lotniczej w Moskwie w celu przeszkolenia

na samolotach jednopłatowych typu Morane Saulnier. W czasie odwrotu wojsk

rosyjskich na wschód, po zakończonej klęską operacji wschodniopruskiej (prze-

grane bitwy polowych . i . Armii pod Tannenbergiem i w bitwie nad Jeziorami

Mazurskimi), . Awiaotriad cofał się wraz ze sztabem I Korpusu, by 5 września

(8 października) 9 r. przybyć do Warszawy na Lotnisko Mokotowskie. Wszyst-

kie  samoloty  jednostki  po walkach wymagały napraw i po ich  demontażu  wy-

słano je do Piotrogrodu transportem kolejowym kierowanym przez sztabskapi-

tana  pil.  W.  Nikiforowa  i  por.  pil.  F.  Wernickiego  oraz  por.  pil.  W.  Firsowa.  Cały

.  Awiaotriad  został  wycofany  na  tyły  celem  wymiany  sprzętu  latającego,  by

w listopadzie 9 r. ponownie zostać skierowanym na front. Jego lotnisko było

usytuowane na przedmieściach Grodziska Mazowieckiego a rejon lotów wyzna-

czono  na  linii  Sohaczew-Łowicz-Skierniewice-Żyrardów.  Stan  samolotów  jed-

nostki składał się z dwupłatowych samolotów typu Farman XX i XXII, jednopła-

towego francuskiego samolotu typu Deperdussin z zakładów W.A. Liebiediewa,

jednopłatowych samolotów typu Morane i Morane „Parasol” produkcji francu-

skiej jak i rodzimej-licencyjnej oraz… dwóch zdobycznych, niemieckich samo-

lotów – dwupłatowego typu Albatros B. I i jednopłatowego typu Euler. Własna

piechota nie znająca sylwetek ani oznakowań stale ostrzeliwała własne samoloty

–  przykładowo    ()  grudnia  9  r.  podczas  próbnego  lotu  samolotem  typu

Albatros  B.  I  pilotowanego  przez  pil.  sztabskapitana  Ch.  Prussisa,  własna  pie-

chota ostrzelała go w rejonie wsi Rowiski na wysokości 00 m (piechota syberyj-

skiego 7. pułku piechoty uzyskała  trafień) 57. W ramach uzupełnień z Moskwy

5   Der Luftkrieg 1914-1915..., op. cit., s. 6-7.

5  A. Kossert,  Prusy Wschodnie, historia i mity, Warszawa 009, s. 8.

55   Der Luftkrieg 1914-1915... , op. cit.

56  Ibidem, s. 6.

57  Ibidem, s. .

06

(5) listopada 9 r. do . Awiaotriadu skierowano por. pil. M. Wojewodzkiego

wraz z samolotem typu Morane, jednak 7 (0) listopada 9 r. przy pierwszym

locie tym samolotem z Warszawy, z powodu awarii silnika pilot musiał przymuso-

wo lądować rozbijając samolot. 7 (0) grudnia 9 r. kolejny samolot typu Mo-

rane pilotowany przez por. pil. I. Hrizoskole miał awarię podczas lądowania i tym

sposobem  w  końcu  miesiąca  loty  w  jednostce  wykonywał  tylko  sztabs-kapitan

pil. Ch. Prussis. Kolejnym przeciwnikiem były warunki atmosferyczne. 9 grudnia

9 r. ( stycznia 95 r.) dowódca jednostki wraz z obserwatorem sztabskapi-

tanem Diusimitierem wylecieli na kolejne rozpoznanie – silny wiatr był przyczyną

tego, że lot trwał jedynie  godz. i  minuty. Powodem awarii były częste kłopoty

z silnikami – np. następnego dnia z jednego z samolotów podczas lotu odpadł

iskrownik a podczas powrotu na lotnisko, samolot dodatkowo został ostrzelany

przez własną piechotę 58.

7  sierpnia  9  r.  ożywiła  się  sytuacja  na  Froncie  Wschodnim  w  rejonie

Łodzi. Na skutek wcześniejszego rozpoznania słabości sił rosyjskich w tym re-

jonie  frontu,  wojska  niemieckie  podjęły  próbę  ofensywy  skierowanej  w  głąb

tzw.  Russischen Polen. Wkrótce rozpoczęła się ofensywa z rejonu Częstochowy

i Radomska. Ze względu na cenzurę wojskową mieszkańcy miast byli odcięci

od  wiadomości  z  zewnątrz  a  wyraźną  oznaką  trwających  w  okolicy  działań

wojennych były niemieckie aeroplany zwiadowcze nad miastem. (…)  Dnia 18

sierpnia [9 r.]  od godziny 8 rano krążył nad miastem [Łódź]  żółto-niebieski

niemiecki aeroplan zwiadowczy typu Albatros [B. I] , obserwowany z zaciekawie-

niem za pomocą teatralnych lornetek przez licznych mieszkańców, którzy mogli

dostrzec  sylwetki  lotników  w  kabinie.  Głośno  terkoczący  silnik  zwracał  uwagę

przechodniów. Po kilku chwilach samolot zawrócił w kierunku Łasku 59 .  Służba

lotników  na  wschodnim  teatrze  działań  wojennych  wydaje  się  mniej  niebez-

pieczna niż na Froncie Zachodnim. Strona rosyjska nie mogła wystawić takiej

siły lotniczej jak lotnictwo brytyjskie czy francuskie, niemniej jednak ówczesne

samoloty były bardzo wrażliwe na ostrzał z ziemi no i zawodne, a piloci i obser-

watorzy po wylądowaniu na wrogiej ziemi nie mogli liczyć na pobłażliwość. (…)

W czwartkowe popołudnie krążył nad Karolewem aeroplan, obserwując ruch na

torach tamtejszej stacji kolejowej. Za kolejnym swoim nawrotem samolot zwrócił

na siebie uwagę konnego patrolu kozackiego, strzegącego terenów Dworca Kali-

skiego [w Łodzi]  i stacji w Karolewie. Patrol ów zaczął strzelać do intruza ze swych

ręcznych karabinów, a celne kule rozdarły w kilku miejscach płócienne poszycie

skrzydeł i uszkodziły silnik aeroplanu. Pilot zmuszony był lądować awaryjnie na

pobliskiej łące. Widząc to, kozacy popędzili natychmiast w rejon lądowania, aby

wziąć lotników do niewoli, czym bez wątpienia zyskaliby wielkie uznanie wśród

kolegów i przełożonych. Na widok zbliżających się jeźdźców, pilota i towarzyszą-

cych mu dwóch obserwatorów zawiodły jednak nerwy i poczęli bezładnie strzelać

do nadjeżdżających kozaków. Wzbudziło to taką wściekłość żołnierzy rosyjskiego

patrolu, że dopadłszy uszkodzonej maszyny zarąbali szablami kryjących się za

kadłubem wszystkich trzech członków niemieckiej załogi 60 .

58  Ibidem, s. 56.

59  K.R. Kowalczyński, op. cit., s. 60-6.

60  Ibidem, s. 7.

07

Upojone sukcesami pod Tannebergiem i nad jeziorami mazurskimi OHL, we

wrześniu 9 r. utworzyło pod Poznaniem nową polową 9. Armię na której czele

stanął wywodzący się z gdańskiego elitarnego pułku huzarów gen. kaw. A. von

Mackensen. Miał on zamiar uderzyć w sam środek tzw. „polskiego klina” i zająć

Warszawę za nim początek zimy wymusi spowolnienie natarcia. Rosyjskie ar-

mie polowe będąc w stanie reorganizacji skupiły się na obronie głównych prze-

praw rzecznych m.in. pod Modlinem i Dęblinem wypierając oddziały niemieckie

za Wisłę i zadając im duże straty w bitwie pod Kozienicami. W odpowiedzi OHL

przeprowadziło pierwszy na Froncie Wschodnim nalot bombowy na Warszawę

– Zeppelin zrzucił wtedy  bomb a nalot miał spowodować w mieście panikę,

czego jednak nie udało się osiągnąć. Stracono jednak jeden sterowiec i tym sa-

mym odwołano kolejne naloty zaś taktyka szybkiego zajęcia (…)  spanikowanego

miasta nie udała się, zaś gen. Hindenburg stracił okazję zdobycia Warszawy 6.

Mimo trwającej wojny i wielu niedogodności nowinki techniczne, a w szczegól-

ności lotnicze cieszyły się sporym zainteresowaniem mieszkańców. Przykładowo

w Łodzi przelot sterowca był nie lada atrakcją, jednak (…)  ku żalowi ciekawskich

obserwatorów tego zjawiska balon żeglował bardzo wysoko i nie dało się zaobser-

wować wielu interesujących szczegółów jego budowy 6 .  Oczywiście do czasu… Jak

donosił korespondent londyńskiego „The Times”: (…)  W czwartek 15 października

[9 r.]  nocą pokazał się samolot nad Warszawą. Zrzucił bombę, która uszkodziła

magazyn tytoniowy. Następnego dnia w południe, podczas gdy pod miastem toczy-

ła się bitwa, nadleciał kolejny raz samolot. Na ulicach formowały się specjalne od-

działy żołnierzy z silnym ogniem karabinowych przeciw samolotom. Kiedy spadały

kolejne bomby z samolotów wywoływały one już gniew mieszkańców, krzyczano

gestykulowano, kilka pań mdlało… Powszechna zgroza osiągnęła teraz punkt naj-

wyższy. Człowiek nie był pewny życia… Podczas nalotu miasto objeżdżał rosyjski

generał  i  wrzeszczał  na  mieszkańców:  Natychmiast  do  domów! ” 6.  Pod  koniec

jesieni 9 r. aeroplan, czy sterowiec nie stanowił już atrakcji dla mieszkańców

miast w Królestwie Polskim, a wręcz odwrotnie – zagrożenie. Świadczył o zbliża-

jącym się froncie, oraz o możliwości ostrzału lub zrzucenia granatów bądź bomb

z powietrza. W Łodzi podczas niemieckiej zimowej kontrofensywy zamiast ostrza-

łu  artyleryjskiego  stosowano,  coraz  częściej  (…)   obrzucenie  miasta  granatami

z aeroplanów. Wśród gęstej zabudowy miejskiej tego typu „obrzucenie” powodo-

wało sporo pożarów i zniszczeń obiektów cywilnych, natomiast żadnej szkody raj-

dy te nie wyrządziły stacjonującym tu oddziałom rosyjskim 6.  września 9 r.

niemiecki  pilot  po  raz  pierwszy  pojawił  się  nad  stolicą  Rosji  –  Piotrogrodem

i zrzucił ulotki i inne broszury propagandowe. Ostrzelany został z mijanych koszar,

ale mimo to bezpiecznie powrócił do bazy 65. Podobnie w jesiennej operacji dęb-

lińsko-warszawskiej (wrzesień-listopad 9 r.) niemieckiej polowej 9. Armii prze-

rzuconej na południe, aby wesprzeć c. k. oddziały, meldunki lotnicze decydowały

o  przebiegu  natarcia  na  twierdzę  Dęblin  i  aż  po  Warszawę.  To  zwiad  lotniczy

6  M.S. Neiberg, D. J.,  Front Wschodni 1914-1920, Poznań 00, s. 6-65.

6  K.R. Kowalczyński, op. cit., s. 9.

6   Der Luftkrieg 1914-1915..., op. cit., s. .

6  K.R. Kowalczyński ,  op. cit.,   s. 80.

65   Der Luftkrieg 1914-1915…, op. cit., s. .

08

rozpoznał w listopadzie 9 r. rosyjskie pola minowe na Błoniach pod Warsza-

wą, a dzięki wykonanym zdjęciom lotniczym rozpracowano jej obronę 66. Rów-

nież podczas niemieckiego kontrnatarcia pod Łodzią lotnictwo niemieckiej polo-

wej 9. Armii odegrało znaczną rolę – w dniach - listopada 9 r. meldunki za-

łóg Fl. Abt. 5. umożliwiły oddziałom gen. piechoty Karla Lietzmanna, „Lwa spod

Brzezin” dokonania przełomu w linii frontu i tym samym zdobycie miasta 67.

Między lipcem a wrześniem 9 r., a więc w okresie kiedy wojenna zawierucha

właśnie  nabierała  tempa,  zdołano  wyprodukować  pięć  „olbrzymów”  typu  „Ilja

Muromiec” o numerach 5 do 8 i nr  oznaczanych niekiedy rzymskimi cy-

frami od IM-I do IM-V. Jednak po wykryciu licznych usterek armia wstrzymała do-

stawy tych samolotów aż do ich poprawienia i pierwszy samolot na rosyjski Front

Zachodni został wysłany 7 października 9 r. Pilotowany przez por. Aleksieja

Wasiliewicza Pankratiewa dotarł do Jabłonnej 68 po wielu perturbacjach dopiero

w styczniu 95 r. Car Mikołaj II Romanow i wlk. ks. A. Mikołajewicz Romanow

powołali 0 grudnia 9 r. osobną formację składającą się tylko z samolotów

tego typu – Rządową Eskadrę Statków Powietrznych (Uprawlienie Eskadrai Wo-

zduszych Korabliej – UEWK). Szef spółki RBWZ, Mikołaj Władimirowicz Szydłow-

ski otrzymał stopień generała brygady i został dowódcą nowo utworzonej eskadry

z siedzibą w pod warszawskiej Jabłonnej a nowa jednostka miała współdziałać

głównie z rosyjską polową . Armią na Froncie Północno-Zachodnim. Wkrótce po

przybyciu  samolotu  IM-II  do  Jabłonnej  przyleciały  kolejne  –  IM-III,  IM-IV,  IM-V,

IM-VI i IM  Kijowski pod dowództwem kapitana Gorszkowa (w Jabłonnej przebywał

też I.I. Sikorski, który zajmował się szkoleniem przyszłych pilotów) 69.

Pod koniec 9 r. samoloty wywiązywały się idealnie ze swoich zadań. Nad-

to straty dało się w miarę sukcesywnie uzupełniać. Niestety, nie w carskiej Ro-

sji, której lotnictwo opierało się głównie na imporcie samolotów z sojuszniczej

Francji. Awiaotriady ., 5., 8., i 9. straciły w kampanii 9 r. 9 z 99 samolotów

w pierwszych trzech miesiącach wojny (sic!). Stawka nie doceniła strat ponie-

sionych przez własne lotnictwo, których nie dało się szybko uzupełnić ze wzglę-

du na brak wyszkolonych pilotów. Dlatego 5 października 9 r. wlk. ks. A.

Mikołajewicz Romanow wydał pozwolenie na odpłatne dopuszczenie do armii

cywilów mężczyzn i kobiet pilotów ochotników (…)  pod warunkiem, że przyjdą

z własnymi maszynami 70 .  Od początku wojny samoloty w carskiej armii piloto-

wali również obcokrajowcy – głównie Francuzi 7. Jednopłatowce typu Deper-

dussin szybko okazały się zbyt powolne i lekkie – środkowa konfiguracja skrzyd-

ła była przeszkodą w obserwacji pola walki. Armia zatrzymała dostawy samolo-

tów Deperdussin po 6 sztukach i polegała głównie na samolotach typu Morane

66  G.P. Neumann,  Die deutschen Luftstreitkräfte im Weltkriege, Berlin 90, s. 6.

67  A. v. Koerber, op. cit., s. .

68  Lotnisko Jabłonna znajdowało się 6 km na wschód od Warszawy – była to dawna baza balonów ob-

serwacyjnych. Od północy osłonięte było przez twierdzę Modlin, od zachodu zagrodzone przez Wisłę

i Warszawę. Dzięki dużemu zasięgowi samoloty bombowe typu RBWZ „Ilja Muromiec” mogły opero-

wać zarówno nad obszarem Królestwa Polskiego jak i Prus.

69  „Over the Front” 996, vol. , nr .

70  J.H. Morrow Jr., op. cit., s. 8.

7  M. Herz,  Łódź w czasie wielkiej wojny, Łódź 9, s. 9.

09

i Vosin, jednak ze średnią produkcją około 0 maszyn miesięcznie i kłopotach

z  dostawą  silników,  zakłady  rosyjskie  nie  były  w  stanie  sprostać  potrzebom

frontu 7.  Likwidacja  zagrożenia  lotniczego  ze  strony  rosyjskiej  i  sukcesy  ar-

mii niemieckiej na wschodzie spowodowały, że wiele strategicznych miast jak

Gdańsk, czy Królewiec znalazło się poza działaniami wojskowymi. Tym samym

przez cały okres wielkiej wojny, dzięki swemu położeniu geograficznemu obszar

Prus Wschodnich z Królewcem, Prus Zachodnich z Gdańskiem, oraz Pomorza

Zachodniego ze Szczecinem znalazł się poza zasięgiem lotnictwa Ententy, co

zdecydowało o braku obrony przeciwlotniczej na tym obszarze, skupionej głów-

nie na zachodnim teatrze działań wojennych 7.

Podsumowując kampanię 9 r. warto podać poniższe dane z historii . Awia-

otriadu. Od sierpnia 9 r. w jednostce używano pięciu francuskich samolotów

typu Farman XVI z silnikami typu „Gnome” o mocy 80 KM każdy; od lipca 9 r.

dwóch samolotów typu Farman XXII z rodzimej wytwórni „Duks” również z sil-

nikami typu „Gnome”; w grudniu 9 r. jednostka otrzymała dwa samoloty typu

Farman XXII bis nr 7 i 850 oraz dwa samoloty typu Morane Saulnier  nr 97

i  z rodzimych zakładów „Duks” z silnikami typu „Gnome”. Od grudnia 9 r.,

sztabskapitan Ch. Prussis, używał przydzielonego mu zdobycznego, niemieckie-

go samolotu typu Albatros B. I. z silnikiem typu „Mercedes” o mocy  00 KM.

Podczas kampanii 9 r. lotniskami . Awiaotriadu były: w dniach - (-6)

sierpnia – Lotnisko Mokotowskie w Warszawie; -5 (6-8) sierpnia – lotnisko

forteczne w twierdzy Modlin; 6 (9) sierpnia – Nasielsk; 7-8 (0-) sierpnia Cie-

chanów; 9 () sierpnia – Mława; 0- (-6) sierpnia – Działdowo;  (7)

sierpnia – Iłowo; 5 (8) sierpnia – Mława; 6 (9) sierpnia – lotnisko fortecz-

ne w twierdzy Modlin; 7- sierpnia (0 sierpnia –  września) – Ciechanów;

sierpnia ( września) – Przasnysz; -7 sierpnia (6-9 września) – Maków Ma-

zowiecki; 8 sierpnia –  września (0- września) – Przasnysz;  (5) września

– Maków Mazowiecki; - września (6 września – 6 października) – Pasieki,

Czerni, Ostrów Mazowiecka, Andrzejew, Czyżew, Radzymin;  września (7 paź-

dziernika) – warszawskie Pole Mokotowskie; październik-listopad – Petersburg;

grudzień – Pole Mokotowskie w Warszawie – bojowa część jednostki stacjono-

wała w Grodzisku Mazowieckim. Podczas działań bojowych poniesiono nastę-

pujące straty:  (6) września 9 r. podczas pośpiesznego wylotu z lotniska

w Makowie Mazowieckim połamany został dwupłatowy samolot typu Farman XVI

– z braku możliwości jego naprawy po demontażu silnika samolot podpalono;

(6) września 9 r. podczas lądowania na lotnisku Pasieki skapotował sa-

molot  typu  Farman  XXII  –  z  braku  możliwości  naprawy  samolot  skasowano;

7 (0) grudnia 9 r. podczas przelotu z Warszawy z powodu awarii silnika i przy-

musowego lądowania rozbity został samolot typu Morane Saulnier – pilot por.

M. Wojewodzki ocalał. Co ciekawe podczas lotów bojowych w 9 r. nie straco-

no żadnego samolotu (sic!), co dobrze świadczy o używanym w jednostce fran-

cuskim i rodzimym, produkowanym licencyjnie sprzęcie latającym 7.

7  J.H. Morrow Jr., op. cit., s. 8.

7  E.B.  Westermann,    Fighting  for  the  Heavens  from  the  Ground:   German  Ground-Based  Air  Defenses

in the Great War 1914-1918,[w:] “The Journal of Military History” – VI 00, vol. 65, nr ,   s . 655.

7  Ibidem.

0

Robert Kempa

obrona twierdzy „Boyen”

w listach płk. Hansa Bussego do żony

(2 sierpnia – 24 września 1914 r.)

Analizując  niemiecką  spuściznę  wspomnieniową  poświęconą  działaniom

wojennych w Prusach Wschodnich w latach 9-95 do rangi swoistych ikon

urosły opracowania głównych bohaterów tych wydarzeń: gen. Paula von Hin-

denburga, gen. Ericha Ludendorffa, gen. Hermanna von François czy płk. Maxa

Hoffmanna . Wielkie postacie, dowódcy najwyższych szczebli to również z re-

guły szersze ramy i perspektywa, z której spoglądamy na przebieg wojny, kam-

panii, czy poszczególnych bitew. Wspomnienia w takich przypadkach także rzą-

dzą się pewnymi własnymi prawami. Spisywane często po latach, rzadko kiedy

wolne  są  od  mniej  lub  bardziej  zamierzonej  próby  podkreślenia  własnej  roli

w opisywanych wydarzeniach.

Zaciekawieni bardziej szczegółowymi opisami walk w pasie Wielkich Jezior

Mazurskich  szybko  zorientują  się,  że  działania  wojenne  w  interesującym  ich

obszarze, a zwłaszcza  okres  pomiędzy bitwą gąbińską, a pierwszą  bitwą  nad

jeziorami  mazurskimi  (  sierpnia  –  8  września  9),  podsumowywane  są

z reguły ogólną informacją o bohaterskiej obronie twierdzy „Boyen” w Giżycku.

W tych kategoriach trudno zresztą dziwić się wspomnianym autorom. Wiedza na

temat charakteru i przebiegu tych działań mogła pochodzić jedynie od autora,

który był uczestnikiem 0-dniowych walk obronnych prowadzonych w warun-

kach pełnego okrążenia, oddalonych o ok. 50 km od głównego teatru działań

wojennych na Mazurach. Lukę tę wypełniają wspomnienia płk. Hansa Bussego,

komendanta „Feste Boyen” w Giżycku.

Płk Hans Ferdinand Ludwig Thomas Busse urodził się w 855 r. na Górnych

Łużycach (parafia Oderbruch). Jego kariera wojskowa rozpoczęła się w  878 r.

w 7 Pułku Piechoty w Halberstadt. Kolejne etapy kariery wiodły go przez Racibórz,

Poznań, Ostródę i Królewiec. Rok 9 przyniósł mu awans na stopień pułkownika

i z dniem 7 lutego został mianowany komendantem giżyckiej twierdzy.

Gdy  płk  Busse  w  początkach  kwietnia  przybył  do  Giżycka,  z  całą  pewnoś-

cią nie przewidywał, że dowodzona przez niego twierdza już za pięć miesięcy

P.  Hindenburg,   Aus  meinem  Leben,  Leipzig  90;  Ludendorff  E.,   Meine  Kriegserinnerungen,  Berlin

99; H. François,  Marneschlacht und Tannenberg, Berlin 90; Tenże,  Tannenberg, das Cannae des

Weltkrieges,   Berlin 96; M. Hoffmann,  Tannenberg wie es wirklich war, Berlin 96; Tenże,  Der Krieg der versäumten Gelegenheiten, München 9.

http://lexikon-deutschegenerale.de.

będzie na ustach milionów Niemców, a on sam stanie się bohaterem wojennym

i  bohaterem  wszystkich  mieszkańców  ówczesnego  Lötzen.  Owo  przekonanie

mogło wynikać z faktu, iż Prusy Wschodnie nie zajmowały szczególnego miej-

sca w planach strategicznych Niemiec i Rosji, dla których priorytetowy charak-

ter miały odpowiednio front zachodni oraz austriacki. Mimo to, w pierwszych

dwóch miesiącach wojny, rejon Wielkich Jezior Mazurskich stał się widownią

zmagań, które miały istotny wpływ na przebieg wojny na froncie wschodnim.

Z chwilą ogłoszenia  sierpnia mobilizacji w Niemczech, Giżycko opuściły

rodziny  wszystkich  oficerów  miejscowego  garnizonu.  Nie  ominęło  to  także

Marie Busse, małżonki komendanta, która  sierpnia udała się przez Króle-

wiec do Berlina. Tym samym rozpoczęła się historia interesującego nas zbioru

wspomnień wojennych Hansa Bussego. W okresie od  sierpnia do  wrześ-

nia płk Busse praktycznie codziennie pisał listy do żony. Zawarł w nich spi-

sywane „na gorąco” opisy dnia codziennego, przygotowań twierdzy i miasta

do  obrony,  przebieg  kluczowych  bitew  i  potyczek,  a  także  własne  refleksje

i opinie. W praktyce dzięki temu możemy poznać kulisy przerzutu drogą wod-

ną baterii artylerii z Giżycka na wyspę Upałty, jak i historię zmieniającego się

z dnia na dzień menu obiadowego.

Latem 97 r. Marie Busse zebrała te listy i uzupełniła je kilkoma dodatkami

w postaci wpisów z dziennika, który prowadził płk Busse, a także listami pisa-

nymi do niej przez jej służbę, która pozostała w giżyckim zamku. Całość ujrzała

światło dzienne w 99 r. w tomiku wspomnieniowym  Aus der belagerten Feste

Boyen. Feldzugsbriefe von Hans Busse, Kommandant der Feste Boyen. 3

* * *

Niemiecki plan obrony Prus Wschodnich przewidywał koncentrację 8 Armii

pod osłoną pasa jezior i towarzyszących im umocnień, a następnie skierowa-

nie całości sił przeciwko tej armii rosyjskiej, która jako pierwsza wtargnie na

obszar Prus i możliwie szybkie jej rozbicie, tak aby mieć czas na reorganizację

i skierowanie się przeciwko drugiej armii. Był to plan, którego powodzenie za-

leżne było w dużej mierze od błędów popełnianych przez przeciwnika. Stąd też

dopuszczano, w razie niepomyślnego rozwoju wypadków, pozostawienie Prus

Wschodnich bez obrony i wycofanie się za linię Wisły. Założenia te opierały się

na doskonałym rozpoznaniu oraz dobrej znajomości armii rosyjskiej, jej moż-

liwości  mobilizacyjnych,  transportowych,  taktyce  a  nawet  kadry  dowódczej.

Mimo to nie sądzono aby Rosjanie zdolni byli do podjęcia jakichkolwiek działań

ofensywnych na wschodzie przed 6-tym tygodniem mobilizacji. W tym czasie

spodziewano się rozstrzygnięcia na froncie zachodnim.

8 Armię gen. Maxa von Prittwitz und Gaffron tworzyły cztery korpusy armijne

(dalej KA): I KA gen. Hermanna von François, XVII KA gen. Augusta von Mack-

kensena,  XX  KA  gen.  Friedrich von Scholtza i I Rezerwowy KA  (dalej:  Rez.KA)

gen. Otto von Belowa oraz  Dywizja Kawalerii (dalej: DKaw.) gen. Hermanna

Brechta,  Rez. Dywizja Piechoty (dalej Rez.DP) gen. Kurta von Morgena. Całość

uzupełniały , 6 i 70 Brygada Landwehry (dalej: BLw.). Razem było to 9 dywizji

H. Busse,  Aus der belagerten Feste Boyen.   Feldzugsbriefe von Hans Busse, Kommandant der Feste Boyen,

Berlin 99.

piechoty,  jedna  kawalerii  oraz  bataliony  Landwehry  i  Landsturmu  o  łącznej

wartości ok. sześciu dywizji drugorzutowych, przy czym te ostatnie stanowiły

głównie obsadę stanowisk polowych, oraz 0 działa, w tym 56 ciężkich.

W kontekście tych planów ogromną rolę odgrywała linia Jezior Mazurskich.

Na przestrzeni od Węgorzewa do Pisza stanowiły one blisko 00 kilometrowy

pas naturalnych przeszkód terenowych. W toku manewrów 9 r. rozbudowano

na ich obszarze system umocnień polowych wykorzystujący naturalne obronne

walory tego obszaru. Na północ od Węgorzewa obrona oparta była o linię rzek

Węgorapy  i  Wystruci.  W  efekcie  powstała  trudna  do  sforsowania  linia  defen-

sywna dająca możliwość przeprowadzenia sprawnej mobilizacji sił. Gęsta sieć

linii kolejowych pozwalała z kolei, pod ich osłoną na szybki i sprawny przerzut

wojsk na dowolny odcinek frontu. Przed Rosjanami pojawił się dylemat. Próba

przełamania pozycji nad jeziorami pochłonęłaby duże ilości ofiar oraz czasu.

W efekcie zmuszało to przeciwnika do rozbicia sił i skierowanie się północnym

skrzydłem, z rejonu Kowno-Grodno-Suwałki, w kierunku na Insterburg-Króle-

wiec, celem osiągnięcia przełomu Insterburskiego i wyjścia na 50 kilometrowy

pas Równiny Staropruskiej rozciągającej się między doliną Pregoły, a Jeziorami

Mazurskimi, gdzie można było rozwinąć siły do uderzenia na Olsztyn i dalej ku

Wiśle, celem odcięcia możliwości odwrotu wojsk niemieckich. Skrzydło połu-

dniowe, mające te same zadania, zmuszone było obejść pas jezior mazurskich

od południa, z pozycji wyjściowych w rejonie Łomży-Ostrołęki-Mławy. Z drugiej

jednak  strony  nie  można  było  pozostawić  tego  pasa  bez  osłony.  Wynikało  to

z  faktu,  iż  stanowiły  one  korzystny  punkt  wyjścia  do  uderzenia  na  tyły  obu

skrzydeł wojsk rosyjskich. 5

Filarami obrony w Prusach Wschodnich były twierdze w Królewcu i Giżycku.

Królewiec stanowił podstawę wyjściową do uderzenia na prawe skrzydło prze-

ciwnika,  próbującego  wyjść  na  tyły  linii  jezior.  Jej  ewentualne  zablokowanie

wiązało się z utratą co najmniej kilku dywizji.

W  przeciwieństwie  do  królewieckiej,  twierdza  „Boyen”  w  Giżycku  zajmu-

jąca  powierzchnię    km,  nie  stanowiła  tak  pokaźnej  fortyfikacji.  Ulokowana

w centrum pasa jezior, w najdogodniejszym przesmyku między Jeziorami Mamry,

a  Niegocin  stanowiła  główne  ogniwo  obrony  Pozycji  Jezior  Mazurskich  ( Ma-

surische Seenstellung). Linia ta rozciągała się od Giżycka, poprzez Szymonkę,

Mikołajki, aż po Ruciane, gdzie łączyła się ze Szczycieńską Pozycją Leśną ( Or-

telsburger Waldstellung). Łącznie w latach 900-9 wybudowano 9 obiektów

obronnych, uzupełnionych zaporami z drutu kolczastego. Odbywające się wios-

ną 9 r. w Prusach Wschodnich manewry I Korpusu wykorzystano do przy-

gotowania pozycji polowych. Cały ten system umocnień osłaniany był dodat-

kowo przez kompleks lasów: Puszcza Romincka, Puszcza Borecka oraz Puszcza

Piska.  Sforsowanie  Mazurskiej  Pozycji  Jeziornej  było  możliwe,  ale  skazywało

agresora na długotrwałe walki, utratę impetu i pogrzebanie elementu zaskocze-

nia. Tym samym obrońcom dano by czas na ukończenie mobilizacji i niezbędne

R. Kempa,  Twierdza Boyen i jej rola w czasie bitwy pod Tannenbergiem i nad jeziorami mazurskimi

(17 VIII – 15 IX 1914 r.), Masovia, Tom , 997, s. 5-6.

5  W.B. Łach,  Działania militarne w Prusach Wschodnich w czasie I wojny światowej, [w:] Wielkie wojny

w Prusach, Dąbrówno 00, s. 0.

przegrupowania. Przełamanie tej pozycji otwierało z kolei przeciwnikowi moż-

liwość wyjścia na tyły wojsk niemieckich, ze szczególnym wskazaniem na linie

komunikacyjne. 6

* * *

Podstawowym zadaniem twierdzy „Boyen” w pierwszym tygodniu wojny było

zabezpieczenie mobilizacji.

Wykorzystując łączność telefoniczną z posterunkami granicznymi oraz wysy-

łając codziennie patrole konne, wodne i samochodowe w kierunku Węgorzewa,

Orzysza, Ełku i Olecka, komendantura twierdzy stale monitorowała sytuację na

wschodnim pograniczu. Podstawową obawę budziły powszechnie oczekiwane

rajdy kawalerii rosyjskiej. Między innymi z uwagi na to zagrożenie, specjalnymi

kratami fortecznymi zabezpieczono główne przeprawy mostowe w pasie WJM.

Obawy te potęgowały opowieści uciekających na zachód mieszkańców wschod-

nich powiatów. Już  sierpnia do Giżycka przybył komendant Orzysza płk Nusche,

któremu towarzyszył pluton Landsturmu. Z przekazów płk Nuschego wynika-

ło,  iż  Kozacy  pustoszą  wsie  pomiędzy  Orzyszem  a  Piszem.  Wysłany  dwa  dni

później patrol samochodowy nie potwierdził jednak obecności Rosjan. Z kolei

6 sierpnia dotarły informacje z Olecka donoszące o pojawieniu się oddziałów

rosyjskich na wschód od miasta. 7

Od  sierpnia, w obawie przed nagłym atakiem rosyjskim, jednostki garnizonu

giżyckiego opuściły swoje stałe kompleksy koszarowe i przeniosły się częścio-

wo do twierdzy oraz na zachodnie skraje „giżyckiej wyspy”, gdzie kontynuowały

kompletowanie pododdziałów i szkolenie rekrutów. Równolegle napływali ochot-

nicy nie objęci poborem. Do 5 sierpnia było ich już 600. W tej sytuacji płk Busse

zdecydował się na przeniesienie ich następnego dnia w rejon wsi Kamionki, gdzie

mieli ukończyć szkolenie. Ruch ten pozwolił rozładować część problemów logi-

stycznych. Landsturmiści znaleźli zakwaterowanie w wiejskich zabudowaniach.

Równolegle  stworzono  improwizowany  oddział  rowerowy  pod  dowództwem

ppor. Reicherta. W tym celu zarekwirowano w mieście 7 rowerów. Płk. Bussemu

zależało  na  stworzeniu  stosunkowo  mobilnych  oddziałów,  które  mogłyby  roz-

poznawać wschodnie pogranicze. Temu celowi „zmobilizowano” 8 ciężarówek,

5  statków  i  liczne  motorówki.  Nieocenioną  pomoc  oferowały  w  dalszym  ciągu

niemieckie koleje utrzymujące połączenia z Orzyszem, Ełkiem i Oleckiem. 8

Jako  pierwsze  Giżycko  opuściły  7  sierpnia  baterie  dywizjonu  8  pułku  ar-

tylerii  polowej.  Następnego  dnia,  po  uroczystym  nabożeństwie  na  placu  ćwi-

czeń  (dzisiejsze  koszary  przy  ul.  Wojska  Polskiego),  do  macierzystych  jedno-

stek odeszły III. Batalion ( Mazurskiego) 7 Pułku Piechoty pod dowództwem

mjr. Tölpe oraz II. Batalion 59 Rezerwowego Pułku Piechoty pod dowództwem

mjr. Senglier. W tej sytuacji pod dowództwem Komendanta twierdzy pozostawa-

ły następujące oddziały:

•  Batalion Zapasowy 7 Pułku Piechoty,

•  IV. batalion 8 Pułku Landwehry,

6  R. Kempa, op. cit., s. 7.

7  H. Busse, op. cit., s. 7-5.

8  Tamże, s. 6.

•  0 kompanii Landsturmu zorganizowanych w dwa improwizowane bataliony

ochotnicze: „Lötzen I” oraz „Lötzen II”,

•  . forteczny oddział karabinów maszynowych,

•  . zapasowy szwadron Dragonów,

•  6 pieszych baterii artylerii,

•   baterie Landwehry ze składu XX Korpusu,

•  forteczny oddział saperów Landwehry.

Łącznie ok. 000 ludzi, w tym większość to Landwehra i Landsturm, a więc

formacje  pomocnicze,  wykorzystywane  do  obsadzania  stanowisk  polowych

i umocnień, odbiegające poziomem wyszkolenia od jednostek liniowych. Poza

tym do dyspozycji płk. Bussego pozostawał od 0 sierpnia 7 Forteczny Oddział

Lotniczy por. von der Goltza w składzie 6 samolotów Etrich Taube. 9

Obszar  między  Wielkimi  Jeziorami  Mazurskimi  a  granicą  wschodnią  po-

zbawiony  był  w  praktyce  jakiejkolwiek  obrony.  Jednostki  opuściły  garnizony

w Ełku i Gołdapi. W Ełku stacjonował zaledwie szwadron zapasowy miejscowego

pułku  dragonów.  Główne  siły  8  Armii  skoncentrowane  były  na  północ  od

linii jezior (I i XVII KA oraz I Rez.KA) oraz na południowym odcinku pogranicza

z Mazowszem (XX KA). W bezpośrednim sąsiedztwie Giżycka znajdowały się po-

morska  Rez. DP w rejonie Węgorzewa oraz 6 BLw. gen. Krahmera na zachód

od Giżycka, pomiędzy Kamionką a Kętrzynem. 0

Równolegle z zabezpieczaniem mobilizacji postępowały gorączkowe przygo-

towania twierdzy i miasta do obrony.

Już w pierwszych dniach mobilizacji poważnym problemem okazał się być nie-

kontrolowany napływ do Giżycka kolumn uciekinierów z powiatu oleckiego i eł-

ckiego. Rozwiązania wymagała kwestia komunikacji przez miasto. Główna arte-

ria komunikacyjna wiodła bowiem mostem obrotowym przy zamku oraz poprzez

twierdzę. Alternatywą był „most wojenny” przy moście kolejowym i droga prowa-

dząca wzdłuż torów, na zaplecze twierdzy w okolicy bocznicy kolejowej „Boyen”.

W obu wypadkach ruch ten musiał być skorelowany z potrzebami wojska. Do-

datkowym problemem była powszechna psychoza szpiegowska. Z listu gosposi

do pułkownikowej Busse z  sierpnia wynika, iż codziennie z tłumu uciekinie-

rów  „wyłapywano”  0  do  0  szpiegów.  Skala  zjawiska  musi  budzić  zdziwienie

i wątpliwości. W praktyce  o  szpiegostwo  podejrzewani byli wszyscy  mieszkań-

cy pogranicza suwalsko-augustowskiego, których ujęto na obszarze wschodnich

Mazur. Wśród tak licznej grupy nie sposób oczywiście wykluczyć obecności au-

tentycznych szpiegów. Stronie rosyjskiej ułatwiały tę działalność liczne kontakty

i znajomość terenu wśród mieszkańców pogranicznych powiatów.

Równolegle postępował exodus samych mieszkańców Giżycka. Miasto opuś-

cił Burmistrz i Starosta. Poza dwoma żandarmami wyjechała większość urzęd-

ników, co w praktyce przełożyło się na paraliż administracji cywilnej. Zamykane

sklepy, rzeźnie i piekarnie utrudniały codzienną aprowizację. Już  sierpnia płk

Busse rozesłał do właścicieli sklepów wezwanie do ich otwarcia. Następnego

9  R. Kempa,  Twierdza Boyen w Giżycku, Giżycko 0, s. 9-0.

0  Tenże,  Twierdza Boyen i jej rola…,  s. 8.

H. Busse, op. cit., s. 9-.

5

dnia zorganizowany został wiec, na którym rozpowszechniono instrukcję za-

chowania się na wypadek rosyjskiego ataku na miasto. Mieszkańcy mieli unikać

obecności na ulicach. W przypadku ostrzału artyleryjskiego należało chronić się

w piwnicach. Okna i drzwi wychodzące na wschód miały zostać odpowiednio

zabezpieczone i zabarykadowane. Piekarz Puschke otrzymał pomoc w postaci

żołnierzy, dzięki którym mógł wznowić produkcję pieczywa .

Na  kolejnym  spotkaniu  z  mieszkańcami,  w  dniu  5  sierpnia,  poinformowa-

no o planowanych wyburzeniach. Giżycko nie miało statusu miasta-twierdzy,

w związku z tym ludność nie podlegała obligatoryjnej ewakuacji. Problem sta-

nowiła jednak bliskość zabudowy miejskiej od wałów twierdzy. W praktyce pru-

skich  i  niemieckich  systemów  fortyfikacyjnych  rdzenie  twierdz  otoczone  były

tzw. rejonami. Były to w praktyce pasy terenu o szerokości 600 metrów od prze-

ciwskarpy (I rejon), kolejnych 75 metrów (II rejon) oraz następnych 00 me-

trów (III rejon). „ Ustawa o ograniczeniu własności gruntów w otoczeniu twierdz”

z 7 grudnia 87 r. regulowała całokształt problematyki w realiach zjednoczo-

nych Niemiec i jednocześnie zwiększała szerokość II rejonu do 75 metrów, co

łącznie tworzyło strefę obronną o szerokości 50 metrów. W rzeczywistości od

tak zapisanych reguł stosowano liczne odstępstwa uwzględniające lokalne re-

alia. W przypadku Giżycka granice I rejonu twierdzy sięgały po pas zabudowań

wzdłuż wschodniego brzegu kanału łączącego jeziora Niegocin i Kisajno. Losy

tej zabudowy były przesądzone. W I rejonie zdecydowano się jedynie na zacho-

wanie siedziby Komendanta twierdzy na zamku oraz kasyna. Z dniem 6 sierpnia

rozpoczęto stopniową wycinkę drzew oraz podpalanie i wysadzanie zabudowań.

Do obrony przygotowano także zamek. Wzdłuż brzegów kanału rozwinięto linię

zasieków utrudniających wyjście na zachodni brzeg. Dodatkowo wykopano linię

okopów  ze  stanowiskami  karabinów  maszynowych.  Usunięto  wszystkie  okna

zabudowań zamkowych wychodzące w kierunku miasta. Otwory zabezpieczono

workami z piaskiem tworząc stanowiska ogniowe.

Uwzględniając szczupłość sił pozostawionych do obrony twierdzy, jej pod-

stawą stawała się artyleria forteczna. Równolegle rozbudowywano stanowiska

obronne  na  krańcach  Giżycka.  Zaczęto  przygotowywać  stanowiska  obronne

na  obrzeżach  Lasu  Miejskiego.  Jednocześnie  w  sąsiedztwie  wszystkich  dróg

wylotowych z Giżycka w kierunku na Pozezdrze, Sulimy i Orzysz przygotowa-

no umocnienia polowe i stworzono punkty oporu wzmocnione 9 cm działami

i karabinami maszynowymi. Posterunki te tworzyły wschodnią rubież obrony.

Na  południe  od  miasta  płk  Busse  obsadził  Landsturmem  punkty  oporu  Ma-

zurskiej  Pozycji  Jeziornej  na  przesmyku  Kula,  w  Szymonce  i  Zielonym  Gaju.

Na  północnym-zachodzie  kluczowym  punktem  oporu  stała  się  wieś  Kamion-

ki,  a  zwłaszcza  okolice  miejscowego  wiatraka.  W  efekcie  płk  Busse  stworzył

swoisty  czworobok  obronny  Giżycko-Kula-Szymonka-Kamionki.  Jego  obsadę

ułatwił  napływ  nadspodziewanie  dużej  liczby  ochotników  (  sierpnia  było

ich  już    tys.),  a  także  duże  zapasy  sprzętu  artyleryjskiego  zgromadzonego

Tamże, s. 7-0.

Tamże,  Gesetz, betreffend die Beschränkungen des Grundeigentums in der Umgebung von Festungen,

[w:]  http://de.wikisource.org/wiki/Gesetz,_betreffend_die_Beschr%C%Ankungen_des_Grundeigent-

hums_in_der_Umgebung_von_Festungen.

6

w  giżyckiej  twierdzy.  W  ramach  przygotowań  do  obrony  zaminowano,  a  na-

stępnie    i    sierpnia  wysadzono  mosty  kolejowe  w  Kruklankach,  Rudzie,

Staświnach, Konopkach Wielkich i Okartowie.

Niezależnie od postępujących przygotowań, płk Busse postanowił aktywnymi

działaniami jak najszybciej nawiązać kontakt z przeciwnikiem i rozpoznać jego

zamiary. Jego zaangażowanie na tym kierunku nie powinno dziwić. Giżycko od

wschodniej granicy Prus Wschodnich dzieliły najwyżej - dni marszu. W przy-

padku kawalerii były to niespełna  dni. Jednocześnie nie można było liczyć na

jakiekolwiek siły spowalniające pochód armii rosyjskiej, gdyż obszar ten był wol-

ny od regularnych oddziałów niemieckich. W tej sytuacji już 9 sierpnia płk Busse

wysłał do Ełku swój oddział rowerowy, który wraz z dragonami miał reagować na

pojawiającego się przeciwnika. Tego samego dnia tłumacz Lazareck udał się sa-

mochodem do Olecka, z zadaniem rozpoznania kierunku Bakałarzewo-Suwałki,

nie  stwierdzając  obecności  oddziałów  rosyjskich.  Następnego  dnia  Lazareck

dociera do Szczuczyna i Grajewa. W międzyczasie rozpoznanie z powietrza pro-

wadzą samoloty eskadry por. von der Goltza.  sierpnia patrol samochodowy

por. Grubera rozpoznaje okolice Wydmin, Dunajek, Kowali Oleckich i Filipowa.

Tego  samego  dnia  płk  Busse  zdecydował  się  na  manewr  zaczepny.  Składem

kolejowym  udał  się  do  Olecka  oddział  improwizowany  pod  dowództwem

mjr. Kittela. W jego skład weszły dwie kompanie piechoty, cztery karabiny ma-

szynowe, szwadron dragonów por. von Negeleina oraz bateria dział kal. 9 cm.

Po rozładowaniu w Olecku oddział miał się udać w kierunku granicy i nawiązać

kontakt bojowy z przeciwnikiem. Z Ełku, do oddziału mjr. Kittela, mieli dołączyć

giżyccy „rowerzyści”. Łączność z grupą zapewniali lotnicy. Sam wypad był konse-

kwencją rozpoznania lotniczego, które informowało dzień wcześniej o obecności

rosyjskiej dywizji w okolicach Olecka. „Wyprawa olecka” ujawniła jednocześnie

skalę  nieprzygotowania  i  improwizacji  po  stronie  niemieckiej.  Nagle  okazało

się  że  brakuje  taboru  konnego  dla  artylerii.  Pośpiesznie  rekwirowano  w  mie-

ście konie, uprząż i wozy. Ostatnie kompletowanie miało miejsce już w Olecku.

sierpnia, na wschód od Olecka oddział mjr. Kittela starł się z dwoma batalio-

nami piechoty wspartymi przez niepełną brygadę kawalerii, 6 dział i 8 karabinów

maszynowych. Dzięki sprawnemu dowodzeniu i skutecznemu ostrzałowi baterii

„Broscheit”, Niemcom udało się uniknąć okrążenia i przy stracie około 0 żoł-

nierzy oderwać się od przeciwnika i następnego dnia, po owacyjnym przywitaniu,

powrócić do Giżycka. 5

Starcie pod Oleckiem zbiegło się w czasie z początkiem ofensywy rosyjskiej

Armii „Niemen” gen. Paula von Rennenkampfa na Prusy Wschodnie. Jej czołowe

oddziały (7 DP ze składu III KA) przekroczyły granicę niemiecką 7 sierpnia

kierując się na Gąbin. Pod Stołupianami Rosjanie zostali zaatakowani przez I KA

gen. François. Ich dywizja została odrzucona do granicy tracąc 000 wziętych

do niewoli. Wieczorem, na rozkaz gen. Prittwitza, bój przerwano. 6

H. Busse, op. cit., s. 6, 58-59.

5  Tamże, s. -.

6  B.  Zawadzki,   Kampania  jesienna  w  Prusach  Wschodnich  sierpień-wrzesień  1914,  Warszawa  9,

s. 59-6.

7

To  właśnie  „odgłosy”  bitwy  pod  Stołupianami,  zinterpretowane  jako  wal-

ki o Olecko, skłoniły płk Bussego do wysłania 7 sierpnia kolejnego oddziału

z  zadaniem  rozpoznania  Olecka.  Jednocześnie  dla  zabezpieczenia  do  Gawlika

Wlk. wysłany zostaje kolejny oddział. Z kolei do Ełku wysłano baterię dział pod

dowództwem ppor. Jordana. Nastrój giżyckiej załogi dodatkowo poprawiły wie-

czorne  wieści  o  zwycięstwie  pod  Stołupianami.  Równocześnie  kontynuowano

przygotowania obronne miasta. Przybyły do Giżycka 6 sierpnia dowódca po-

morskiej  dywizji  rezerwowej  gen.  Morgen  nakazał  zrównanie  z  ziemią  całego

miasta. Interwencja i argumentacja płk. Bussego ocaliła miasto, a pas zniszczeń

objął  jedynie  folwark  Stary  Dwór,  Villę  Nova,  zabudowania  pomiędzy  obecną

ul. Sikorskiego i Owsianą a kanałem. Wysadzono m.in. kompleks stajni i hipo-

drom koszar artylerii przy ul. Sikorskiego, a także siedzibę Starostwa na rogu

ul. Owsianej i Olsztyńskiej. Dodatkowo wyburzono cały pas zabudowań gospo-

darczych  zlokalizowanych  na  zapleczu  zabudowy  wzdłuż  południowej  pierzei

ul. Olsztyńskiej, Placu Grunwaldzkiego i Warszawskiej. Tym samym stworzono

pas  otwartej  przestrzeni  pomiędzy  ścisłą  zabudową  miasta,  a  linią  kolejową

i dworcem. Dowodzony przez mjr. Saßa batalion Landwehry zajął 8 sierpnia

pozycje na wschodnim skraju Lasu Miejskiego. W tym samym czasie rozpozna-

nie  lotnicze  donosiło  o  oddziałach  rosyjskich  oddalonych  o  dzień  marszu  od

Giżycka. Rozpowszechnione w mieście obwieszczenie komendanta informowało

mieszkańców o drogach ewakuacji na zachód oraz sugerowało kierowanie się

na Mrągowo, Kętrzyn, Srokowo, Kalinowo, Radzieje i Dobę. 0 sierpnia, udająca

się w kierunku Gołdapi dywizja gen. Morgena zabrała z twierdzy oddział rowe-

rzystów oraz baterię dział kal. 0 cm. Równolegle batalion zapasowy 7 Pułku

Piechoty oraz batalion Landsturmu „Lötzen I”, wraz z baterią artylerii, osłaniały

prawe  skrzydło  dywizji  w  rejonie  Kruklanek.  Kontaktu  bojowego  z  przeciwni-

kiem nie nawiązano. Tego samego dnia płk Busse nawiązał łączność ze sztabem

gen. Krahmera, którego 6 BLw. miała wesprzeć obronę linii jezior. Rozpozna-

nie  lotnicze  potwierdziło  obecność  Rosjan  w  Wydminach.  Tuż  przed  północą

z płk. Busse skontaktował się telefonicznie sztab 8 Armii z prośbą o pilne odna-

lezienie gen. Morgena i przekazanie rozkazu zawrócenia jego dywizji. Nocny rajd

samochodowy ppor. Römera pośród lasów zakończył się powodzeniem. 7

Sytuacja uległa zmianie  sierpnia i była następstwem walk w rejonie Gąbina.

Przed  dowództwem  niemieckim  rysował  się  dylemat.  Według  rozpoznania

i  wcześniejszych  kalkulacji  płk.  Maxa  Hoffmanna,  pomiędzy  wkroczeniem

Armii „Niemen” a wyjściem na pozycje Armii „Narew” istniała różnica ok. 6 dni.

Stwarzało to możliwość stoczenia walki najpierw z siłami gen. Rennenkampfa

a następnie z armią gen. Samsonowa. Za postulowaną przez Hoffmanna konty-

nuacją walk przeciw Armii „Niemen” przemawiał także fakt, iż wojska gen. Ren-

nenkampfa nie posuwały się naprzód. Przyczyna tego tkwiła w już widocznych

brakach w zaopatrzeniu, m.in. brak wystarczającej ilości kabla załamał całko-

wicie łączność między korpusami. Wnioski te potwierdzał także nasłuch (Ro-

sjanie przekazywali wiadomości za pomocą radia, z uwagi na brak szyfrantów,

przeważnie otwartym tekstem). W tej sytuacji, 9 sierpnia wieczorem, podjęto

7  H. Busse, op. cit., s. -5.

8

decyzję o zaatakowaniu pod Gąbinem armii gen. Rennenkampfa. Bój rozpoczął

się o świcie atakiem korpusu gen. François, w następstwie którego „wycięta”

została 8 DP (60% strat). Mimo to, na pozostałych odcinkach, nie zanotowano

sukcesu. Idący w centrum XVII KA natrafił na zmasowany ogień artylerii cięż-

kiej, który wywołał panikę wśród części oddziałów. Odsłonięto w ten sposób

lewe skrzydło I KRez., który w tej sytuacji musiał się wycofać. Pod wrażeniem

meldunków z korpusu gen. von Mackensena oraz wiadomości o przekroczeniu

granicy przez  Armię gen. Samsonowa, niewątpliwie przerażony groźbą okrą-

żenia, gen. Prittwitz wydal rozkaz odwrotu w kierunku Wisły. Bitwa zakończyła

się  sukcesem  Rosjan,  lecz  ich  straty,  w  przeciwieństwie  do  niemieckich,  były

znaczne. Dodatkowo załamała się całkowicie łączność i zaopatrzenie (następ-

stwo niedokończonych przygotowań do wojny), czego dowodem był brak amu-

nicji dla artylerii, a także zaopatrzenia dla kuchni polowych, mimo iż walki to-

czyły się zaledwie 5 km od granicy. Efektem tego oraz obawy przed zbyt szyb-

kim wycofaniem się przeciwnika (gen. Samsonow mógł nie zdążyć odciąć drogę

ku Wiśle), gen. Rennenkampf nakazał zatrzymanie armii na linii Wielkie Jeziora

Mazurskie-Królewiec. Z kolei decyzja gen. Prittwitza o odwrocie za Wisłę była

pochodną nie tyle strat poniesionych w bitwie gąbińskiej, co przede wszystkim

informacji  o  przekroczeniu  granicy  na  odcinku  Działdowo-Nidzica-Wielbark

przez Armię „Narew” gen. Samsonowa. W ocenie gen. Prittwitza odwrót ten miał

uniemożliwić przeciwnikowi odcięcie 8 Armii od Wisły i jej okrążenie. Decyzja

ta wywołała obawy niemieckiego Naczelnego Dowództwa co do dalszego prze-

biegu walk w Prusach Wschodnich. W efekcie  sierpnia zdymisjonowano gen.

Prittwitza i jego szefa sztabu i przekazano dowództwo nad 8 Armią gen. Paulowi

von  Hindenburgowi,  u  boku  którego  szefostwo  sztabu  armii  objął  gen.  Erich

von Ludendorff, świeżo upieczony bohater spod belgijskiego Liége. 8

W tym ogólnym zamieszaniu płk Busse nie miał pełnego obrazu zamierzeń

dowództwa. Podczas odprawy w dniu  sierpnia zapoznał oficerów z ogólną

instrukcją, która przewidywała obronę twierdzy i giżyckiego przesmyku. Jedno-

cześnie zdradził swoje plany, które zawarł w haśle „ jazda z twierdzy na wroga” .

W sytuacji, gdy przerwane zostały połączenia drogowe i kolejowe, a przerwa-

nie łączności telegraficznej z Królewcem było kwestią godzin, płk Busse zde-

cydował się na wariant aktywnej obrony. Mimo skromnych sił postanowił wy-

padami na przedpole Giżycka wiązać jak największą liczbę wojsk przeciwnika,

ograniczać ich swobodę manewru i wprowadzać w błąd co do faktycznej siły

jaką  dysponował.  Tego  dnia  zauważono  pierwsze  patrole  kozackie  w  okolicy

Lasu Miejskiego i bocznicy „Boyen”.  sierpnia miał miejsce ostatni kontakt ze

sztabem 8 Armii. Płk Hoffmann przekazał informację o odwrocie i zmianie na

stanowisku dowódcy armii. Gen. Krahmerowi nakazano opuszczenie linii jezior

i dołączenie do I Rez.KA. Płk Busse przejął dowództwo nad całością sił w pasie

jezior  mazurskich.  Dowództwo  twierdzy  oczekiwało  6-8  tygodniowej  obrony,

po czym miało nadejść kontruderzenie i oswobodzenie fortu. 9

8  Z. Palski,  Prusy Wschodnie w pierwszej wojnie światowej, [w:] Działania militarne w Prusach Wschodnich,

Warszawa 00, s. 9-.

9  H. Busse, op. cit., s. 60-6.

9

Wraz z wycofywaniem się oddziałów niemieckich, do linii jezior zbliżała się

czołówka  wojsk  gen.  Rennenkampfa.  W  dniu    sierpnia  Rosjanie  dotarli  do

Wydmin, Kruklanek i Pozezdrza. Z nasłuchu radiowego wynikało, że przed fron-

tem jezior znajdował się rosyjski II KA gen. Siergieja Scheidemanna, którego

sztab  znajdował  się  w  Ełku.    sierpnia  Rosjanie  opanowali  Korsze,  Kętrzyn

oraz  Budry.  Wysłane  rozpoznanie  potwierdziło  stanowiska  artylerii  w  rejonie

Wyłud,  Sołdan  i  Sulim,  a  patrole  starły  się  z  czołówkami  kolumn  rosyjskich

w  rejonie  Lasu  Miejskiego,  Pozezdrza  i  Harszu.  Jednocześnie  płonęła  Ruda,

Rydzewo i Staświny. W obawie przed wykorzystaniem przez Rosjan jako punk-

ty  obserwacyjne  wysadzono  wieżę  widokową  w  Lesie  Miejskim  oraz  wiatrak

w Kąpie. Atmosferę w mieście pogarszały plotki o rozstrzeliwaniach ludności

cywilnej i uprowadzaniu mężczyzn na wschód.  sierpnia miasto opuścił ostat-

ni transport kolejowy. Następnego dnia rejon Giżycka został całkowicie okrążo-

ny, a atak na miasto stawał się kwestią godzin. Mimo to płk Busse kontynuował

5 sierpnia aktywne działania na przedpolu. Parowiec „Ernst ”  potwierdził obec-

ność  Rosjan  w  Węgorzewie.  Patrol  wysłany  w  kierunku  Kruklanek,  zlokalizo-

wał stanowiska pułku artylerii w rejonie Wyłud. Jednocześnie artyleria twierdzy

skutecznie ostrzelała kawalerię rosyjską na drodze z Kożuch Wielkich do Sulim

zmuszając przeciwnika do wycofania się do Kruklanek i Żywek. 0

Rankiem 6 sierpnia w kierunku Kruklanek ruszyły dwie kolumny. Pierwsza,

dowodzona przez mjr. Kittela ruszyła przez Pieczonki, z kolei druga pod dowódz-

twem mjr Wendlanda udała się przez Spytkowo. Obie nie napotkały przeciwnika

i powróciły do twierdzy. Patrol dragonów zdobył pod Wyłudami dwie ciężarówki

rosyjskie z zaopatrzeniem i wziął jeńca. Artyleria twierdzy ostrzelała oddziały ro-

syjskie w okolicach Ogonek i Królewskiego Rogu. Landsturm z przesmyku Kula

donosił o stanowiskach rosyjskich pod Przykopem i Paprotkami. Parowiec „Ernst”

został ostrzelany przez artylerię rosyjską w okolicy Pniew na zach. od Sztynortu.

Jednocześnie potwierdził obecność Rosjan w Radziejach i Pilwie. Wysłane roz-

poznanie potwierdziło, że twierdza jest otoczona, jednak przeciwnik okopuje się

w odległości ok. 6 km od Giżycka, a więc poza zasięgiem artylerii.

Świadomość  okrążenia  podłamywała  nastroje  mieszkańców.  Potęgowały  to

informacje o masowych rozstrzeliwaniach cywilów w zajmowanych przez Rosjan

wsiach. Takiego oblicza wojny nie znano! Nastrojów nie poprawiały pogłębiające

się problemy z zaopatrzeniem. Z rozkazu płk. Bussego nakazano otwarcie wszyst-

kich zamkniętych sklepów, do których skierowano żołnierzy. Tego dnia z Rucia-

nego przybyło 5 oficerów i 75 żołnierzy z dwoma karabinami maszynowymi. Była

to obsada ruciańskich wież przy mostach i śluzie Guzianka. Płk Busse postanowił

także reaktywować administrację cywilną. Na stanowisko p.o. Starosty powołał

radcę Homma, z kolei funkcję p.o. Burmistrza powierzył Fritzowi Rieversowi.

Pierwszy  atak  na  miasto  przychodzi  niespodziewanie  jeszcze  6  sierpnia

ok.  godz.  -giej  od  strony  Lasu  Miejskiego.  Alarm  zapoczątkowały  siostry

Bethanki, które nie opuściły szpitala i w dalszym ciągu opiekowały się rannymi

i chorymi. Natychmiast obsadzono stanowiska obronne wzdłuż kanału. Mimo,

iż  Rosjanie  wprowadzili  do  miasta  działa,  których  pociski  osiągnęły  nawet

0  Tamże, s. 6-67.

0

przeciwwał twierdzy, za sprawą skutecznego ognia artylerii i karabinów maszy-

nowych, po ,5-godzinnej walce odparto atak 70 Pułku Piechoty.

O świcie 7 sierpnia pojawili się parlamentariusze rosyjscy (w wyniku incy-

dentu zostali ostrzelani i ranni): płk Bulubasz, por. Grünberg oraz trębacz Kon-

dratjenko,  z  wezwaniem  do  poddania  twierdzy.  Płk  Busse  odrzucił  żądania.

Twierdza  miała  się  bronić  do  ostatka.  Z  rozmów  z  parlamentariuszami  wyni-

kało,  że  Rosjanie  szacowali  załogę  twierdzy  i  oddziały  znajdujące  się  w  niej

na ok. 0 tys. żołnierzy. Tłumaczyło to ostrożność z jaką zbliżali się do miasta

i  ich  pasywność.  Można  było  jednocześnie  przyjąć,  że  przeciwnik  nie  podej-

mie w związku z tym szturmu twierdzy i ograniczy się do blokowania jej siłami

II KA, celem niedopuszczenia do kontruderzenia z tego rejonu. Z drugiej stro-

ny rezygnacja z próby zdobycia przesmyku między jeziorami skazywała wojska

rosyjskie na obchodzenie tej przeszkody od północy przez Węgorzewo. Wydłu-

żało to czas przemarszów oraz utwierdzało rozczłonkowanie sił rosyjskich. Sta-

nowiska Landsturmu w rejonie Sterławek Wlk. potwierdzały obecność Rosjan

w Kętrzynie. Do potyczek dochodzi w obszarze pomiędzy Sulimami i Kożuchami

Wlk.  Ostrzał  artyleryjski  zmusił  Rosjan  do  opuszczenia  pozycji  na  wzgórzach

w sąsiedztwie stacji Kożuchy. O zaistniałej sytuacji postanowiono powiadomić

Królewiec,  dokąd  wysłano  gołębie  pocztowe.  W  zaistniałej  sytuacji  płk  Busse

postanowił kontynuować działania na przedpolu twierdzy, celem utwierdzenia

przeciwnika w mylnej ocenie jego sił i związania jak największej liczby wojsk.

8 sierpnia Rosjanie przypuścili atak od zachodu. W rejonie wsi Kamionka

dwa bataliony rosyjskie wsparte dwiema sotniami kozackimi zaatakowały po-

zycje Landsturmu. Dzięki wsparciu dział kalibru 0 cm z twierdzy atak odparto.

Patrole  rosyjskie  dotarły  aż  w  rejon  Pięknej  Góry,  gdzie  omal  nie  doszło  do

pojmania płk. Bussego, który wraz z kierowcą i kpt. Schlesingerem jechał do

Kamionek w celu zapoznania się z sytuacją. Parowiec „Ernst” donosił o biwa-

kowiskach rosyjskich pod Pozezdrzem i Pniewem. W nocy Rosjanie dwukrot-

nie  atakowali  pozycje  niemieckie  w  Lesie  Miejskim.  Wszystkie  ataki  zostały

odparte. Także w nocy pojawiły się pierwsze meldunki informujące o ruchach

wojsk rosyjskich w kierunku wschodnim. W tej sytuacji płk Busse zaplanował

na 9 sierpnia kontruderzenie.

O  godz.  6.5  pod  osobistym  dowództwem  Komendanta,  twierdzę  opuściły

dwie kompanie IV Batalionu 8 Pułku Landwehry pod dowództwem mjr. Saßa,

oddział  km-ów  pod  dowództwem  kpt.  Kukutscha  oraz  bateria  Landwehry

kpt. Grunwalda. Celem były Kruklanki, które zgodnie z rozpoznaniem, obsadzo-

ne były aż po linię kolejową przez Rosjan. Marsz kolumny w kierunku na Po-

zezdrze zabezpieczała bateria dział 00 mm kpt. Schulza. Atak przeprowadzony

przy wsparciu artylerii zakończył się odrzuceniem przeciwnika z pozycji w rejo-

nie stacji i torów. Działania te wymusiły reakcję ze strony Rosjan – zaobserwo-

wano silne kolumny zbliżające się do Kruklanek od strony Żywek. W tych wa-

runkach płk Busse zarządził odwrót. Cel został osiągnięty. Mimo, iż do twierdzy

było ok. 5 km przeciwnik nie podjął próby pościgu. W drodze powrotnej dociera

Tamże, s. 68-7.

Tamże, s. 7-8.

drogą lotniczą wieść o zwycięstwie w rejonie Olsztynka (bitwa pod Tannenber-

giem). W mieście powracające oddziały witały wiwatujące tłumy. Tego samego

dnia płk Backmeister ruszył z sześcioma kompaniami Landsturmu w kierunku

Mikołajek i Rucianego z zamiarem obsadzenia tamtejszych fortyfikacji. Informa-

cja  przywieziona  przez  ppor.  Mutzhoffa  pozwoliła  poznać  zamiary  dowództwa

8 Armii i zrodziła nadzieję na bliską odsiecz. Podczas wieczornego świętowania

w kasynie zwycięstwa pod Kruklankami, płk Busse powołał do życia „ Gazetę wo-

jenną Twierdzy Boyen i miasta Giżycka”  ( Kriegszeitung der Feste Boyen und Stadt

Lötzen), a jej redaktorami uczynił por. Freybe i ppor. Negeleina.

W  ciągu  następnych  5  dni  obrońcy  twierdzy  wzmagali  działania  wypadowe.

Kolumny rosyjskie ostrzeliwano w rejonie Pozezdrza, Kruklina, Upałt i Suchola-

sek. Na wszystkich kierunkach zaobserwowano ruch wojsk rosyjskich z zachodu

na wschód, niewątpliwe świadectwo odwrotu. Wiązało się z tym jednak dodatko-

we ryzyko dla twierdzy. 0 sierpnia i  września, przy wsparciu artylerii fortecznej,

odparto ataki na Kamionkę. 0 sierpnia landszturmści płk. Backmeistera opano-

wali Ruciane. Z kierunku Pozezdrza zaobserwowano ruch silnych kolumn rosyj-

skich.  września wysłani z twierdzy dragoni dotarli aż do Mrągowa, skąd wyparli

Kozaków. Tego samego dnia zorganizowano namiastkę własnej „floty wojennej”.

Na pokładzie parowca „Ernst” ustawiono działo polowe. Statek przemianowano

na „ Barbara”, a dowództwo nad nim objął „admirał” kpt. Möllmann.

Lekkie  odprężenie  na  froncie  płk  Busse  wykorzystał  do  ratowania  sytuacji

ludności  cywilnej.  Do  Wilkas,  Wron  i  Sterławek  Małych  wysłano  kuchnie  po-

lowe. Dwa punkty żywieniowe uruchamiają w mieście siostry Bethanki. Pilnej

pomocy  wymagało  biwakowisko  zlokalizowane  w  obrębie  giżyckiej  wyspy,

w sąsiedztwie jezior Popówka Duża i Tajty. Na łąkach wokół Ławek, Szczybałd,

Trosu i Skopu koczowało blisko 0 tys. cywilów, w tym większość mieszkańców

wschodniej  części  powiatu  giżyckiego.  Okolicznej  ludności  nakazano  zapew-

nienie uciekinierom drewna opałowego oraz paszy dla zwierząt. W Giżycku dla

bezdomnych udostępniono piwnice budynków. 5

W dniu  września oddział ppłk. Backmeistera zajął po ciężkich walkach

Pisz. Tego samego dnia wieczorem dotarła do twierdzy wiadomość ze sztabu

8  Armii.  Zalecono  w  niej  wstrzymanie  na  następny  dzień  jakichkolwiek  akcji

wypadowych celem „uspokojenia” przeciwnika i zmylenia co do dalszych celów.

Jednocześnie, zgodnie z radiogramem z  września, cały wysiłek załogi Giżycka

miał  być  skoncentrowany  na  zapewnieniu  sprawnego  przemarszu  przez  mia-

sto i okolice dwóch korpusów. Przeprowadzone następnego dnia rozpoznanie

potwierdziło, że przeciwnik opuścił Kruklin, Miłki oraz Orzysz, zajmując jedno-

cześnie pozycje w rejonie Pozezdrza. 6

Zmiana sytuacji na froncie była następstwem rozstrzygnięć jakie miały miejsce

w rejonie Olsztyn-Olsztynek-Lidzbark-Nidzica pomiędzy 5 a 9 sierpnia. Bitwa ta,

określana mianem bitwy pod Tannenbergiem, doprowadziła do rozbicia osamot-

nionej  Armii gen. Samsonowa, której resztki wycofały się do Królestwa.

Tamże, s. 89-95.

Tamże, s. 98-99.

5  Tamże, s. 0.

6  Tamże, s. 05.

W tej sytuacji dowództwo 8 Armii, mając na uwadze informacje o koncen-

tracji  nowych  sił  rosyjskich  w  rejonie  Osowca  i  Grajewa  (nowo  formowana

0 Armia gen. Radkiewicza), podjęło decyzję o uderzeniu na siły gen. Rennen-

kampfa,  które  w  dalszym  ciągu  skoncentrowane  były  na  północ  od  Wielkich

Jezior Mazurskich i wyprzedzenie planowanego uderzenia rosyjskiego.

5  września  pojawił  się  w  Giżycku  dowódca  XVII  KA  gen.  Mackensen.  Poza

okazją  do  gratulacji  pojawiła  się  możliwość  bliższego  zapoznania  z  planami

kontrofensywy. Następnego dnia patrole rozpoznawały rejon Pozezdrza i Miłek.

Potwierdzono,  że  Rosjanie  opuścili  Rudę  i  Staświny.  Jednocześnie  parowiec

„Barbara” przewiózł 60-osobowy desant na zachodni brzeg Jez. Łabap. Oddział

dowodzony przez ppor. Kuhfelda wkroczył do Radziej. Płk Backmeister donosił

z kolei o podejściu do Rucianego czołówek I KA gen. François. Do 7 września

załoga twierdzy rozpoznawała systematycznie pozycje rosyjskiej  DP w rejonie

Pozezdrza i Miłek. Do miasta wkroczyła uroczyście witana 6 DP gen. Henecciusa

z  XVII  KA.  Płk  Busse  oddał  do  dyspozycji  gen.  Mackensena  całą  swoją  artyle-

rię oraz IV Batalion 8 pułku. Jednocześnie oddział mjr. von Hauteville, złożony

z batalionu zapasowego 7 pułku, baterii 9 cm i oddziału km-ów, zajął pozycje

na wzniesieniach w okolicach Grajewa. Sam płk Busse przyłączył się do sztabu

7 Brygady Piechoty gen. Dewitza. 7

W  przededniu  kontrofensywy,  8  września,  płk  Busse  odwiedził  stanowisko

dowodzenia gen. Mackensena na wzgórzu 8 pod Spytkowem. Plan niemiecki

zakładał rozbicie sił gen. Rennenkampfa przed wkroczeniem do walki 0 Armii

( Bitwa nad Jeziorami Mazurskimi). Polegał on na przeprowadzeniu głębokiego

manewru  oskrzydlającego  z  rejonu  Wielkich  Jezior  Mazurskich  na  tyły  rosyj-

skich sił głównych skoncentrowanych między Węgorzewem a Pregołą. Zadanie

to powierzono XVII KA (5 i 6 DP), który miał uderzyć przez Giżycko oraz I KA

( i  DP) wyruszając z Mikołajek na Orzysz, a później w kierunku Gołdapi. Za

XVII KA poruszał się korpus jazdy gen. von Brechta ( i 8 DKaw.). Jego zadaniem

było wyjście na przedpole XVII KA i połączenie się z I KA w okolicach Wydmin.

Główne siły rosyjskie miały być związane frontalnym atakiem od północy Dy-

wizji „Królewieckiej”, Korpusu Rezerwowego Gwardii, I KRez. oraz XI i XX KA.

Korpus Rezerwowy Gwardii, XI KA oraz 8 DKaw. przerzucone zostały z frontu

zachodniego. Na południe od Pisza, w kierunku na Białą Piską i Ełk, posuwa-

ła  się    Rez.DP.  wraz  z    BKaw.  Ich  zadaniem  było  zabezpieczenie  manewru

oskrzydlającego od strony Osowca, Grajewa i Augustowa. 8

Oddziały rosyjskie zajmowały wówczas następujące ugrupowanie:

•  prawe skrzydło (między Zat. Kurlandzką, a Pregołą) – XX KA (8 i 9 DP) oraz

XXVI Rez.KA (5 i 56 Rez. DP),

•  centrum (między Welawą, a Nordenburgiem) – III KA (5 i 7 DP) i IV KA (0

i 0 DP, 57 Rez. DP, 5 Brygada Strzelców),

•  lewe skrzydło – II KA (6 DP między Nordenburgiem, a Jez. Mamry i  DP na

linii Węgorzewo-Orzysz).

7  Tamże, s. 0-6.

8  B. Zawadzki, op. cit., s. 58-59.

Dodatkowo,  w  rejonie  Insterburga  i  Darkiejm,  skoncentrowane  były  5  i  7

Rez.  DP,  w  rejonie  Budr,  dla  wsparcia  II  KA,  pozycje  zajęła    Dywizja  Kawalerii

gen. Hurko, zaś na przedpolu 6 DP rozlokowano Korpus Kawalerii gen. Raucha

( i  DKaw. Gwardii). Za IV KA skoncentrowane były  i  DKaw. korpusu Chana

Nachiczewańskiego, a  Samodzielna BKaw. gen. Leontowicza wspierała XX KA.

Łącznie do dyspozycji gen. Rennenkampfa pozostawało ,5 dywizji piechoty oraz

5,5 dywizji kawalerii. Ewentualne posuwanie się przeciwnika na kierunku Pisz-Ełk

osłaniać miał skoncentrowany w rejonie Osowca III Korpus Syberyjski. Docelowo,

siły te wraz z 0 Armią, miały przystąpić  września do kontrofensywy. 9

Oddziały  8  Armii  osiągnęły  swoje  pozycje  wyjściowe  7  IX.  Następnego  dnia

ruszyła ofensywa. Pierwszego dnia operacji działania prowadziła wyłącznie gru-

pa manewrowa.  DP, z rejonu Pisza opanowała Orzysz i dotarła do Rant.  DP

z Mikołajek uderzyła na Miłki i posuwała się w kierunku północnym. W tym czasie

Rez. DP dotarła do Drygał. Nie udała się próba przełamania pozycji rosyjskich

na odcinku Pozezdrze-Kruklanki.  DKaw. nawiązała łączność z I KA. W odpowie-

dzi na manewr oskrzydlający gen. Rennenkampf podjął decyzję o przerzuceniu

XX KA w rejon Giżycka. 9 września 6 DP wraz z załogą twierdzy zdobyła Pozez-

drze, zaś 5 DP Kruklanki, co zmusiło  DP do opuszczenia zajmowanych pozy-

cji. Równolegle  i  DP osiągnęły Wydminy, a następnie Żywki, wyrównując tym

samym front z XVII KA. W nocy parowiec „ Barbara” przerzucił na wyspę Upałty

dwie  haubice  kal.  5  cm.  Na  kierunku  południowym    Rez.  DP,  wsparta  przez

korpus kawalerii, rozwijała pomyślnie uderzenie na Ełk wypierając siły XXII KA

0 Armii. Tego dnia rozpoczął się również napór sił głównych na odcinku Węgo-

rzewo-Pregoła. Nie zakończył się on jednak przełamaniem pozycji rosyjskich. 0

Uwzględniając  trudną  sytuację  swego  lewego  skrzydła  oraz  fakt  odwoła-

nia przez gen. Żylińskiego uderzenia XXII KA na Wydminy, w nocy 9 września

gen. Rennenkampf zarządził odwrót całej armii. W jego następstwie do  wrześ-

nia terytorium Prus Wschodnich zostało oczyszczone z wojsk rosyjskich.

Oznaczało to zarazem koniec zmagań załogi twierdzy „Boyen”, która 0 wrześ-

nia  „zwolniona”  została  przez  gen.  Mackensena  i  powróciła  do  Giżycka.  Tym

samym  przyszedł  czas  na  świętowanie  Krzyża  Żelaznego  II  Klasy,  którym

8 września odznaczony został płk Busse. Dla miasta rozpoczął się okres powro-

tów i odbudowy ze zniszczeń wojennych. W działaniach tych czynny udział bra-

li niedawni obrońcy miasta.  września odwiedził Giżycko prezydent prowincji

wschodniopruskiej von Hellmann. Do miasta zaczęła docierać pomoc finansowa.

Tego  samego  dnia  płk  Busse  wizytował  jeszcze  z  szefem  swoich  fortyfikatorów

kpt. Sensußem rosyjskie stanowiska pod Węgielsztynem. Koniec zmagań wojen-

nych załogi Giżycka nastąpił 5 września, wraz z powrotem „ Barbary”. Jednocześ-

nie w mieście i okolicach pojawiły się tysiące robotników, którzy rozpoczęli prace

przy fortyfikacjach  Giżyckiej Pozycji Polowej ( Feldstellung Lötzen).

Listy płk. Bussego okazują się być niezastąpionym źródłem do dziejów walk

o Giżycko na przełomie sierpnia i września 9 r.

9  Tamże, s. 5-5, 57.

0  H. Busse, op. cit., s. 6-9.

B. Zawadzki, op. cit., s. 8.

H. Busse, op. cit., s. 0-, .

Dariusz Radziwiłłowicz

walki w Prusach wschodnich w sierpniu 1914 r.

we wspomnieniach jana Medwadowskiego,

dowódcy baterii 40. Brygady artylerii 1. armii

generała Pawła Rennenkampfa

Jan Aleksander Medwadowski, urodził się w Gostyninie koło Płocka w 87 roku.

Kiedy ukończył szkołę realną i zdał maturę w Łowiczu, nie miał szans na rozpo-

częcie studiów politechnicznych, do których się sposobił, a być może zabrakło mu

też odpowiedniej energii. Wkrótce groziło mu wcielenie do armii rosyjskiej.

Wtedy zdecydował się uprzedzić ten fakt i  lipca 89 roku zgłosił się do-

browolnie do służby wojskowej . Toteż niebawem, w 89 roku, został wysła-

ny do szkoły junkierskiej w Kijowie, która prowadziła też kursy wyższych szkół

wojskowych. Spędził w niej dwa lata, a po pomyślnie zdanym egzaminie został

awansowany na podporucznika i skierowany do . Brygady Artylerii Rezerwowej

w Smoleńsku.

I tu rozpoczęła się normalna służba artyleryjska Jana Medwadowskiego, na-

znaczona  kolejnymi  stopniami  oficerskimi   i  odpowiednio  do  tego  zmienia-

jącymi się zadaniami. Zmieniał też miejsca swojej służby. I tak było to Kowno,

Berdyczów,  Żytomierz,  Płoskirów.  W  9  roku  został  wysłany  do  Carskiego

Sioła, gdzie z odznaczeniem ukończył Wyższą Oficerską Szkołę Artylerii. Zaraz

potem  (  sierpnia  9  roku)  otrzymał  awans  na  podpułkownika  i  awans

na dowódcę . baterii w 0. Brygadzie Artylerii stacjonującej w Nieświeżu.

Gwoli  wyjaśnienia  należy  podać  kilka  słów  o  organizacji  rosyjskiej  artyle-

rii  dywizyjnej.  W  momencie  rozpoczęcia  wojny  w  9  r.  w  dywizji  piechoty

znajdowało się 7 lekkich baterii, w tym jedna bateria haubic z artylerii korpu-

su . A zatem dywizja rosyjskiej piechoty dysponowała brygadą artylerii w skła-

dzie dwóch dywizjonów – każdy po trzy baterie liczące 8 armat kalibru 76 mm.

Na szczeblu korpusu (w skład którego wchodziły dwie dywizje) znajdował się

dywizjon artylerii ciężkiej w składzie dwóch baterii po 6 haubic  mm .

Centralne Archiwum Wojskowe (CAW), Akta Personalne, gen. Medwadowski Jan, sygn. ap. 050, k. 5.

Ibidem, awans na porucznika  sierpnia 898 r., na podkapitana  sierpnia 90 r.

Przypomnijmy że na każdą niemiecka dywizję piechoty przypadało  baterii (w tym dwie ciężkie bate-

rie wchodzące w skład artylerii korpusu), czyli dwa razy tyle baterii, ile posiadała dywizja rosyjska.

Zob. szerzej: M.M. Gołowin,  Armia rosyjska w wielkiej wojnie, Oświęcim 0, s. 5-5.

5

Z . baterią 0. Brygady Artylerii przydzieloną do IV Korpusu Armijnego Piechoty 5

.  Armii  dowodzonej  przez  Pawła  Rennenkampfa 6  ppłk  Medwadowski  wyruszył

w 9 roku na wojnę. Chrzest bojowy przeszedł w Prusach Wschodnich – między

innymi walczył pod Stołupianami i Gąbinem. Po odwrocie stamtąd został przerzu-

cony pod Warszawę (wrzesień-październik 9) następnie pod Sieradz-Łódź (listo-

pad 9), brał udział w obronie linii rzek Rawka i Bzura (do czerwca 95). Póź-

niej przerzucono go w rejon Ciechanowa gdzie od  lipca 95 roku uczestniczył

w  bojach  pod  tym  miastem.  W  wyniku  odwrotu  wojsk  rosyjskich  brał  udział

w walkach opóźniających, między innymi pod Pułtuskiem, Wyszkowem, Bielskiem,

Skidelem, Lidą i Mołodecznem, zatrzymał się pod Dyneburgiem, gdzie na pozycjach

obronnych w rejonie Jeziora Dryświaty trwał do lipca 96 roku. W tym czasie awan-

sował na pułkownika i wkrótce objął dowództwo 5. Dywizjonu Haubic Polowych,

we wrześniu 96 roku został skierowany na front wołyński pod Brody, a stamtąd

na front rumuński. We wrześniu 97 roku był znów pod Dyneburgiem. Dwukrotnie

w  czasie  działań  wojennych  został  ranny,  a  za  skutecznie  przeprowadzone  akcje

bojowe odznaczono go Orderem św. Jerzego IV klasy, Orderem św. Włodzimierza

IV klasy z mieczami i kokardą oraz Orderem św. Anny II klasy z mieczami  7.

W wyniku rewolucji lutowej, a zwłaszcza po przewrocie bolszewickim, nastę-

puje całkowite rozprzężenie armii rosyjskiej. Medwadowski demobilizuje swój

dywizjon i wyjeżdża do Moskwy, a stamtąd do Kazania, gdzie od 5 marca 98

roku zamieszkał wraz z rodziną. W Kazaniu przebywała jego żona z synkiem,

a jej brat Bolesław Olszewski zarządzał miejscowymi aptekami. Medwadowski

jako osoba cywilna zostaje zatrudniony w zarządzie kazańskich aptek. Gdy po

roku  do  Kazania  wkraczają  wojska  „białe”  i  oddziały  Korpusu  Czechosłowa-

ckiego,  generał  Władimir  Kosmin  zwraca  się  do  Medwadowskiego,  z  prośbą

by wstąpił w ich szeregi i objął dowództwo . Kazańskiego Dywizjonu Artyle-

rii Polowej. We wrześniu 98 roku Medwadowski wstępuje do armii admira-

ła Aleksandra Kołczaka 8. Po miesiącu zostaje naczelnikiem artylerii 8. Dywizji

5  IV.  Korpus  Armijny  Imperium  Rosyjskiego  –  jeden  ze  związków  operacyjno-taktycznych  Imperium

Rosyjskiego w czasie I wojny światowej. Sformowany w 880 r. Miejsce stacjonowania sztabu Kor-

pusu  w  9  r.  –  Łomża.  W  sierpniu  9  r.  w  składzie  .  Armii  wziął  udział  w  ofensywie  przeciw

Prusom Wschodnim. Rozformowany na początku 98 r. Organizacja w 9 r.: 0. Dywizja Piechoty;

0. Dywizja Piechoty; . korpuśny dywizjon moto-artyleryjski; . batalion saperów; . batalion obozo-

wy. K.A.. Zalesskij , Pierwaja mirowaja wojna. Prawitieli i wojennaczalniki, Moskwa 000.

6  Paweł Georg Karłowicz von Rennenkampf (85-98), generał, absolwent Akademii Sztabu Generalnego

(88), od 900 r. – dowódca brygady kawalerii, uczestnik wojny rosyjsko-japońskiej, od 905 r. dowódca

korpusu, dowódca ekspedycji karnych na Syberii i Dalekim Wschodzie (905-907), od 9 r. dowódca

Wileńskiego Okręgu Wojskowego, dowódca . Armii. W 98 r. aresztowany przez bolszewików w Taganro-

gu i rozstrzelany. Szerzej: K.A. Zalesskij,  Pierwaja Mirowaja Wojna, Moskwa 000, s. 90-9.

7  CAW, Akta Personalne, gen. Medwadowski Jan, sygn. ap. 050, Curriculum vitae b. dowódcy 5 pułku ar-

tylerii Wojska Polskiego we wschodniej Rosji i na Syberii pułkownika Jana Medwadowskiego, k. 9-.

8  Aleksandr Wasiljewicz Kołczak (ur. 6 () listopada 87 r. w Sankt Petersburgu, zm. 7 lutego 90 r.

w  Irkucku)  –  rosyjski  oficer  marynarki,  admirał,  badacz  polarny,  był  jednym  z  organizatorów  oraz

przywódców białej armii w wojnie domowej 98-90 w Rosji. W latach 96-97 był naczelnym

dowódcą  Floty  Czarnomorskiej.  Kołczak  był  zdecydowanym  wrogiem  wszelkich  przejawów  ruchów

demokratycznych.  Nawet  Rząd  Tymczasowy  księcia  Lwowa  –  Kiereńskiego  uznał,  że  pozostawienie

tego admirała na stanowisku dowódcy floty czarnomorskiej jest niewskazane i w lecie 97 r. pozba-

wiono go tej funkcji.  października 98 r. Kołczak został ministrem spraw wojskowych w rządzie

syberyjskim,  szerzej:  A.  Juzwenko,   Sprawa  uznania  rządu   Kołczaka   w  polskiej  polityce  zagranicznej w  latach  1918-1920,  „Studia  z  Najnowszych  Dziejów  Powszechnych”  96,  t.  ,  s.  0.  Natomiast

6

Strzelców Kamskich i funkcję tę pełni do  maja 99 roku. W szeregach tego

związku taktycznego bierze udział w ofensywie przeciw wojskom bolszewickim od

Krasnoufimska do stacji Kurłat. W trakcie walk pod Bugulmą od 0 do 7 kwietnia

99 roku czasowo pełnił obowiązki dowódcy tej dywizji. Jeszcze w styczniu 99

roku skierował do generała Siergieja Wojciechowskiego prośbę o przeniesienie

do  formujących  się  na  Syberii  wojsk  polskich.  Nominację  na  generała  majora

otrzymał  czerwca 99 roku 9. Ale wtedy, od  maja 99 r., znalazł się w po-

wstających już na Syberii oddziałach polskich i zrzekł się stopnia generalskiego,

aby nie stwarzać komplikacji dowódcy wojsk polskich na Syberii, płk Walerianowi

Czumie.  W  oddziałach  polskich,  których  trzon  stanowiła  5.  Dywizja  Strzelców

Polskich, objął dowództwo . dywizjonu 5. Pułku Artylerii Polowej w Nowoniko-

łajewsku (obecnie Nowosybirsk). Już po czterech dniach został dowódcą całego

pułku, przyczyniając się bardzo wydatnie do jego rozbudowy.

Przejściowo pełnił także obowiązki inspektora artylerii oraz dowódcy 5. DSP 0.

Pod  rosnącym  naporem  wojsk  bolszewickich  polskie  oddziały  opuszczają

Nowonikołajewsk (grudzień 99) i próbują eszelonami przedostać się na Da-

leki  Wschód.  Pułkownik  Medwadowski  otrzymuje  rozkaz  obrony  linii  kolejo-

wej na odcinku od stacji Tajga do Krasnojarska. Kilkumiesięczne wyczerpanie

fizyczne  i  moralne,  mrozy  syberyjskie,  ciągły  brak  paliwa,  niemożliwość  dal-

szego posuwania się transportów zachwiało wiarę w sens dalszego przebija-

nia się na wschód. Dowództwo polskie po naradzie zdecydowało się przystąpić

do pertraktacji z bolszewikami. 0 stycznia 90 roku w myśl zawartych wa-

runków kapitulacji, oddziały 5 Dywizji Strzelców Polskich złożyły broń. Wbrew

wcześniejszym  zapowiedziom  o  „nietykalności  osobistej  członków  Wojska

Polskiego”, oficerowie zostają wtrąceni do więzienia w Krasnojarsku, gdzie za-

czyna się ich martyrologia więzienno-obozowa.

Po powrocie do kraju pułkownik Medwadowski trafia do obozu izolacyjne-

go w Dęblinie, gdzie składa też zeznanie o przebiegu swojej służby wojskowej

i  o  czasie  niewoli .  Następnie  został  przez  Departament  Artylerii  Sztabu

R. Wojna ( W ogniu rosyjskiej wojny wewnętrznej 1918-1920, Warszawa 975, s. 66) pisał o Kołcza-

ku: „Był to człowiek uzdolniony w marynarskim fachu, nieco poróżniony przed wojną z dygnitarzami

Ministerstwa Wojny i Marynarki (wyrażał otwarcie swą negatywną opinię o stanie gotowości bojowej

marynarki wojennej), w 97 r. odmówił podporządkowania się żądaniom marynarzy i czas pewien

przebywał w więzieniu, potem znalazł się w USA, skąd latem 98 r. przybył na Daleki Wschód jako

mąż zaufania Wielkiej Brytanii i Ameryki. Bodajże największym atutem Kołczaka okazały się właśnie

stosunki wśród sojuszników, gwarantowały bowiem pomoc, zwłaszcza amerykańską, ważną ze wzglę-

du na bliską odległość”. W ostatnich latach w Rosji opublikowano kilka prac biograficznych Kołczaka,

które w oparciu o ujawnione dokumenty prezentują bardzo szczegółowo także ostatnie chwile admirała

są to m.in.: W.W. Siniukow,  Aleksandr Wasilewicz Kołczak. Ot issledowatelia Arktyki do Werchnowo pra-

wiltelia Rossii, Moskwa 00; P. Zyrianow, Admirał Kołczak,  Wierchownyj Prawitel Rosii, Moskwa 006,

oraz P. Fleming , Sudba admirała Kołczaka 1917-1920, Moskwa 006.

9  CAW,  Akta  Personalne,  gen.  Medwadowski  Jan,  sygn.  ap.  050,  Curriculum  vitae  b.  dowódcy

5. pułku…, k. 9-.

0  CAW, Wyciąg z rozkazu nr 79 do 5. Dywizji Strzelców Polskich, Nowonikołajewsk,  listopada 99 r.

Przesłuchujący go oficer Ekspozytury Oddziału II Sztabu M. S. Wojsk. ppor. Wolfram w rubryce Opi-

nia  o  badanym  oficerze  napisał:  „Pułk.[ownik]  cieszy  się  ogólnym  szacunkiem  wśród  of.[icerów]

b.[yłej]  Dyw.[izji]  Syb.[eryjskiej]  jako  nadzwyczaj  prawy  charakter  oraz  patriota.  O  ile  mogłem  po-

znać pułk.[ownika] powyższa opinia jest w zupełności słuszną i uzasadnioną”. CAW, Akta Personalne,

gen. Medwadowski Jan, sygn. ap. 050, Kwestionariusz badania żołnierzy i uchodźców powracają-

cych z niewoli, k. .

7

Generalnego skierowany do Łodzi na stanowisko zastępcy dowódcy 0. Pułku

Artylerii Lekkiej, a po kilku miesiącach objął dowództwo tego pułku. W pierw-

szym  okresie  służby  w  Łodzi  pułkownik  Medwadowski  pełnił  także  funkcję

przewodniczącego  Komisji  Likwidacyjnej  Wojska  Polskiego  we  Wschodniej

Rosji i na Syberii. Wiązało się to koniecznością jego obecności w Warszawie,

do której dojeżdżał z Łodzi przez ponad trzy miesiące.

W  9  roku  Jan  Medwadowski  otrzymał  nominację  na  generała  brygady

i przeniesienie do VII Dowództwa Okręgu Korpusu w Poznaniu jako szef artylerii

i  uzbrojenia.  W  okresie  zamachu  majowego  dowódca  korpusu  gen.  Kazimierz

Sosnkowski targnął się na swoje życie. Opuścił swoje stanowisko. Dowództwo

objął gen. Edmund Hauser . Swoim nieformalnym zastępcą uczynił gen. Med-

wadowskiego, który zachował swoje dotychczasowe obowiązki. Rok później gen.

Hauser przeszedł w stan spoczynku. Następnym dowódcą VII DOK Poznań został

gen. Kazimierz Dzierżanowski . Pełnił on jednocześnie obowiązki w Inspekto-

racie Artylerii jako inspektor do specjalnych poruczeń. W związku z tym musiał

przynajmniej dwa razy w miesiącu wyjeżdżać z Poznania, toteż chętnie uczynił

gen. Medwadowskiego swoim zastępcą.

Pod  koniec  lat  0.  obarczono  gen.  Medwadowskiego  jeszcze  funkcją  ko-

mendanta  garnizonu  poznańskiego.  Zbiegło  się  to  z  otwarciem  w  99  roku

Powszechnej Wystawy Krajowej. W tymże roku został dowódcą 7 Grupy Artylerii.

W czerwcu 90 roku przeszedł w stan spoczynku.

Odznaczony  został  Krzyżem  Walecznych  (czterokrotnie),  Złotym  Krzyżem

Zasługi  i  Medalem  Niepodległości .  Był  człowiekiem  niezwykle  pracowitym,

sumiennym i prawym. Lata I wojny światowej spędził w jednostkach liniowych,

wielekroć znajdował się w sytuacjach niezwykle dramatycznych. Udawało mu

się z nich cało wychodzić, rzemiosło wojenne poznał bowiem bardzo gruntow-

nie.  Cieszył  się  powszechnym  szacunkiem  zarówno  wśród  przełożonych,  jak

i podwładnych.

Po przejściu w stan spoczynku, w 90 roku, przeniósł się do Warszawy, gdzie

zatrudnił się w Urzędzie Ceł. Po czterech latach przeniósł się do pracy w fabryce

Jerzego Krauzego i Władysława Adamczewskiego, wyrabiającej kosmetyki i che-

mikalia. Pozostał w niej do wybuchu II wojny światowej, a także przez pierwsze

Edmund  Hauser  (ur.    grudnia  868  w  Bóbrce,  zm.    września  99  w  Poznaniu)  –  generał  major

cesarskiej  i  królewskiej  Armii  oraz  generał  dywizji  Wojska  Polskiego.  W  czasie  przewrotu  majowego,

pod  nieobecność  dowódcy  okręgu  gen.  Kazimierza  Sosnkowskiego,  opowiedział  się  po  stronie  rządu

i energicznie organizował dla niego pomoc, wysyłając już  maja do Warszawy wielkopolski 57 i 58 pułk

piechoty. Maj 96 – marzec 97 dowódca Okręgu Korpusu Nr VII Poznań. Z dniem 0 kwietnia 97 r.

przeniesiony został w stan spoczynku. Osiadł w Poznaniu, gdzie zmarł. T. Kryska Karski i S. Żurakowski,

Generałowie Polski Niepodległej, Warszawa 99, s. 8.

Kazimierz Antoni Dzierżanowski (ur.  października 87 w Hałuszczyńcach, w powiecie skałackim,

zm. prawd. w maju 90 na Ukrainie) – podpułkownik artylerii Cesarskiej i Królewskiej Armii, gene-

rał dywizji Wojska Polskiego. W dniach - maja 96, w czasie zamachu stanu, pełnił obowiązki

dowódcy Okręgu Korpusu Nr I w Warszawie.  sierpnia 96 wyznaczony został na stanowisko do-

wódcy  Okręgu  Korpusu  Nr  III  w  Grodnie.  5  marca  97  przeniesiony  został  na  równorzędne  sta-

nowisko dowódcy Okręgu Korpusu Nr VII w Poznaniu. Z dniem  grudnia 9 przeniesiony został

w stan spoczynku. Osiadł we Lwowie. T. Kryska Karski i S. Żurakowski,  Generałowie Polski Niepodległej,

Warszawa 99, s. 5.

Generał Medwadowski odznaczony został ( listopada 98 r.) także Medalem za wojnę 98-90.

CAW, Akta Personalne, gen. Medwadowski Jan, sygn. 050, k. 9, .

8

lata jej trwania. Jan Medwadowski mieszkał z rodziną przy ul. Marszałkowskiej.

W wolnych od pracy chwilach generał spisywał swoje wspomnienia. Przed wy-

buchem  Powstania  Warszawskiego  gotowych  było  siedemset  stron  tej  pracy.

W czasie powstania dom został zniszczony, część dobytku spaliła się, a część

została  rozkradziona.  W  ten  sposób  przepadł  cały  pamiętnik  oraz  pamiątki

wojskowe.

Rodzina generała w czasie powstania była rozproszona. Po jego upadku on

sam został transportem wywieziony do Koniecpola za Częstochowę. Stamtąd

wrócił do Milanówka pod Warszawą, gdzie przebywała jego żona z córką. Po za-

kończeniu działań wojennych najstarszy syn generała, Janusz, kończący studia

inżynieryjne, dostał w Łodzi pracę wraz z mieszkaniem. I tam też zamieszkali

rodzice z córką.

Generał  został  kustoszem  archiwum  miejskiego  w  Łodzi.  Dzięki  presji  ro-

dziny  Medwadowski  odtworzył  swoje  wspomnienia.  Dzięki  temu  otrzymali-

śmy – może już nie tak wierny jak pierwszy – ale i tak zdumiewająco dokładny

i barwny opis przeżyć autora.

Jan  Medwadowski  był  dwukrotnie  żonaty.  Po  śmierci  pierwszej  żony  oże-

nił się z Zofią Olszewską. Mieli troje dzieci. Generał Jan Medwadowski zmarł

7 września 957 roku w Łodzi, pochowany został w rodzinnym Gostyninie.

Poniżej przedstawiono wybrane fragmenty wspomnień gen. Medwadowskiego,

obejmujące jego przeżycia w trakcie kampanii wschodniopruskiej 5.

Gen. jan a. Medwadowski

wybuch wojny. w 1. armii gen. Pawla Rennenkampfa

„Nadszedł dzień  sierpnia i też było spokojnie. Po paru dniach z powodu,

że Niemcy ogłosiły mobilizację, ogłoszono ją też i u nas. Wieczorem, zdaje się

sierpnia (nowego stylu) zawezwano nas do kasyna. Zebraliśmy się i generał

Romanowski 6, nic nie mówiąc stał już za stołem, na którym były rozstawione

5   Z ziemi rosyjskiej do Polski. Generał Jan A. Medwadowski w swoich wspomnieniach, red. D. Radziwiłłowicz,

Olsztyn 0, s. 7-6.

Starano się zachować charakter narracji zapisków gen. J.A. Medwadowskiego, miejscami tylko porządkując

interpunkcję, w nawiasach kwadratowych wyjaśniając zastosowane skróty – dziś nieczytelne bez uprzed-

niego rozwinięcia; ujednolicono także zapis nazw odznaczeń.  Instrukcja wydawnicza dla źródeł historycz-

nych od XVI w. do poł. XIX w. , oprac. K. Lepszy, http://mikmach.hg.pl/zrodla/lepszy.html (data dostępu:

. 0). Śródtytuły wspomnień jak również wszystkie przypisy pochodzą od autora artykułu.

6  Nikołaj Aleksandrowicz Romanowski, do służby wojskowej wstąpił 5 czerwca 878 r. Ukończył Michaj-

łowską szkołę artyleryjską (880). Jako chorąży (od 8 sierpnia 880 r.) w . Brygadzie Artylerii. Podpo-

rucznik (od  października 88 r.). Porucznik (od  grudnia 885 r.). Sztabs-kapitan (od 5 grudnia

89 r.). Kapitan (od 8 lipca 896 r.). Uczestnik wojny przeciw Chinom 900-90. Podpułkownik (od

90).  Ukończył  Oficerską  Szkolę  Artylerii.  Uczestnik  japońsko-rosyjskiej  wojny  90-905.  Dowódca

. baterii . Wschodniosyberyjskiej Brygady Artylerii. Za osiągnięcia w walkach w Port-Arturze nagro-

dzony  orderem  Św.  Jerzego    st.  (  października  90)  r.  Pułkownik  (905).  Dowódca    dywizjonu

Wschodniosyberyjskiej  Brygady  Artylerii  (9  lipca  906  –    grudnia  907).  Dowódca  .  dywizjonu

6. Brygady Artylerii ( stycznia 909 –  maja 90). Dowódca . dywizjonu tejże brygady ( maja 90

–  czerwca 9). Generał major (9). Dowódca 0. Brygady Artylerii (od  czerwca 9). Uczestnik I woj-

ny światowej. Inspektor artylerii 6. Korpusu Armijnego (7 maja 95 –  maja 96). Generał-porucznik

(od  czerwca 95). Inspektor artylerii 9. Korpusu Armijnego (od  maja 96). W 98 r. w armii Ukra-

iny, dowódca . Brygady Artylerii Ciężkiej . Kijowskiego Kadrowego Korpusu. Na emigracji w Jugosławii,

tam też zmarł; http://www.grwar.ru/persons/persons.html?id=5 (data dostępu: 8.0.0).

9

kielichy  z  szampanem.  Wyjął  z  kieszeni  telegram  i  przeczytał  „Dziś  dnia  …

Niemcy wypowiedziały nam wojnę”. Pierwszy dzień mobilizacji jutro rano, go-

dzina 6. Za szczęśliwy pochód nasz, proszę wypić ten kielich. Zaczęli krzyczeć

hura! Byłem bardzo podniecony i krzyknąłem: Niech żyje cesarz. Wtedy zaczęli

krzyczeć  jeszcze  głośniej  i  pić,  i  krzyczeć  –  rozeszliśmy  się,  gorąco  omawia-

jąc to zdarzenie, a ja prędko poszedłem do mieszkania, ponieważ było blisko,

[…] cichutko poszedłem do swego pokoju i prędko zasnąłem. Obudziłem się

po  piątej  –  ubrałem  po  cichu  i  wyszedłem  do  baterii.  Przyszedłem  zapewne

o 5.0. Wszyscy już wstali, dyżurny podoficer raportował mi. Wszedłem do sali

największej i powiedziałem, żeby się wszyscy zebrali. Panowała cisza. Przywi-

tałem się. Bardzo głośno krzyczeli: życzymy zdrowia. Powiedziałem: wieczorem

nasz generał otrzymał depeszę: Niemcy wypowiedziały nam wojnę. Ogłoszono

mobilizację. Pierwszy dzień mobilizacji dziś od godziny 6 rano (za 0 minut).

Życzę wam szczęśliwego pochodu, abyście w zdrowiu wrócili do swoich domów.

Odp.[owiedzieli]: Dziękujemy. W.[asze] W.[ysoko] B.[łogorodie]. Wtedy ja jeszcze

dodałem. Niech żyje cesarz! Hura, Hura. A teraz do śniadania i o 6 godzinie za-

czynamy mobilizację. Tu wyznaczyłem, gdzie i kto ma co robić. […]

[…]  Nadszedł  6  dzień  mobilizacji,  w  którym  miałem  wyruszyć  z  baterią,

a  że  bateria  miała  numer  pierwszy  więc  i  ja  najpierw  miałem  wyruszyć.  […]

Po  odpoczynku  i  pożegnaniu  się  z  żoną  wyruszyłem  ku  baterii  w  nakazanym

terminie około godz. 6, a nawet prawie 7 wyruszyliśmy. Przywitałem się z bate-

rią, przemówiłem do baterii, że żądam bezwzględnego posłuszeństwa nie tylko

dla siebie, lecz dla każdego oficera, podoficera i starszego żołnierza, mającego

prawo rozkazywać, że żądam trwania na swych miejscach, nie porzucania ba-

terii – nie zachodzenia do cudzych domów – nie napastowania kobiet, że będę

oddawał każdego winnego postępku, lub będę karał według przynależnego mi

prawa, które z chwilą wyruszenia w pochód jest dla mnie zwiększone jako że

bateria  jest  samodzielna.  Potem  podałem  komendę  do  modlitwy.  Zdjąć  czap-

ki. Zmówić modlitwę – Daj nam Boże wszystkim powrócić żywymi i zdrowymi.

Cel prawicą maszerować i wyciągnęła się bateria sznurem 8 dział 6 jaszczy,

0 wozów taborowych, pomiędzy którymi była kuchnia wyposażona, wymyta

i napełniona wodą, która po dojściu za ½ godziny do stacji mogła już mieć

wrzątek na herbatę. – Jechałem na czele baterii, a dojechawszy przed nasz do-

mek stanąłem przepuszczając baterię, po kolei pojedynczymi zaprzęgami. […]

O 0 wieczorem byliśmy już na stacji, dokąd wcześniej z drogi posłałem feld-

febla, który dowiedział się, w którym miejscu postawić park i rozpiąć sznury

dla przywiązania koni, w kilka chwil wszystko było na miejscu, żołnierze pili

herbatę ponieważ my tworzyliśmy pierwszy eszelon, więc pociąg już był gotów

na  torze  zapasowym  i  weszliśmy  do  swego  wagonu,  w  którym  zająłem  swój

przedział razem ze swoimi rzeczami i pościelą. Ponieważ było ciemno nazna-

czono dla nas załadowanie o  rano nazajutrz, podzieliłem baterię na plutony

do  załadowania  dział  i  jaszczy  i  taboru.  […].  Każde  działo  i  jaszcz  ciągnęło

i popychało do 0 ludzi, kolejno to czyniąc i ustawiając  działa z przodkami

na jednej platformie lub  jaszcze. Jeżeli platforma była większa, to cały pluton

mieścił się na jednej platformie.

0

Pojechaliśmy  przez  Baranowicze  i  z  tej  stacji  pociąg  ruszył  na  Słonim,

Białystok. Gdy dojechaliśmy do Słonima gotów był obiad dla żołnierzy, my po-

szliśmy na stację, zapytaliśmy, ile minut będzie pociąg stał, prosiliśmy o zatrzy-

manie  pociągu  kilka  minut  dłużej  dopóki  nie  rozdzielą  obiady  do  kociołków,

poczem ruszyliśmy dalej i ku wieczorowi wjechaliśmy na jakąś małą stację, może

Bobrowniki,  gdzie  po  zatrzymaniu  pociągu  do  mego  wagonu  wszedł  kapitan

sztabu generalnego, który zapytał, jaki oddział jedzie, jaki skład i prosił, żebym

poszedł zameldować się do Dowódcy armii [Frontu]. Nałożyłem na siebie szab-

lę, rewolwer, zabrałem raport, skład eszelonu i udałem się do dowódcy armii.

Był to generał Żyliński 7, który przedtem był dowódcą okręgu Warszawskiego

i szefem sztabu generalnego. Zameldowałem się i dodałem, że jestem dowódcą

eszelonu I- i . baterii 0 bryg.[ady] artylerii, że oficerów jest 6, szeregowców

NN,  koni  NN,  armat  8,  jaszczy  6,  tabory.  Zapytał,  czy  mi  nie  brakuje  czego

do stołu. Nie. No dobrze. Proszę mi powiedzieć, jaki jest duch baterii. Rozumie

się powiedziałem, że bardzo dobry, ludzie rwą się [do] boju. Bardzo mi przy-

jemnie słyszeć to. Czy ja dawno jestem dowódcą[?] Czy pan skończył akademię

sztabu generalnego? Nie – jest to odznaka skończenia szkoły artyleryjskiej. Bar-

dzo mi przyjemnie. Dziękuję. Odszedłem, wyruszyliśmy dalej – już nie gotowali-

śmy wody w kotle, gdyż na każdej stacji był wrzątek gotowy i można było dostać

żądaną ilość; naczelnik stacji wiedział, kiedy jaki eszelon przyjedzie i zawsze

był gotów wrzątek. Późno wieczorem przyjechaliśmy na st. Białystok, nie wolno

było wychodzić z wagonów, gdyż była to duża stacja, na której przewekslowano

nasz pociąg na kierunek do Grodna, wreszcie b. późno, gdy już spaliśmy, pociąg

ruszył, przejechaliśmy przez Grodno i po kilku godzinach pociąg zatrzymał się

na st. Porzecze. Była już godzina  rano. Dyżurny oficer poszedł do komendan-

ta i zapytał kiedy mamy się wyładować. Przeewakuowano nas na tor zapaso-

wy, gdzie była rampa i bardzo w prędkim czasie wyładowaliśmy. Otrzymałem

od  komendanta  wojskowego,  żebym  się  starał  prędko  uporządkować,  zjeść

śniadanie,  zabrać  wszystko  i  wyruszyć  do  Druskiennik,  gdzie  miałem  czekać

na rozkazy swego dowództwa. […]

Ponieważ to było letnisko-uzdrowisko, więc przed ogłoszeniem mobilizacji

było tu dużo kuracjuszy, lecz z chwilą ogłoszenia mobilizacji, wszystko się roz-

biegło i rozjechało. W danym czasie, gdy my przyjechaliśmy już niczego oprócz

miejscowych nie było. Postawiliśmy park, trochę sprzętu zamaskowano, dzia-

ła  zaś  skierowaliśmy  lufami  w  stronę  nieprzyjaciela.  Wyznaczono  nam  parę

domków, w których zamieszkaliśmy. […]

7  Jakow Grigorijewicz Żyliński (ur. 5 marca 85 r. w Michajłowie w guberni riazańskiej, rozstrzelany

w  98  r.)  –  rosyjski  generał  kawalerii,  generał  gubernator  warszawski  i  głównodowodzący  wojsk

Warszawskiego Okręgu Wojskowego od marca do  września 9 r. W armii rosyjskiej od  87 r.

Ukończył  Nikołajewską  Szkołę  Oficerską  Kawalerii  w  876  r.  i  Mikołajewską  Akademię  Sztabu  Ge-

neralnego w 88 r. W początkowym okresie I wojny światowej naczelny dowódca Frontu Północno-

Zachodniego. Kierował operacjami w Prusach Wschodnich. 6 września 9 r. zdjęty ze stanowiska

za  klęskę  i  całkowite  rozbicie  .  Armii  w  bitwie  pod  Tannenbergiem  i  klęskę  .  Armii  w  bitwie  nad

jeziorami  mazurskimi.  W  latach  95-96  przedstawiciel  rosyjskiego  Naczelnego  Dowódcy  w  Ra-

dzie Sojuszniczej w Paryżu. W listopadzie 96 r. odwołany z Rady i skierowany w stan nieczynny.

Po przewrocie bolszewickim próbował wyjechać za granicę, ale został schwytany i rozstrzelany przez

bolszewików w nieznanych okolicznościach; http://www.grwar.ru/persons/persons.html?id=8 (data

dostępu: 0.0.0).

Do Druskiennik liczono  wiorsty 8 […] Staliśmy [w Druskiennikach] pew-

no  z  9  dni,  oczekując  na  całkowite  zebranie  się  0  i  0  Dywizji  [Piechoty] 9

na przerzucenie przez Niemen mostu pontonowego i na rozkazy. 0 […]

Przeprawę  przez  rzekę  Niemen  po  moście  pontonowym  kierował  osobiście

dowódca  0.  Dywizji  Piechoty  generał  lejtn.[ant]  Kolankowskij .  Przeprawa

musiała się odbyć w porządku i spokoju. Jadący konno musieli zejść z koni i pro-

wadzić je parami osobiście bez względu na szarżę jaką jeździec posiadał.

[…] Cały czas mieliśmy bezdeszczową pogodę, z czego byliśmy kontenci – z in-

nej strony ciężko było nam maszerować w kurzu. Dobre było tylko to, że mogliśmy

spać na ziemi, nie rozkładając nawet śpiworów. Czwarty etap musieliśmy zakoń-

czyć w Kalwarii [obecnie miejscowość na Litwie – lit.  Kalvarija], gdyż drogi były

wyjątkowo wąskie, teren pagórkowaty i mocno zalesiony. Odpoczywaliśmy zale-

dwie trochę i znów szliśmy całą noc, poranek i ponad południem doszliśmy do

północnego brzegu jez. Wisztynieckiego, gdzie wyczerpani zatrzymaliśmy się. Moja

. bateria otrzymała zadanie wspierać ogniem 57. pułk piechoty pod dowództwem

pułkownika Mienickiego, który miał się posuwać północnym brzegiem jeziora.

walki w Prusach wschodnich

Poszedłem wybrać punkt obserwacyjny. Nie potrzebowałem jechać, bo góra

wysoka na północnym brzegu była blisko i z niej widziałem opuszczające się na

zachód boczną część góry daleko do rzeki Pissy, która wyciekała z jeziora u stóp

góry,  na  której  stałem,  a  następnie  ciekła  na  północ.  Tu  dopiero  zobaczyłem

dowódcę swego dywizjonu.  Piechota  naszego  57. pułku była  już  przed  nami

o kilka kilometrów, gdyż nieprzyjaciela nie było widać aż do rzeki. W prawo ode

8  Wiorsta, jednostka miary długości, używana dawniej w Rosji;  wiorsta = 066,8 m.

9  W  skład  IV  Korpusu  wchodziły:  0.  i  0.  Dywizja  Piechoty,  .  korpuśny  dywizjon  mortir  polowych,

. Doński pułk kozaków, 6. samodzielny szwadron kozaków, . batalion saperów, . batalion obo-

zowy, 0. Brygada Artylerii była jednostką dywizyjną.

0  . Armia rosyjska przekroczyła granicę niemiecką 7 sierpnia, tj. 8 dni po rozpoczęciu mobilizacji.

W jej skład wchodziły trzy korpusy piechoty, pięć i pół dywizji kawalerii. Jej skład przedstawiał się

następująco: . Armia – dowódca gen. kawalerii P. Rennenkampf, szef sztabu gen. Mileant; III Korpus

(5 i 7. Dywizja Piechoty)- gen. piech. Nikołaj Jepanczin; IV Korpus (0 i 0. Dywizja Piechoty) – gen.

art.  Alijew;  XX  Korpus  (8  i  9.  Dywizja  Piechoty)  –  gen.  piech.  W.  Smirnow;  5.  Brygada  Strzelców;

56. Dywizja Piechoty; Kawaleria armii.

Eduard Arkadiewicz Kolankowskij (ur.  października 857 r. – zm.?).  Wykształcenie zdobył w . Moskiew-

skim Korpusie Kadetów. Do służby wojskowej wstąpił  sierpnia 87 r. Ukończył . Aleksandrowską Szko-

łę Wojskową. Jako podporucznik (od  maja 877 r.) przydzielony do . rezerwowego batalionu saperów.

Uczestnik rosyjsko-tureckiej wojny 877-878. Podporucznik (od 5 października 878 r.). Porucznik (od 0

kwietnia 880 r.). Ukończył Nikołajewską Akademię Inżynieryjną. Sztabs-kapitan (od 0 września 88 r.).

Kapitan (od 0 września 88 r.). Podpułkownik (od 8 marca 89 r.). Sztabs-oficer do specjalnych poru-

czeń Petersburskiego okręgowego inżynieryjnego zarządu (0 sierpnia 896 –  lutego 905). Pułkownik

(od  kwietnia 897 r.). Generał major (od 905 r.). Uczestnik japońsko-rosyjskiej wojny 90-905. Do-

wódca . Brygady 7. Dywizji Piechoty (5 lipca 906 – 6 luty 9). Generał lejtnant (od 9 r.). Naczelnik

0. Dywizji Piechoty (6 luty –  października 9). Uczestnik operacji wschodniopruskiej – sierpień-wrze-

sień 9. 7 października 9 r. zdjęty ze stanowiska rozkazem dowódcy . Armii gen. Rennenkampfa

za  zatajenie  przez  tydzień  porażki  w  trakcie  odwrotu  9.  Kołomenskiego  pułku  piechoty  (po  bitwie

9 sierpnia 9 r. łączność z pułkiem została utracona; później okoliczności klęski pułku wyjaśniły się).

Odsunięty od dowodzenia, skierowany do rezerwy przy sztabie Mińskiego Wojennego Okręgu ( paździer-

nika 9). Naczelnik 8. Dywizji Piechoty ( grudnia 9 – 5 lipca 95). Naczelnik . Kaukaskiej Brygady

Strzelców (5 lipca – 9 października 95). Naczelnik 0. Dywizji Piechoty ( stycznia 96 – 8 kwietnia

97). Zwolniony ze służby z powodu stanu zdrowia 9 czerwca 97 r.; http://www.grwar.ru/persons/per-

sons.html?id=5 (data dostępu: 0.0.0).

mnie, czyli na północ od jeziora widać było stację Kybartai, w lewo m. Stołupiany

[niem.  Stallupönen, obecnie ros.  Niestierow] – Wybrałem stanowisko ukryte dla

baterii w prawo od punktu i po krótkim czasie byłem gotowy do działania. [...]

Wkrótce z mego punktu też zobaczyłem będącą w ruchu lokomotywę z jed-

nym wagonem […], kapitan mój już wystrzelił, gdy lokomotywa zatrzymała się

za  dworcem,  wagon  pozostał,  a  lokomotywa  odjechała.  […]  Z  wagonu  [nie-

mieccy żołnierze] wytoczyli działo polowe i toczyli je za budynkiem stacji, skąd

zza rogu wychynąwszy tylko lufę działa próbowali strzelać na południe […] do

naszej piechoty. Kapitan wstrzelał się do budynku stacji, do działa wysuniętego

tylko lufą, budynek był murowany pociski przez okna padały za budynek. Strze-

lano  granatami,  które  uszkodziły  bardzo,  lecz  nie  zapaliły.  Po  kilku  wystrza-

łach działo schowali za budynek i zaprzestali strzelać. Ponieważ nadeszła noc,

spodziewałem się, że pozostaniemy na pozycji, lecz otrzymano rozkaz. Zacho-

wując ciszę wrócić na poprzednie stanowisko ogniowe i zostać tam biwakiem,

który  będzie  ochroniony  przez  warty  piechoty  i  posterunek  zwiadu  kozaków.

Wróciliśmy, zapewne o godz. , w nocy, zanim się rozłożono, zanim wszystko

przygotowano do nocy. […]

Rano o trzeciej zapowiedziane było wstawanie, karmienie koni, czyszczenie

i zdaje się o 6 rano wyruszyliśmy najpierw na tę samą pozycję, a następnie po

dużych kluczeniach, idąc wciąż za piechotą przeszliśmy przez Pissę stanąwszy

na  zachodnim  jej  brzegu  na  północ  od  puszczy  Rominckiej,  mając  kierunek

strzału w kierunku północno zachodnim. […] Nasi, którzy szli drogą leśną ze

wschodu  na  zachód  opanowawszy  Rominty,  cofnęli  się  […],  siły  zaś  główne

poszły  za  Niemcami  na  Gołdap  –  skąd  do  6-go  sierpnia  (nazajutrz)  zagrozili

ich  prawemu  skrzydłu.  […]  Już  po  południu  rozpoczęła  się  ostra  strzelanina

pomiędzy  nami  a  Niemcami,  którzy  zajęli  pozycję  na  południe  od  Trakehnen

[obecnie Yasnaya Polyana], broniąc przystępu od południa do głównej linii kole-

jowej prowadzącej z Wierzbołowa  do Królewca. Nasza piechota posuwała się

stopniowo w kierunku ich pozycji, artyleria niemiecka ostrzeliwała ich z zakry-

tych stanowisk ogniowych  – my ze swojej strony wstrzeliwaliśmy się do ich

piechoty okopanej, z drugiej strony macaliśmy ich baterię, do nas pociski ich nie

dochodziły, […] Niemców mało, dopiero nad samym wieczorem kilka ich poci-

sków padło przed naszą baterią, nie czyniąc nam szkody, a jeden pocisk, gdy

już się zrobiło ciemno, a ja odszedłem od punktu na stronę i kiedy patrzyłem

w kierunku baterii niemieckiej rozerwał się o jakieś 500 m przede mną granat,

a zapalnik upadł jeszcze około 00 m i siłą bezwładności podskakując toczył

się do mnie. […] Następnie i piechota i my musieliśmy zejść z pozycji i odejść

Wierzbołów (lit. Virbalis, pierwotnie Nowa Wola) – miasto na Litwie, położone w okręgu mariampol-

skim,  km od Wyłkowyszek.

Stanowisko ogniowe (SO) – miejsce zajęte lub przygotowane do zajęcia przez broń w celu prowadzenia

z niego ognia. Jest to również rejon zajęty lub przygotowany do zajęcia przez działo do wykonania

zadań ogniowych. W zależności od stopnia ukrycia przed obserwacją naziemną nieprzyjaciela stanowi-

ska ogniowe dzielimy na: odkryte – przeznaczone do strzelania na wprost. Sprzęt nie jest ukryty przed

naziemną obserwacją nieprzyjaciela (jeśli jest zamaskowany, może być obserwowany po rozpoczęciu

ognia);   półzakryte  –  ukrywają  przed  naziemną  obserwacją  nieprzyjaciela  tylko  sprzęt,  nie  ukrywają

błysku, dymu i kurzu; zakryte – chroni rozmieszczony na nich sprzęt przed naziemną obserwacją nie-

przyjaciela, jak również ukrywa kurz, błysk i dym powstały podczas strzelania.

na miejsce noclegu wyznaczone na wschód od drogi Stołupiany-Szittkehmen,

gdzie  zanocowaliśmy.  Gotowość  bojową  zapewniało  czuwanie  połowy  stanu

osobowego baterii, oraz konie z których nie zdejmowano uprzęży. […] Naza-

jutrz 6 sierpnia wstaliśmy i wcześnie byliśmy gotowi do wymarszu. […]

Nasza piechota około godz. 0 już posuwała się do pozycji, na których za-

trzymał się ruch nieprzyjaciela, wtedy spotykano ją silnym ogniem ckm-ów. Aby

wesprzeć swoją piechotę, otworzyłem silny ogień całą baterią i w miarę powo-

dzenia, przenosząc ogień na inne punkty, gdzie znów nasza piechota mogła się

przesunąć.  Przez  ten  czas  artyleria  niemiecka  ciężka  ostrzeliwała  zawzięcie

przestrzeń pomiędzy moim punktem do czoła naszej piechoty. Ciężkie pociski,

tak zwane walizy padały, powodując duży huk i tworząc masę czarnego dymu,

kurzu i ziemi. Na przestrzeni tej pasło się stado krów, nie zwracając wcale uwa-

gi na padające pociski, tylko odchodząc w inne miejsce, gdy blisko nich padał

pocisk. Gdy nasza piechota podeszła już na znacznej przestrzeni bliżej do pie-

choty niemieckiej około godz. , Niemcy zdecydowali się odeprzeć naszą pie-

chotę, uszykowali się za lasem brzozowym i utworzywszy kolumnę o szerokości

frontu przynajmniej 00 m, wyszli i zaczęli posuwać się całą kolumną z karabi-

nami z nałożonymi bagnetami. Krzyczeli hura, śpiewali i groźnie postępowali.

Miałem  wstrzelaną  tą  przestrzeń,  więc  podałem  komendę.  Cel  N.  poziomica,

celownik  5,  zapalnik  5  baterią  –  ognia.  Wszyscy  którzy,  byli  na  punkcie,

patrzyli, gdy tylko rozpoczęły szrapnele swój śmiercionośny taniec – widok był

straszny. Rozpryski były nad kolumną i przed nią, masa żołnierzy padła, reszta

zawracała. Dodałem trzy patrony [pociski] – wolny ogień. Co się tam działo –

trudno powiedzieć. Leżeli zabici i ranni, kolumny nie było, a tylko resztka ucie-

kających za lasem. Wyrozumiawszy, że tam musiało być miejsce zbiórki – wy-

mierzyłem – podałem komendę w prawo 0, celownik 0 (lasek nie miał głę-

bokości, więcej nad 00-0 sążni = 00 m), trzy patrony, ogień dowolny (jak

tylko które działo było gotowe – odpalano). Jednakże ogień niemieckich karabi-

nów maszynowych był bardzo mocny, nasze szeregi były też ze znacznymi stra-

tami, nie mogły się dalej posuwać. Niemcy nie zrezygnowali z natarcia, ale bali

się atakować w innym miejscu, więc jeszcze raz o godz.  kolumnę w szyku

rozwartym zdecydowali się zaatakować. Ale ja miałem wstrzelone także i inne

punkty. Gdy tylko wyruszyli, skierowałem na nich baterię i czekałem aż dojdą do

pewnego punktu, znanego mi i wstrzelanego. Wtedy od razu podałem komendę

trzy patrony, ogień dowolny. Rezultat był jeszcze okropniejszy, bo już nie mieli

się nawet gdzie schować. Rozbiegli się, gdzie kto mógł. Wtedy zmienili taktykę;

artyleria ciężka biła silnie do naszej piechoty, która poniosła dość duże straty

od karabinów maszynowych i zaczęła się pomału cofać, ale stopniowo, sytuacja

taka trwało do godz. . Zameldowałem dowódcy dyonu, że mogę jeszcze strze-

lać, aż podejdą do mnie na odległość  km, potem moje pociski nie mogą już im

szkodzić, więc prosiłem o pozwolenie zmiany stanowisk ogniowych. […] Wtedy

powiedział mi, że on nie może pozwolić, ale pójdzie po zgodę do dowódcy dy-

wizji. […] Około godz. 5 otrzymałem pisemną zgodę: „Jeżeli Panu trudno się

trzymać, zezwalam na zmianę pozycji”. Tymczasem ogień artylerii niemieckiej

od północy wzmógł się po całej mej baterii. Zapewne błyski wystrzałów mojej

baterii mogli widzieć Niemcy tylko z północy, z tego budynku stacyjnego, który

wczoraj przez mój pluton był ostrzeliwany, jednak nie mierzyli zbyt dokładnie,

ale  kierunek  złapali  dobrze.  Pociski  padały  poza  naszą  baterią  albo  znacznie

dalej. Największe nasilenie ognia było w chwili, gdy chciałem baterię przenieść

w tył o 00 m. Poczekałem więc chwil kilka, gdy bateria zamilkła, przygotowu-

jąc  się  do  zmiany  pozycji.  Niemcy  zrozumieli  widocznie,  że  tak  moją  baterię

zgnębili, że więcej nie jest w stanie prowadzić ognia. Posłałem zwiadowcę pie-

szo  do  przodków,  wydając  polecenie,  aby  przodki  zajeżdżały  po  jednym,  aby

starali się najpierw zabrać działa, wskazałem miejsce, gdzie mają baterię usta-

wić i zaczynać. Starszym przy przodkach był feldfebel. Przez cały czas, gdy ma-

newr był dokonywany, ciężkie pociski padały na teren bezpośrednio za baterią,

jeden pocisk jednak wpadł pod lawetę jednego z dział. Czując, że zaraz upadnie

i wiedząc, że rozrywa się na wiele odłamków, które padają na wszystkie strony,

przysiadłem  raptem.  Nastąpił  wybuch,  a  obsługa  zaczęła  krzyczeć  „dowódca

upadł”, zaraz się podniosłem, nakazałem ciszę, doszedłem do baterii, przy mnie

zabierali działo i jaszcze, a kapitana posłałem do nowej pozycji, aby ustawić,

okopywać, budować działobitnię, czyli kierować baterię na dawny dozór. Gdy

tylko to było zrobione, zacząłem pojedynczymi plutonami sprawdzać odległość

i zapalnik. Okazało się, że przesunęliśmy się tylko o 5 podziałek celownika,

[…] w tył – za to bateria stała za niewysokim pagórkiem, który jej błysków nie

zasłaniał, lecz pociski, które by padały przed baterią, nie zrobiłyby szkody bate-

rii ani obsłudze. O 6-ej wszystko było w porządku. Niemcy myśleli, że moja

bateria uciekła – i wznowili ostrzał swoich ciężkich baterii przeciw naszej pie-

chocie,  która  zachowywała  się  biernie.  Początkowo  strzelałem  do  drobnych

gromadek przebiegającej piechoty, przeszkadzając jej w natarciu, a raptem znów

się ukazała większa kolumna świeżej piechoty, która wyszła z tego samego la-

sku. Podpuściłem ją na możliwie najdalszy celownik 0 i rozkazałem trzy pa-

trony ogień dowolny. W tej chwili, gdy zaczynałem podawać komendę, wszyscy

usłyszeliśmy muzykę, przy dźwiękach której mieli Niemcy jak na mustrze posu-

wać się i atakować. W kolumnie było z dziewięć kompanii piechoty 6. pułku

niemieckiego ,  gdyż  takie  znalazłem  nazajutrz  dowody  i  po  pierwszej  serii

rozprysnęło się wszystko. Podałem jeszcze raz – w prawo 0, trzy patrony, ogień

dowolny, w lewo 0, trzy patrony, w prawo 0 trzy patrony granatami celownik

5.  Ponieważ  od  baterii  źle  było  widać  podczas  strzelania  (przy  podawaniu

komend  byłem  przed  baterią,  na  górce,  a  przed  komendą  „Ogień  dowolny”

wchodziłem do dołu po wykopanych kartoflach, gdy seria minęła – wychodzi-

łem obserwować. Już kilkanaście minut przed tym powrócił dowódca dyonu,

ale był coś chmurny. Nie zastał dowódcy dywizji, nie wiedział, że mam pozwo-

lenie na zmianę pozycji. Więc gdy się dowiedział o pozytywnej dla baterii decy-

zji, rozchmurzył się i wtedy mi się przypomniało, że trzeba meldować. Okazuje

się, że dowódca dywizji był w lewo od naszej baterii, gdzieś na górce, z której

obserwował  ten  pogrom  batalionu.  A  gdy  powiedziałem,  że  otrzymałem

Autor wspomnień opisuje bitwę pod Gumbinnen (obecnie Gusiew w obwodzie kaliningradzkim, pol.

Głąbin lub Gąbin), która rozegrała się 0 sierpnia 9 r. Przeciwnikiem rosyjskiej 0. DP, którą wspie-

rała 0. Brygada Artylerii był nie 6. pułk piechoty, lecz 6. Dywizja Piechoty XVII Korpusu dowodzo-

nego przez gen. kaw. Augusta von Mackensena. Szerzej o bitwie: D.E. Showalter,  Tannenberg 1914.

Zderzenie imperiów, Warszawa 005, s. 78-05.

5

pozwolenie dowódcy pułku, powiedział: „proszę pokazać”, wyjąłem z kieszeni

bluzy i podałem mu. Uradował się i mówił: no chwała Boga, myślałem, że Pan

nie otrzymał pozwolenia, bałem się, że będą łajali. Panie pułkowniku, co Pan

mówi, czyż bym ja był taki nieostrożny. Zacichło u Niemców na dłuższą chwilę,

my też odpoczywaliśmy. Dowódca dyonu wziął od nas pierwszego oficera kpt.

Winogradowa, kazał mu zabrać swój pluton i rozkazał mu wyjechać naprzód

przynajmniej kilometr, tam zająć pozycję i pomóc swej piechocie. Teraz ja zwró-

ciłem się do dowódcy dyonu z pretensją, dlaczego mnie nie oddał tego polece-

nia, na co odpowiedział „przepraszam, ale to ja chciałem przy nim pobyć i po-

patrzyć, jak on strzela! – Odjechali, zmienili pozycję i pomogli piechocie, stanę-

li na północno-zachodnim skraju puszczy Rominckiej. Jednakże Niemcy nie dali

za wygraną, starali się jeszcze raz wyprawić swoje wojska do ataku. Tym razem

szli  z  daleka  poza  zasięgiem  szrapnela,  więc  strzelałem  z  pozostałych  6  dział,

najpierw granatem, próbowali przebiegać częściami tyraliery, to z jednego boku,

to z innego, to ze środka, lecz starannie pilnowałem, przewidując, w którym będą

biegli i bardzo często posyłałem moje granaty, a gdy znów zbliżyli się na 5 –

rozpocząłem  ostrzeliwanie  szrapnelami 5  na  normalnych  wysokościach,  czego

nie wytrzymywali. Ostrzeliwałem mieszanymi pociskami trzy granaty trzy szrap-

nele. Tak to trwało do godz. 9, a wnet zobaczyliśmy jak ich tyraliery zaczęły po-

jedynczo, a potem łańcuszkami cofać się. Mój kapitan, który był na przodzie pra-

wie o  km, posypywał [zapewne w artyleryjskim żargonie oznaczało – ostrzeli-

wał] im trochę drogę, aby szli prędzej. Okazało się właśnie, że od wsi Kl. Kume-

tschen  pokazał  się  oddział  60  pułku  z  drugą  baterią  ppłk.  Finieosienego,

który wyszedł z Gołdapi na skrzydło prawe wojsk niemieckich, co zmusiło ich do

cofania  się.  Bitwa  pod  Sodehnen  [obecnie  Krasnojarskoje],  tak  ją  nazwaliśmy,

została wygrana 6.

Po  walkach  otrzymałem  gratulacje  za  dobre  strzelanie.  Otrzymałem  także,

ku mojemu zaskoczeniu w obecności dowódcy dywizjonu ostrą reprymendę od

inspektora artylerii IV Korpusu generała Swiatłowskiego 7. Gdy przedstawiłem

5  Szrapnel (od nazwiska wynalazcy, angielskiego generała majora Henry’ego Shrapnela) – pocisk arty-

leryjski używany do rażenia ludzi. Zawierał lotki (np. w postaci ołowianych kulek lub strzałek), wyrzu-

cane z pocisku za pomocą ładunku prochowego, przy wykorzystaniu zapalnika czasowego. Po wyrzu-

ceniu z korpusu lotki rozlatują się stożkowo na odległość 50-00 m. Wynaleziony został w 80 r.,

poraz pierwszy użyto go w 80 r. podczas walk w Surinamie. Był w użyciu do czasów I wojny świato-

wej, później został zastąpiony pociskami odłamkowymi o działaniu rozpryskowym.

6  W historiografii polskiej bitwa ta określana jest bitwą pod Gąbinem, miała miejsce 0 sierpnia 0 r.

7  Swiatłowskij  Anatolij  Wladymirowicz  (  ur.    maja  85  r.  –  zm.  ?).  Do  służby  wojskowej  wstąpił

października 87 r. Ukończył . Aleksandrowską Szkołę Wojskową. Jako chorąży (od  sierpnia 875 r.)

służbę  rozpoczął  w  .  Brygadzie  Artylerii  Polowej.  Podporucznik  (od  9  grudnia  876  r.).  Porucznik

(od 6 kwietnia 877 r.). Uczestnik rosyjsko-tureckiej wojny 877-878. Starszy adiutant naczelnika

artylerii  .  Armijnego  Korpusu  (5  października  880  –    kwietnia  890).  Sztabs-kapitan  (od

października 88 r.). Kapitan (887). Ukończył Oficerską Szkołę Artylerii. Podpułkownik (89). Do-

wódca 5. baterii . Brygady Artylerii (5 kwietnia 897 – 0 grudnia 899). Pułkownik (899). Dowódca

. Dywizjonu . Brygady Artylerii (0 grudnia 899 – 8 kwietnia 90). Uczestnik zbrojnej interwencji

w Chinach 900-90 i japońsko-rosyjskiej wojny 90-905. Dowódca 5. pułku mortir (8 kwietnia

90 –  stycznia 906). Dowódca artylerii twierdzy petersburskiej i naczelnik artyleryjskich składów

( czerwca 906 – 9 lipca 907). Generał major (od 906 r.). Pomocnik naczelnika artylerii Peters-

burskiego Wojennego Okręgu (9 lipca 907 –  lipca 908). Naczelnik artylerii . Armijnego Korpusu

( lipca 908 – 6 lipca 90). Generał lejtnant (od 909 r.). Inspektor artylerii . Armijnego Korpusu

(6  lipca  90  –  0  maja  96).  Uczestnik  I  wojny  światowej.  Od    czerwca  95  r.  czasowo

6

raport o zużyciu amunicji, że pierwszego i drugiego dnia, czyli  i 5 sierpnia

[starego stylu] 8 wystrzelono 00 pocisków, to jeszcze mieściło się w normach,

ale  że  trzeciego  dnia  6  sierpnia  [starego  stylu] 9  wystrzelono  008  pocisków

– to było dla niego nie do przyjęcia. Na każdą baterię przygotowane było tylko

5000 [pocisków] na całą wojnę. Powiedziałem, że ja musiałem strzelać, no ale

jeżeli liczyć ściśle, to  bateria nie wystrzeliła ani razu, więc już wychodzi dwa

razy mniej na jedną baterię. Chociaż ja miałem rację, ale on miał zmartwienie.

Wydał rozkaz, żeby oszczędzać pociski – amunicję w ogóle. Tak się złożyło, że

takiej dużej ilości pocisków nigdy w jednym dniu nie wystrzelono  0. Zdaje się,

że również tego wieczoru wrócili na nocleg na to samo miejsce, gdzie spędzili-

śmy moc poprzednią. Podczas gdy wracaliśmy na nocleg, zameldowano mi, że

wśród jezdnych, którzy stali najdalej od miejsca bitwy, czyli przy przodkach, za-

bici zostali dwaj żołnierze, co mnie bardzo przygnębiło. Kazałem tego samego

wieczoru zebrać pluton i odnieść ich na cmentarz, ja również poszedłem. Wyko-

pano grób, nogami na wschód, włożono ich do grobu bez trumny – w ubraniu,

płaszczu, który połą nakrywał im twarz. My w oddziale nie mieliśmy popa, więc

ja sam zwróciłem się do grupy obecnych z wezwaniem aby pomodlić się za ich

dusze, i sam zmówiłem „Ojcze nasz” i Wieczny odpoczynek. Feldfebel powie-

dział: Niech Pan się nie martwi, co by to była za bitwa jakby nie było zabitych.

[…]  Przenocowawszy  następnego  dnia,  wyruszyliśmy  kierując  się  na  Dar-

kehmen  [obecnie  Oziersk].  Ponieważ  szliśmy  kolumną  ubezpieczoną,  a  prze-

szliśmy za cmentarz, przywieziono meldunek, że za rzeką Angerappą [obecnie

w Polsce – Węgorapa, w Rosji – Angrapa] żadnych wojsk przeciwnika nie ma.

Ponieważ oddział 60 pułku z baterią, który nocował na północ od Gołdapi, też

przysłał  do  dowódcy  dywizji  meldunek  i  oczekiwał  na  rozkazy  po  przejściu

większej części drogi, którą mieliśmy pokonać. Oddział nas został zatrzymany

na dłuższy postój. Prosiliśmy o pozwolenie zobaczenia terenu, który ostrzeli-

waliśmy ja i dowódca baterii haubic ppłk. Pantelejew, którego nazwisk żartem

wymawiano rozdzielnie, o co się nie obrażał. W tych miejscach, gdzie dwukrot-

nie został rozbity atak dwóch kolumn, były ślady straszne. Jakkolwiek ranni byli

dowodził  .  Armijnym  Korpusem  w  zastępstwie  chorego  dowódcy  tego  korpusu  generała  artylerii

Alijewa. Inspektor artylerii 6. Armii (od 0 maja 96 r.). Uczestnik antybolszewickiego „Białego ruchu”

na południu Rosji; http://www.grwar.ru/persons/persons.html?id=976 (data dostępu: .0.0).

8  Daty nowego i starego porządku (daty nowego stylu i starego stylu) – problem z dziedziny rachuby

czasu związany z przechodzeniem poszczególnych krajów z kalendarza juliańskiego („starego porząd-

ku”) na gregoriański („nowego porządku”). Ze względu na fakt, że zmiana ta dokonała się w różnych

krajach  w  różnym  czasie,  daty  zapisane  na  dokumentach  wytworzonych  np.  w  XVI-,  XVII-  a  nawet

XVIII-wiecznej (z I połowy wieku) Wielkiej Brytanii nie były utożsamiane z tak samo zapisanymi da-

tami w Hiszpanii, Portugalii, Włoszech, Polsce i we Francji. Wymienione kraje wprowadziły kalendarz

gregoriański w 58 r. (cztery pierwsze  października tego roku, Francja 0 grudnia – licząc według

nowego porządku), Austria, Czechy i Śląsk w 58 roku, protestancka część Niemiec w 700 roku, na-

tomiast Wielka Brytania i jej imperialne posiadłości dopiero  „nowego” września 75 roku, a Rosja

i jej posiadłości jeszcze później – po przewrocie październikowym w 97 – dokładnie  lutego 98 r.

Niemal równocześnie zrobiły to prawosławne kraje bałkańskie – Rumunia, Serbia, Bułgaria oraz Grecja

(ta ostatnia dopiero w 9 roku), a z krajów muzułmańskich – Turcja oraz Egipt.

9  Prawdopodobnie  autor  potyczkę  pod  Stołupianami  (7  sierpnia)  i  bitwę  pod  Gąbinem  (0  sierpnia)

traktuje jako jedną bitwę.

0  O kryzysie amunicyjnym jaki pojawi l się w armii rosyjskiej już po pierwszych walkach zob .M.M. Gołowin,

op. cit., s. 5-56.

7

zabrani, lecz zabici pozostali . Za laskiem, skąd kolumny wychodziły, również

były ślady porażeń; w 50 m za laskiem jak się domyślałem, było stanowisko

baterii, tam już moje szrapnele nie dosięgały na rozprysk, lecz mogły dosięgnąć

na udar, wtedy działał zapalnik uderzający i pocisk rozrywał się. Widziałem zabi-

tego, który leżał, mając spalony mundur na piersiach, koszulę, cały ogień z po-

cisku lekkiego szrapnela, eksplodował tuż obok leżącego zabijając go i osmala-

jąc jego ciało. Przy baterii pomiędzy działami było sporo dołków od padających

granatów haubic ,8 cm, z baterii Pantelejewa, i mnóstwo na całym polu leżało

„szklanek”, czy też nazwać je „garnków” bez zapalników, w których zawarte były

kulki szrapneli. Żołnierze piechoty 59. pułku, których wspomagałem [ogniem

artylerii], mówili mi, że cała ich nadzieja była tylko położona w mej baterii, gdyż

z jednej kompanii ich batalionu pozostało zdolnych do walki 6 żołnierzy – reszta

częściowo była zabita, chociaż okazało się niewielu, było sporo rannych, a naj-

główniej sporo takich, którzy się ukrywali jak mogli, gdzie się dało, w bruździe,

czy za krzakiem lub w szopach, a częściowo w zbożu, które nie było zwiezione.

No i jak mogliśmy się bronić (mówili piechociarze), kiedy u nas na 6 kompa-

nii piechoty było 8 karabinów maszynowych, a „on” (niemiecki żołnierz) miał

w kompanii kilka. (Na  kompanii było  ckm-ów). To myśmy leżeli. Ale jak

oni szli z muzyką całym pewnie batalionem – to myśleliśmy, że już nijak się nie

uratujemy. Przyjechał zdaje się tego dnia nowy dowódca pułku – zaś tymczasowy

dowódca który, gdy go zapytano, na ilu ludzi gotować kolację w dniu 6 sierpnia

[w nawiasie nieczytelne], a dlaczego pytacie: Bo przywieźli rannych i powiadają

że tak dużo pobito naszych, że w jednej kompanii zostało 6 ludzi. „Gotuj na

wszystkich  –  jak  do  wieczerzy,  to  wszyscy  przyjdą”.  I  rzeczywiście,  zeszli  się,

ozdrowieli i ożyli. Brakło około 00, ale to na 000 z górą. […]

Po pewnym czasie rozmawiałem z szefem sztabu, ale nic nie mogłem zrobić.

Tymczasem sprawy przedstawiały się normalnie. Z miejsca postoju posunęliśmy

się do Gąbina [do 96 roku Gumbinnen, obecnie Gusiew], lecz nie weszliśmy

do miasta, były tam inne oddziały naszej . Armii gen. Rennenkampfa. Potem

stopniowo  małymi  przemarszami  przeszliśmy  do  Gross-Kallen,  Darkehmen,

Kowarren [obecnie Zaoziernoje], wyrównując według innych oddziałów linię na-

szych wojsk, prawie nie mając wiadomości o nieprzyjacielu. […]

Na pozycjach było spokojnie, prawie się nie posuwaliśmy, było ciepło, mie-

liśmy  pod  dostatkiem  pożywienia  z  bydła  porzuconego,  które  prowadziliśmy

w naszym obozie – przyszła z domu kapusta, którą, kwaszoną, zjedliśmy jak

najlepszy  przysmak  po  zagotowaniu.  Duża  beczka  wystarczyła  na  dwa  razy

i gdy przesuwaliśmy się po bitwie pod Sodehnen, a nie było obozu, wydano żoł-

nierzom tylko słoninę, mieliśmy mniej chleba – a sera za dużo. W Darkehmen

była  fabryka  sera  szwajcarskiego,  którego  wzięliśmy  trochę,  kupując  od  ma-

ruderów,  ale  żołnierze  piechoty  –  bardzo  ucierpieli  na  biegunkę,  gdyż  spoży-

wali  ser  bez  chleba  i  za  dużo.  Gdy  staliśmy  pod  Gerdauen,  wtedy  cały  tabun

koni hulał po polu. Nasi oficerowie pojechali i zagnali sporo koni, wtedy mnie

prosili o przyjęcie jednego konia ,5-letniego, którego nazwali „Baron”. Przyją-

łem, bo mogłem go wyżywić na koszt rządu, lecz odesłałem do naszego obozu,

W walkach pod Gąbinem niemiecki XVII Korpus stracił ponad 8 tys. poległych, rannych, zaginionych.

Zob. D.E. Showalter, op. cit., s. 00.

8

gdzie był powóz, wozy etatowe z zapasami i ordynans Kubiak, który przyjeż-

dżał jak było można, oddając bieliznę do prania kobietom i zabierając brudną,

a przywożąc do mnie czystą. Szczególnie mięsa wołowiny ani wieprzowiny nam

nie  brakowało.  Bondar  za  pozycją  się  urządził  w  domu,  gdzie  się  stołowali-

śmy. Ciągle się irytowaliśmy, czemu nie posuwamy się, wciąż mówili nam, że to

w celu wyrównania frontu.

Od  chwili  wejścia  w  granice  Prus  Wschodnich  pokonaliśmy  dopiero  90  km.

Pierwsze niepomyślne wiadomości otrzymaliśmy od swoich sąsiadów od 0. Dy-

wizji Piechoty, właściwie od jednego z dywizjonów 0. brygady artylerii, którym

dowodził płk. Piestow. Po wejściu do Prus Wschodnich dywizjon jego posuwał

się jednocześnie z kolumną piechoty na zachód, w kierunku na Łuczany [niem.

Loetzen, obecnie Giżycko]. Łuczany znajdowały się w wąskim przejściu pomiędzy

dwoma jeziorami, z których północne było długości 0 km, południowa długość

również tyle, chociaż węższe, następnie za przesmykiem o długości  km znajdo-

wało się kolejne jeszcze większe jezioro (Spirdingsee) .

Gdy  wojska  podeszły  do  Łuczan,  przejście  było  wzmocnione ,  wojska  ro-

syjskie piesze zaczęły się powoli posuwać nie znam dokładnie [przebiegu wy-

darzeń], jako że tam nie byłem, ale według opowiadania, które słyszałem, że

przed Łuczanami znajduje się miejscowość Posessern [obecnie Pozezdrze]. Po

przejściu  tej  miejscowości  przez  straż  przednią,  szosa  prowadziła  wśród  ba-

gien, którą posuwały się wojska. Gdzieniegdzie były przy szosie węższe pasma

suchszej ziemi.  Rosjanie posuwali się dość ostrożnie; nie napotykano  jednak

na opór, gdy już podeszli bliżej na -5 km wtedy rozpoczęli Niemcy ostrzeliwać

piechotę z dział ustawionych za miasteczkiem Łuczany, przy czym pociski nie

dosięgały rosyjskiej piechoty. Wykorzystując ten fakt piechota rosyjska posunę-

ła się jeszcze bardziej w kierunku Łuczan. Gdy artyleria rosyjska podeszła bli-

żej i znalazłszy dogodny teren dla stanowisk ogniowych pomiędzy Łuczanami

a Posessern, ogień otworzyła doskonale wstrzelana ciężka artyleria niemiecka

Śniardwy (niem.  Spirdingsee) – największe jezioro w Polsce, w województwie warmińsko-mazurskim,

w powiatach: mrągowskim i piskim, położone w Krainie Wielkich Jezior Mazurskich, w dorzeczu Pisy.

Lustro wody jest na wysokości 7 m n.p.m. W wielu miejscach płytkie dno jeziora usiane jest głazami

narzutowymi, które kryją się tuż pod powierzchnią wody (0 do 0 cm pod lustrem wody), stwarzając

zagrożenie w żegludze. System wodny jezior Śniardwy, Kaczerajno, Seksty, Warnołty obejmuje obszar

o powierzchni , km.

Autor  wspomnień  ma  na  myśli  Twierdzę  Boyen  w  Giżycku.  Powstała  ona  w  latach  8-855  jako

obiekt  blokujący  strategiczny  przesmyk  pomiędzy  jeziorami  Niegocin  i  Kisajno.  Na  początku  kwiet-

nia 8 r. król Fryderyk Wilhelm IV wydał rozkaz rozpoczęcia budowy twierdzy. Opracowany został

projekt, który zakładał wybudowanie na planie sześcioboku ziemno-murowanego fortu zaporowego

w bezpośrednim pobliżu miasta na tzw. Wyspie Giżyckiej. W 86 r. postanowiono uhonorować jed-

nego ze zwolenników i inicjatorów budowy tego obiektu, generała von Boyen, nadając powstającej

twierdzy jego miano. Twierdza została przygotowana dla załogi liczącej ok. 000 żołnierzy. Garnizon

giżycki utworzono w 859 r. Od 889 r. w Giżycku funkcjonowała komendantura, natomiast w 90 r.

w  Twierdzy  Boyen  umieszczono  składnicę  artyleryjską.  W  przededniu  I  wojny  światowej  naturalne

elementy terenowe i wybudowane wokół Twierdzy Boyen umocnienia miały zablokować, na czas roz-

strzygnięcia na froncie zachodnim, wkraczającą do Prus Wschodnich armię rosyjską. W tym momencie

giżycki fort odgrywał również istotną rolę w mobilizacji wojsk na terenie Mazur, a gdy po przeprowa-

dzeniu mobilizacji większość armii została wyprowadzona z Giżycka, w mieście pozostało pod komen-

dą płk. Busse ok. 000 żołnierzy. Siły te przeprowadziły liczne wypady godzące w poszczególne od-

działy nadciągającej armii rosyjskiej, a następnie w sierpniu 9 r. skutecznie broniły Twierdzy Boyen

przed rosyjskim natarciem; http://www.boyen.gizycko.pl/historia.html (data dostępu:.0.0).

9

z licznych dział rozmieszczonych w prawo i w lewo od miasta. Najpierw zaczęli

ogień do kolumny tylnej, potem do artylerii, która tylko częściowo była gotowa,

a  reszta  w  trakcie  zajmowania  stanowisk,  ogień  był  ciągłym,  huraganowym,

była to rzeź niewiniątek. Nic nie udało się wyprowadzić także i jaszczy, które

odprzodkowano. Oficerowie poginęli lub byli ciężko ranni, konie z przodkami

na szosę wjechać nie mogły, teren poza wskazanym miejscem, gdzie stała ar-

tyleria był błotnisty, może tylko jakaś część jezdnych uciekła na koniach albo

pieszo, ale wiadomości ścisłych nie było. Wiadomo tylko, że dowódca dyonu,

widząc, że żadna bateria nie może odpowiedzieć ogniem, ani uratować się z po-

wodu błotnistego terenu, w którym ciężkie pociski eksplodując wyrywały głę-

bokie jamy napełniające się wodą, jedyny teren, po którym można było uciekać,

to  była  szosa,  ale  na  szosie  zbyt  było  dużo  uciekających,  uszedł  szczęśliwie,

wyprowadzając adiutanta i  zaprzężone jaszcze. Możliwe, że część ludzi oca-

lała,  dostając  się  do  niewoli,  ale  jako  oddział  przepadli.  Rozumie  się,  winien

jest sztab dywizji, który nie wykorzystał tajnych informacji, na które idzie dużo

pieniędzy  przed  wojną,  nie  było  również  wywiadu  topograficznego  –  nawet

z  mapy.  Szerokość  przesmyku  pomiędzy  jeziorami  w  tym  miejscu  wynosiła

km, ale tam było umocnienie opracowane przed wojną – pułapka, o której

sztab generalny powinien był wiedzieć. […]

Na  pozycjach  pod  Gerdauen  staliśmy  co  najmniej  dwa  tygodnie,  obrzydło

nam już wyczekiwanie. Irytowało to, że kazali się umacniać, wstrzeliwać, two-

rzyć widoki z p.[unktów] o.[bserwacyjnych], wybierać na przodzie i w tyle po-

zycje. Wreszcie zapowiedziano ruch naprzód; wyruszyliśmy naszą kolumną do

Allenburga  [obecnie  Drużba  w  Obwodzie  Kaliningradzkim]  7  km,  tam  znów

czekaliśmy, zmienialiśmy pozycje, staliśmy w rezerwie, będąc gotowi do marszu

i nie zdejmując uprzęży z koni – poczem znów przeszliśmy do Friedlandu [obec-

nie Prawdinsk w Obwodzie Kaliningradzkim] [50 km od Królewca], myśleliśmy

początkowo, że idziemy na oblężenie tej fortecy, lecz zamiast tego skręciliśmy

na zachód […]. Ten ostatni etap przeszliśmy w marszu bojowym z nadzwyczaj-

nymi ostrożnościami, zatrzymaliśmy się, kryjąc się w krzakach młodego lasu

pomiędzy Friedlandem a Domnau [obecnie Domnowo]. Gdy już zbliżaliśmy się

do Domnau, wydano rozkazy, aby dokonać rozpoznania, rozumie się jak zawsze

na przodzie. Rozkazałem zatrzymać baterię na brzegu szosy, a sam wszedłem

na dzwonnicę kościoła, wysoką kamienną wieżę i rozpatrzyłem miejscowość.

Gdy jeszcze byliśmy daleko, słyszeliśmy na zachód od Friedlandu naszą artyle-

rię, obecnie z wieży kościelnej dzwonnicy, stwierdziłem, że to strzelała bateria

rosyjska, stojąca za laskiem pomiędzy szosą od Preussich Eylau [obecnie Ba-

grationowsk] na Królewiec i Domnau, rzadkie wystrzały karabinowe piechoty

zbliżającej  się  w  kierunku  szosy  od  Preussich  Eylau  do  Królewca,  lecz  w  tej

chwili  też  usłyszałem  wystrzały  armatnie  baterii  stojącej  na  zachód  od  drogi

z Landsbergu [obecnie Górowo Iławeckie] do Pr. Eylau, która to bateria ostrze-

liwała rosyjską piechotę zbliżającą się do szosy. Odpowiadała im rosyjska ar-

tyleria.  Po  zameldowaniu  tego  dowódcy  dyonu,  a  był  tam  również  dowódca

59.  pułku  płk.  Uwarow,  otrzymałem  polecenie  rozpoznania  i  zajęcia  pozycji

oraz  rozpoczęciu  ognia  do  tej  artylerii,  która  rozpoczęła  strzelanie.  Pojecha-

łem z dwoma zwiadowcami na zwiad szosą z Domnau, kazałem kilku pieszym

0

iść  za  mną.  […]  Piechota  nasza  dopiero  co  zaczęła  wychodzić  zza  kościoła.

Wybrałem pozycję w odległości  km od kościoła znajdującego się na zach.[odnim]

skraju miasteczka. Oznaczyłem miejsce zjazdu z szosy, przez pieszego numera

– samą pozycję przez dwóch pieszych, swój p.[unkt] o.[bserwacyjny] przy szosie

na wysokiej topoli, wróciłem wkrótce do baterii, podałem komendy i kłusem

podwójną kolumną (działo i jaszcz razem) wyznaczyłem stanowisko ogniowe.

Bardzo prędko zajęto pozycję; gdy wyjeżdżaliśmy o pół km przed nami wyprze-

dziliśmy naszą piechotę, a gdy już staliśmy na pozycji, […] i działa były skiero-

wane na baterię niemiecką (rejon, gdzie stała), określiwszy odległość z mapy

byłem  gotów.  Dowódca  dyonu  był  na  dzwonnicy  kościoła;  gdy  robiliśmy  wy-

jazd i przygotowania niemiecka bateria prowadziła ogień, lecz z pierwszą salwą

z czterech dział najpierw na rozprysk, a następnie granatami, bateria nieprzy-

jaciela zamilkła. Powtórzyłem jeszcze raz dwie salwy. Dow.[ódca] dyonu powie-

dział mi przez telefon – Uciekają. Nie strzelać!

Piechota nasza doszła do szosy, przeszła ją i już nie znalazła piechoty nieprzy-

jaciela. Był to oddział konny, który postrzelał i wycofał się po krótkiej wymianie

ognia. Artyleria zapewne w sile plutonu była konna. Ładny był wyjazd mej bate-

rii dobrym kłusem w porządku i szybko wykonany przed swoją piechotą. Zapy-

tałem, czy dalej pojechać. Nie, odpocząć. Podjechała kuchnia, nieprzyjaciela nie

było przed nami. Zjedliśmy obiad. Nadciągnęły inne pododdziały naszej kolum-

ny. Około godz. 6 zostałem wezwany do telefonu. Dowódca dyonu kazał zejść

z pozycji i przez Domnau wyruszyć w kierunku Królewca, zająć pozycję obok

tej baterii, która przez cały czas strzelała, gdy maszerowaliśmy od Friedlandu

do Domnau. […]. Zająłem pozycję – przygotowałem się do strzelania, posłałem

meldunek, a około godz. 9 otrzymałem rozkaz odejść na nocleg do Domnau.

[…]. Dobrze się spało, bo zmęczenia było sporo. Zdaje się na następny dzień był

postój. Wyruszyliśmy na m. Schönbruch [obecnie Szczurkowo] i dalej na Bar-

tenstein [obecnie Bartoszyce] w odległości 0 km, szliśmy od rana do późnego

wieczoru i doszliśmy do celu. Szliśmy długo, z powodu ciągłych zatrzymywań,

na  skrzyżowaniach,  gdzie  oddziały  idące  w  różnym  kierunku  krzyżowały  się,

zajmując drogę i nie pozwalając przejść dopóki się nie skończy kolumna. […]

Sądziliśmy, że z Bartoszyc pójdziemy dalej na zachód, lecz przeciwnie od sa-

mego rana wyruszyliśmy w drogę powrotną. Szliśmy z powrotem na Friedland

i  Gerdauen,  dokąd  doszliśmy  drugiego  dnia  pod  wieczór  i  zajęliśmy  pozycje

w swoich starych okopach. Na tych pozycjach staliśmy kilka dni bez strzelania,

kazano  umacniać  okopy,  lecz  robiono  wszystko  niechętnie,  pozycja  była  pra-

wie na terenie otwartym – widoczność była do odległości  km w prawo na

Friedland na wprost Schippenbeil [obecnie Sępopol], w lewo Barten [obecnie

Barciany]. Miejscowość zalesiona, miejscami mierzyliśmy z mapy odległość do

różnych miejsc, przygotowując się do obrony, jak nam powiedziano. Dochodziły

słuchy szeptane, że nasze wojska ucierpiały, że są rozbite, że 90 tysięcy dostało

się do niewoli . Śmieliśmy się z tego. Samoloty rzucały ulotki, które żołnierze

Bitwa pod Tannenbergiem (w historiografii niemieckiej uznającej bitwę pod Grunwaldem za pierwszą

bitwę pod Tannenbergiem, ta jest określana jako druga bitwa pod Tannenbergiem) – bitwa w ramach

operacji wschodniopruskiej w 9 r. między siłami Imperium Rosyjskiego a Cesarstwem Niemieckim,

zakończona  zwycięstwem  Niemiec.  Klęska  rosyjska  była  zupełna.  Niemcy  wzięli  do  niewoli  ponad

po kryjomu zbierali. Przynieśli i do mnie pokazać taką ulotkę. Zapraszali nas,

abyśmy się poddawali, szkoda krew przelewać, wtedy uśmiałem się tylko, bo ja

miałem tylko dwóch poległych i dwa konie zabite. Żołnierze też myśleli, że to

bujda. […] Po kilku dniach oczekiwania na pozycjach wieczorem otrzymaliśmy

rozkaz przejść na nowe pozycje. Dowódca dyonu w sekrecie nam powiedział,

aby wszystko było przygotowane. Gdy tylko się ściemniło, wyruszyliśmy w ko-

lumnie na Nordenburg [obecnie Kryłowo w Obwodzie Kaliningradzkim]. Było

ciemno, lecz kozacy starali się oświetlić drogę i za nami i przed nami paląc domy,

stodoły, stogi siana po drodze. Gdy przyszliśmy do Nordenburga dow.[ódca] dy-

onu  podszedł  do  mnie  i  prosił  mnie,  żebym  poprowadził  nasze  treny 5,  gdyż

rozkazano nam iść na czele, a treny miały dopiero iść za nami, […] że ja jestem

podpułkownikiem, to każdy posłucha. Zapisałem sobie przez jakie punkty mam

przechodzić,  miałem  iść  okólną  drogą,  drogami  polnymi.  Główna  trudność

polegała na tym, że nie miałem map sięgających dalej poza Nordenburg. Była

już późna godzina, gdy dotarłem do trenów, kazałem natychmiast pakować się

i wyruszać. […] O 6 godz. usłyszeliśmy ogień artylerii, natychmiast wstaliśmy

i  wyszykowaliśmy  się  do  drogi.  Po  pół  godzinie  zaczęła  nadciągać  nasza  ko-

lumna. Doprowadziłem czoło swej kolumny do ogona głównej kolumny. Strza-

ły  były  niemieckie.  Oddawały  je  niemieckie  oddziały,  aby  zrobić  zamieszanie

i napędzić nasze kolumny, bo już rozpoczął się odwrót na dobre. Kto żył uciekał,

szczególnie treny. Dogoniłem swoją baterię i szliśmy spokojnie. Ogień artyle-

ryjski towarzyszył nam z tyłu i od prawej naszej strony. Oddziały 0. Dywizji

Piechoty pozostawione w straży tylnej szły za nami. […]

W  czasie  przemarszu  podjechał  dowódca  IV  Korpusu  [gen.  Alijew],  przy-

witał  się  z  żołnierzami.  Zameldowałem  się.  Dalej  jadąc  spotkałem    baterię,

której przedtem dowódca korpusu kazał się zatrzymać i zająć pozycję. Pomy-

ślałem sobie, że gdybym nie był w tyle, to musiałbym teraz zatrzymać się, co

jest przykrym obowiązkiem samotnie trwać gdzieś na pozycji. Wieczorem do-

piero doszliśmy do Enzuhnen [obecnie Czkałowo] stacji, którą ostrzeliwaliśmy

na początku działań przeciw Prusom Wschodnim. Przenocowaliśmy i na dłużej

zatrzymaliśmy  się,  nie  mając  rozkazów.  Znów  zostałem  wyznaczony  do  stra-

ży tylnej, zanim jednak wszedłem na szosę, zanim przejechaliśmy po moście

przez  rzekę  wypływającej  z  jeziora  Wisztynieckiego  minęło  dużo  czasu,  było

południe. Nie  wjeżdżając do Stołupian, zjechaliśmy na drogę  gruntową i  po-

suwaliśmy się znów powoli. Z tyłu od Gąbina, gdzie już przejechaliśmy szosą

prowadzącą od jeziora Wisztyniec do Stołupian, dowódca dywizji zatrzymał się,

a gdy zbliżyłem się, poprosił do siebie, abym podjechał i rozkazał mi, abym tu

stanął na pozycji bojowej działami zwróconymi na zachód. Nie powiedział mi,

jak długo miałem tak stać na tej pozycji, uważałem, że zapewne także i inni

staną na stanowiskach ogniowych. Zjechałem z niewielkiego wzniesienia i zają-

łem jak rozkazał ukryte stanowisko, stojąc na punkcie w pobliżu drogi i baterii,

9 000 jeńców – trzeba było aż 60 pociągów, aby odstawić ich na tyły. Zdobyto prawie 500 dział z 66

znajdujących się na uzbrojeniu . Armii. Liczbę zabitych i zaginionych żołnierzy rosyjskich szacuje się na

ok. 0 000. Przestały istnieć korpusy XIII i XV, z których uratowało się zaledwie 50 oficerów i 00 żołnie-

rzy. Korpusy I i VI utraciły po dywizji każdy, a z XXIII Korpusu pozostała tylko jedna brygada.

5  Tabory.

przyglądałem  się  jak  przechodziły  jakieś  resztki  piechoty  i  taborów,  kazałem

karmić i napoić konie. Nadszedł wieczór, a ja nie miałem żadnego rozkazu, co

robić. Zaprzodkowałem armaty, odciągnąłem baterię na górkę, ciaśniej ustawi-

łem baterię prawie półkolem, aby mogła na trzy strony strzelać, gdy zrobiło się

ciemno. Najpierw przyjechał zwiadowca, powiedział, że nie odnalazł dowódcy

dywizji. Posłałem -ego starszego oficera – też wrócił, gdy było ciemno i rów-

nież mówił, że nie znalazł nikogo ani ze swoich, ani dowódcy dywizji. Drogą

maszerowała piechota, posterunek wysłany przeze mnie naprzód zameldował

mi, że to własna rosyjska piechota. Podszedł do mnie dowódca baonu i pytał co

tutaj robię. Radził mi, żebym zszedł z pozycji i przesunął się na stację Eydtkuh-

nen [obecnie Czernyszewskoje w Obwodzie Kaliningradzkim], a dalej na naszą

stację  Wierzbołowo,  zapewnił  mnie,  że  już  niczego  nie  ma  w  m.  Gąbinie,  że

on ostatni idzie z batalionem w tylnej straży swojej dywizji. Zdecydowałem się

i mówię mu, że ja zaraz zaprzodkuję i ustawię baterię w kolumnę marszową,

a jego proszę, żeby szedł w straży tylnej. A on na to, że to właśnie ja mam two-

rzyć tylną straż. No, powiadam, tego się Pan nie doczeka i podałem komendę do

wymarszu. […]. Jadąc spokojnie z dowódcą dyonu powiedziałem jak było. Bar-

dzo mi współczuł, ale był ogromnie uradowany, że mnie odnalazł i powiedział

mi tak. Ja byłem w gorszej sytuacji niż pan. Mam trzy baterie, przyszliśmy na

postój i nie mam przy sobie żadnej. I trzeba akurat, że wpadłem na dowódcę dy-

wizji, który przeszedł obojętnie około mnie, a potem, zawołał do mnie: „ale, ale

panie płk, pańską pierwszą baterię zostawiłem tam na pozycji, jak przekroczyli-

śmy rzekę Pissę” i poszedł ani spytawszy czy bateria już wróciła. Wtedy pułkow-

nik  z  trębaczem,  zwiadowcą  i  adiutantem  pojechali  mnie  szukać.  Wieczorem

dojechaliśmy na postój do jakiejś wioski, gdzie nie było żadnej wolnej. Zaczął

padać deszcz, pułkownik przyniósł mi gorącej kawy. Tak na deszczu siedząc pod

olszyną drzemałem. A rano znów to samo, dalej posuwaliśmy się w kierunku na

Mariampol, gdy podchodziliśmy do rzeki Szeszupy 6, gdzie znajdował się bród,

zebrało się sporo koni – piechota przechodziła przez jakiś mostek, działa i wozy

przez  bród.  Otrzymano  wiadomość, że  Niemcy są tuż za nami,  rozkazano  mi

prześcignąć kolumnę, przejść przez rzekę w bród i na przeciwnym brzegu zająć

pozycję z niej bronić przeprawy. Parę kilometrów pokonałem kłusem, dopadłem

przeprawy  i  zacząłem  spuszczać  z  wyższego  brzegu  rzeki  zaprzęg  za  zaprzę-

giem. […]. Wyjechałem wreszcie z całą baterią, ale moi mi mówili, co się działo

potem z innymi oddziałami konnymi. Moje konie były pojone po południu dnia

wczorajszego, a na biwak, gdyśmy przyszli, to w żadnej studni nie było wody

nie tylko, żeby konie napoić, ale ludzie nie mogli znaleźć choćby butelki wody

dla siebie. Wyciągali tylko piasek.

Wybrałem zamaskowane stanowisko ogniowe, przygotowałem i zameldowa-

łem. Tymczasem okazało się że nikt nas nie gonił. Gdy się wszyscy przeprawili

– zdjęto mnie z pozycji i poszedłem w straży tylnej. Jeszcze z 0 km i doszliśmy

do Mariampola. Tu zjawiła się też . bateria, a już przy przeprawie przez Niemen

doszła  do  nas  już  pod  dowództwem  młodszego  brata  mego  kapitana  Wino-

gradowa  –  podkapitana  Aleksego  W.  .  bateria,  która  przechodziła  na  północ

6  Szeszupa (lit.  Šešupë, ros. Szeszupe) – rzeka w Polsce, na Litwie i w Rosji, lewy dopływ Niemna. Długość:

98 km, w tym 7 km w Polsce, 58 km na Litwie, 5 km na granicy Litwy i Rosji, 6 km w Rosji.

od trasy naszej marszruty. Ścisk tam był tak wielki, że całymi dniami oczeki-

wano kolejki przez wiadukt ponad torami. […]. W Mariampolu spędziliśmy noc

wygodnie, nocując w mieszkaniu. Żydów było w tym mieście co niemiara. Cho-

dzili, szwargotali, patrzyli na nas nieprzyjaźnie, sklepy pozamykali – co dotkliwe

było dla żołnierzy chcących kupić arkusik papieru z kopertą lub coś do jedzenia.

Z  Mariampola  wyruszyła  nasza  kolumna  wprost  na  wschód  na  Balwierzyszki

na most pontonowy. […] Gdy się przeprawił cały korpus, wyruszyliśmy częś-

ciowo kilku kolumnami na zachód. Doszliśmy w ciągu jednego dnia marszu do

m. Simno [lit.  Simnas] i stąd wyruszyliśmy dalej na zachód. […] Gdy wyruszaliśmy

z Simno zerwał się wicher z śnieżycą tak silną, że konie w zaprzęgach wszyst-

kie zwróciły się tyłem do wiatru i za nic nie chciały zwrócić się w swoją stronę.

Ja przewidując deszcz, nałożyłem jeszcze oprócz płaszcza, burkę, z czego szcze-

gólnie była zadowolona moja klacz Janka. Nie mogąc ruszyć z powodu nawałni-

cy, staliśmy kilkadziesiąt minut, a gdy ruszyliśmy już, przyszedł rozkaz zawrócić

do Olity, co z przyjemnością wykonaliśmy.

Zakwaterowano nas w koszarach 5. Bryg.[ady] Artylerii, szczególnie ucie-

szyły  nas  stajnie  dla  koni,  także  kilka  izb  dla  żołnierzy  i  jeden  duży  pokój

z ceglanym piecem obitym czarą blachą dla kawalerii i dla mnie, w którym po-

mieściliśmy się w pięciu. Trudno było coś się dowiedzieć, ale wreszcie usłyszeli-

śmy, że wyślą nas na inny front. Zaś dokąd wyślą wiedział chyba tylko dowódca

dyonu, tylko nic nie mówił 7. Od niego i ja się nauczyłem nie tylko nie gadać,

ale  i  nie  rozpytywałem  nic.  Siedzieliśmy  w  Olicie  około  7-8  dni;  bardzo  było

ciepło.  Zrąbaliśmy  suche  drzewo  i  paliliśmy  w  piecu  nie  tylko  całe  dnie,  ale

i noce. Podczas przemarszu z Mariampola, zapomniałem powiedzieć, że zaginę-

ła nam w Prusach kancelaria z pieniędzmi i kilku wozami, a oprócz tego około

0 sztuk bydła. Przez to skończyło się nasze mięso. Ale właśnie, gdy zatrzymaliśmy

się na połowie drogi pomiędzy Mariampolem przyszły wozy i jaszcz z pieniędz-

mi. Ucieszyłem się z tego, lecz żywność nasza przepadła. Musieli pozostawić,

bo nie mogły nadążyć za wozami, które na niektórych odcinkach przemarszu

jechały zbyt prędko. Starszy mój pisarz z karabinem pilnował siedząc na wozie,

tego jaszcza z pieniędzmi. […] W końcu wyznaczono mnie na pierwszy ogień,

załadowaliśmy  się  do  pociągu,  cała  część  bojowa  8  armat,  8  jaszczy,  ludzie,

konie  i  ruszyliśmy  pociągiem.  Jechaliśmy  przez  Grodno,  Białystok,  Małkinię

i  wieczorem  następnego  dnia  zajechaliśmy  na  Pragę,  przedmieście  Warsza-

wy. Poszedłem do komendanta wojskowego, zawiadomiłem go, że eszelon N.,

0. Brygady Artylerii przybył. Zaraz dał polecenie: na naszej rampie wyładować

się. Po wyładowaniu się maszerowaliśmy do m. Babicz – miejsca koncentracji

z 59. pułkiem piechoty”.

7  IV Korpus Armijny od  września 9 r. do 5 grudnia 9 r. został podporządkowany . Armii wal-

czącej z Niemcami na zachód od Warszawy. Od lipca 9 r. do sierpnia 95 r. . Armia brała udział

w  operacjach  na  Froncie  Północno-Zachodnim,  a  od  sierpnia  98  r.  do  momentu  jej  rozwiązania,

tj. początku 98 r. na rosyjskim Froncie Zachodnim.

* * *

Z  przytoczonych  wyżej  fragmentów  wspomnień  Jana  A.  Medwadowskiego

jasno wynika, że dowódca rosyjskiej . Armii gen. Rennenkampf po bitwie pod

Gąbinem nie zdecydował się na dalsze energiczne działania, albowiem niedo-

łężne rozpoznanie nie zauważyło nawet wycofywania się głównych sił 8. Armii

niemieckiej. Zarówno on sam, jak i jego sztab ciągle byli przekonani, że gen.

Max von Prittwitz und Gaffron znajduje się przed nimi. Brak inicjatywy wszyst-

kich  dowództw  i  sztabów  w  poszukiwaniu  wiadomości  o  nieprzyjacielu  jest

zaskakujący.  Już  na  tej  podstawie  można  surowo  ocenić  działalność  sztabów

. Armii i stwierdzić, że nie były to sprawne organa dowodzenia. Z pewnością

należy zauważyć że jednym z najlepiej przygotowanych do wojny rodzajów bro-

ni w armii rosyjskiej była artyleria, lecz na jej skuteczności zaciążył już w pierw-

szych dniach wojny kryzys amunicyjny czemu wyraz w swoich wspomnieniach

daje autor powyższych wspomnień.

5

6

Stanisław Czerep

Generał piechoty nikołaj jepanczin

i jego wspomnienia o walkach

w Prusach wschodnich 1915 r. w świetle

innych dokumentów1

Mikołaj Jepanczin napisał swoje wspomnienia u schyłku życia ok. 99 r. prze-

bywając na emigracji w Nicei we Francji. Opierał się głównie na notatkach, do-

kumentach rodzinnych, pamięci swojej lub przyjaciół. Nie miał dostępu do mate-

riałów archiwalnych i opracowania Aleksandra Kolenkowskiego  i Kamieńskie-

go .  Miał  natomiast  wgląd  do  obszernych  wspomnień  Cholmsena,  który  rów-

nież przebywał we Francji. Nie korzystał z publikacji niemieckich  Der Weltkrieg

ale  pośrednio  zapoznał  się  z  tymi  materiałami  poprzez  książkę  Cholmsena 5.

Nie korzystał też z bardzo cennych polskich materiałów, które ukazały się w 96 r.

i 97 r. – Jana Dąbrowskiego 6, Leona Mitkiewicza 7 i opracowania zbiorowego

pracowników Wojskowego Biura Historycznego w Warszawie 8.

Mikołaj Jepanczin s. Aleksego urodził się 7 stycznia 857 a zmarł  lutego

9 r. Był synem wiceadmirała floty rosyjskiej. Pierwotnie był przygotowywany

do służby cywilnej i dlatego wybrał gimnazjum klasyczne w Sankt Petersburgu,

które ukończył w 87 r 9. (W 88 r. gimnazja wojskowe przekształcone zostały

w korpusy kadetów).

N. Jepanczin,  Na służbie triech impieratorow gienierał ot infanterii. Wospominanija,  Moskwa 996.

A. Kolenkowskij,  Mirowaja wojna 1914-1918 g. Zimnjaja operacja w Wostocznoj Prussii w 1915 godu

(s 10 schemami wnie tieksta),   Moskwa 97.

M.P.,  Kamienskij,   Gibiel  XX  korpusa.  (Po  archiwnym  materiałam  sztaba  10.  Armii),  s  10  schiemami,

2 kroki i 2 otczetnymim kartoczkami,   Piotrogród 9.

Der  Weltkrieg  1914  bis  1918.  Bearbeitet  Reichsarchiw  –  militarischen  Operationen  zu  Lande,    t.  VII, Berlin 9

5  I.A. Cholmsen,  Mirowaja wojna. Naszi operacii na Wostoczno-Pruskom frontie zimoju 1915 g. Wospo-

minanija i mysli,   Paryż 95.

6  J. Dąbrowski,  Wielka wojna 1914-1918,  t. I (do s. 50), t. II (do s. 06), Warszawa 97.

7  L. Mitkiewicz,  Bitwa zimowa na Mazurach (6-21 II 1915 r.),  Warszawa 96. Książka ta opracowana

została głównie w oparciu o wspomniane wcześniej solidne studium niemieckie, a szczególnie jego

trzeci rozdział oparty na archiwaliach, a obejmujący walki na wschodzie od stycznia do końca kwietnia

95 r.  Der Weltkrieg 1914 bis 1918...

8  Centralne Archiwum Wojskowe (CAW), Wojskowe Biuro Historyczne (WBH), I...9.  Podróż histo-

ryczno-taktyczna 1938 r.  Materiały do działań XX Korpusu rosyjskiego i 0. Armii niemieckiej, Wojsko-

we Biuro Historyczne (WBH), Warszawa 98.

9  Ojciec pokładał nadzieję w synu, że ten poświęci się karierze we flocie morskiej ale na przeszkodzie

ponoć stanęła „choroba morska”, która go prześladowała z chwilą pojawienia się na pokładzie.

7

Do  armii  wstąpił  0  sierpnia  87  r  (jako  „wolnopredielajuszczichsia”) 0.

Ukończył  .  Pawłowską  Szkołę  Wojskową  w  Sankt  Petersburgu  (jej  absolwenci

nazywani byli popularnie Pawłowcami). To była okoliczność bardzo sprzyjająca

w jego karierze. / składu Sztabu Generalnego w 9 r. wywodziła się z „Paw-

łowców”. Mieli oni istotny wpływ na obsadę stanowisk i awanse.

W stopniu podporucznika przydzielony został do Preobrażeńskiego Pułku Pie-

choty Gwardii (I Dywizji Piechoty Gwardii). Przeszedł skomplikowaną procedurę

awansową, tak jak każdy, kto przenosił się do Gwardii. Był w stopniu podporucz-

nika, a po przejściu do Gwardii musiał zaczynać od praporszczyka gwardii. Pod-

porucznikiem został w 877 r. W tym samym roku uzyskał także stopień porucz-

nika, a związane to było z jego udziałem w wojnie rosyjsko-tureckiej 877-878 r.

(chociaż starszeństwo na ten stopień przypadało również na ten rok).

Ukończył Akademię Sztabu Generalnego (88 r. w I „razriadie” (I kategoria).

Sztabs-kapitan gwardii i przemianowany na kapitana Sztabu Generalnego (star-

szeństwo 8 marca 88 r.). Podpułkownik od 888 r. Oficer sztabowy do spe-

cjalnych poleceń w sztabie Korpusu Gwardii (889-995) . Pułkownik – 89.

Szef  sztabu  .  Dywizji  Piechoty  Gwardii  –  895  do  900.  W  899  r.  wysłany

został przez cara Mikołaja II ze specjalną misją do Bułgarii. Jego zadaniem było

zebrać informacje na temat armii bułgarskiej . Awansowany na generał majo-

ra w 900 r. W tym samym roku profesor nadzwyczajny w Akademii Sztabu Ge-

neralnego (90-90) i jednocześnie dyrektor Korpusu Paziów (900-907).

Według zgodnej opinii pamiętnikarzy to był dobry okres w rozwoju tej eli-

tarnej,  prestiżowej  szkoły  wojskowej,  przeznaczonej  dla  synów  arystokracji,

szlachty  i  wysokiej  rangi  oficerów.  Od  tego  czasu  datuje  się  nieufność  z  jaką

do  niego  odnosili  się  książęta:  Konstanty  Konstantynowicz  (jego  przełożony,

naczelnik nad wszystkimi szkołami wojskowymi w Rosji) i Nikołaj Mikołajewicz

Młodszy (szef sztabu armii rosyjskiej, a faktycznie jej dowódca). Miało to zawa-

żyć na dalszej jego karierze, szczególnie na obszarze Prus Wschodnich. Pisze

o tym w swoim pamiętniku, ale bardzo ostrożnie.

Wykładał  taktykę  w  Korpusie  Paziów  i  w  .  Pawłowskiej  Szkole  Wojskowej

oraz historię konnicy w Nikołajewskiej Szkole Kawalerii. Gen. lejtnant 907 r. za

męstwo wykazane w walce (w wojnie rosyjsko japońskiej 90-905). Dowódca

.  Dywizji  Piechoty  (907-9).  Dywizja  ta  rozlokowana  była  w  Kijowskim

Okręgu Wojskowym. Odwołanie ze stanowiska Dyrektora Korpusu Paziów i no-

minację na dowódcę . Dywizji Piechoty uznał za degradację. Generał piechoty

(9). Dowódca III Korpusu (9 – luty 95). Przejął on ten Korpus od Ren-

nenkampfa, który z kolei awansował na dowódcę . Armii rosyjskiej. Na czele

0  Mężczyźni posiadający średnie wykształcenie mogli wstąpić na ochotnika do wojska i odbyć jedno-

roczną służbę (pozostali żołnierze służyli trzy lata), jako „wolnopredielajuszczichsia” oraz zdać egza-

min na stopień podchorążego (praporszczyka) rezerwy, zdobywając w ten sposób pierwszą oficerską

rangę. Później ubiegali się o przyjęcie na studia w szkole wojskowej, a po ich ukończeniu otrzymy-

wali  stopień  podporucznika  rezerwy.  Mogli  wówczas  starać  się  o  przeniesienie  do  czynnej  służby,

gdzie ich status był równorzędny z oficerami odbywającymi typową drogę do kariery wojskowej.

Na podstawie badań dotyczących oficerów polskiego pochodzenia w armii rosyjskiej w latach 9-

97 r. stwierdzono, że oficerowie, którzy pełnili funkcję oficerów do specjalnych poleceń przeważnie

osiągnęli w przyszłości wysokie rangi wojskowe.

N. Jepanczin, op. cit., s. .

8

III Korpusu wyruszył na wojnę i walczył w Prusach Wschodnich pod Stołupia-

nami  (8) sierpnia 9 i Gąbinem 7 (0) sierpnia 9 r .

Zanim zaczęła się wojna dał się też poznać jako teoretyk wojskowy. W swoich

pracach zajmował się problemami taktycznymi z wojny rosyjsko-tureckiej z lat

87-88 ale i nie szczędził słów krytyki ówczesnej armii wytykając nieuctwo

oficerów, dla których jak twierdził złośliwie, najważniejszą sprawą w przygoto-

waniu „bojowym” pułku było dobrze wypaść na paradzie z udziałem cara .

Pamiętniki  Jepanczina  są  prawdziwą  kopalnią  wiedzy  na  temat  życia  wyż-

szych sfer w Rosji a szczególnie w Petersburgu. Jepanczin był przekonany, że

wiele  nieszczęść  w  Rosji  spowodowanych  było  tym,  że  wysokie  stanowiska

obejmowali ludzie niekompetentni, miał tu na myśli kuzynów cara 5.

nikołaj jepanczin jako dowódca III Korpusu armijnego w zimowej

operacji mazursko-augustowskiej z lutego 1915 r.

Operacja  ta  rozgrywała  się  na  obszarze  operacyjnym  frontu  wschodniego,

a konkretnie na Mazurach i północnym Podlasiu w lutym 95 r. W tym wielkim

starciu militarnym uczestniczyły po obu stronach (rosyjskiej i niemieckiej) po-

nad stutysięczne armie.

Siły  0.  Armii  rosyjskiej  były  rozmieszczone  w  następujący  sposób:  prawe

skrzydło – Grupa Operacyjna Wierzbołowska od Kus (Kussen – obecnie Litwa)

do Lasden i Dinglauken (Wesnowa – obecnie Rosja), Korpus Kawalerii dyspo-

nujący . i . Dywizją Kawalerii (bez pułku Kozaków) oraz ½ dywizji kawalerii

pod dowództwem gen. Jewgienija Leontowicza zajmowały pozycje między Nie-

mnem a Szeszupą, III Korpus gen. Nikołaja Jepanczina (7. i 56. Rezerwowe Dy-

wizje Piechoty i 7. Dywizja Piechoty 6) na odcinku frontu Szorele (Schorellen,

obecnie – Saratowskoje, Rosja) – Dinglauken. Korpus ten zabezpieczał kierunki

na  Tylżę  i  Insterburg 7;  centrum  –  XX  Korpus  gen.  Pawła  Ilicza  Bułhakowa 8

(9. Dywizja Piechoty – utworzona w Rydze, 5. Rezerwowa Dywizja Piechoty

gen. Siemiena Fiedorowa – utworzona z kadr . Dywizji Grenadierów), 8. Dy-

wizja Piechoty (utworzona w Kownie i Olicie) – od Darkiejm nad Węgorapą do

północnego krańca jeziora Dargin, XXVI Korpus gen. Gerngrossa – działał od

wschodniej strony linii jezior naprzeciw Giżycka; III Korpus Syberyjski 9 – bar-

dziej na południe od Giżycka do jeziora Śniardwy (Spirding) i 57. Rezerwowa

Dywizja Piechoty z I Samodzielną Brygadą Kawalerii – jeszcze dalej na połu-

dnie, po rzekę Pisę w Puszczy Myszynieckiej, do granicy z Królestwem Polskim.

Ibidem, s. 0.

Ibidem, s. .

5  Ibidem, s. -.

6  08. Saratowski Pułk Piechoty występował na skrajnym prawym skrzydle III Korpusu, na końcu odcinka

zajmowanego przez Grupę Operacyjną Wierzbołowską, R. U.,  Pułk Piechoty... ,   s. 6.

7  N. Jepanczin, op. cit., s. ; A. M. Zajonczkowskij,  Pierwaja mirowaja wojna,   Sankt Petersburg 00,

s. 50.

8  I.I. Rostunow,  Russkij front pierwoj mirowoj wojny 1914-1918,   Moskwa 976, s. 08; A. Rozenszild-

Paulin,  Gibiel XX armejskogo korpusa w awgustowskich liesach V S., „Wojennyj sbornik obszczestwa

rewnitelej wojennych znanij”, kn. 5, Belgrad 9, s. 6.

9  RGWIA, f. 09, o. , d. 8. Sztab Gławnokomandujuszczego Siewiero-Zapadnogo Fronta. Telegram

z 9 janwarja 95; Pamiętnikarze podkreślają wysoki poziom pułków syberyjskich.

9

57. Dywizja Piechoty stanowiła garnizon twierdzy Osowiec, ale z niej wyłonio-

ne były grupy wsparcia – szczuczyńska i grajewska. Wielkim problemem było

uzyskanie odwodów. Jedyny Korpus – XXII, który był w odwodzie, przekazany

został do dyspozycji dowództwa Frontu Południowo-Zachodniego 0.

6  lutego  95  r.,  na  dzień  przed  rozpoczęciem  ofensywy  przez  Niemców,

rozmieszczenie prawego skrzydła rosyjskiego znacznie pogorszyło się. Grupa

Operacyjna  Wierzbołowska,  dowodzona  przez  gen.  Jepanczina  (dowódcę

III Korpusu), zajmowała pozycje na odcinku frontu Szorele-Dinglauken i jak już

wspomniano, zabezpieczała kierunki na Tylżę i Insterburg. Podzielona została

na sześć ugrupowań.

Grupa Operacyjna Wierzbołowska gen. Jepanczina otrzymała zadanie zabez-

pieczyć prawe skrzydło 0. Armii. Miała czuwać nad tym, aby 56. i 7. Dywizje

Piechoty, w razie wymuszonego odwrotu, wyruszyły do Kowna i stanowiły gar-

nizon  twierdzy .  Wykonanie  tego  zadania  było  ambitnym  przedsięwzięciem,

bowiem Niemcy mogli w każdej chwili przerwać linie komunikacyjne z Kownem.

Jeszcze wcześniej, zanim 0. Armia rosyjska przybyła do linii jezior mazurskich,

gen. Siwers pisał do gen. Jepanczina: „Doświadczenia dotychczasowych walk

pozwoliły stwierdzić, że dywizje drugiego rzutu są słabo przygotowane do wy-

konywania zadań ofensywnych. Proszę mieć to na uwadze, że po rozdzieleniu

zadań na armię, Wasz oddział składający się z formacji drugiego rzutu, będzie

zabezpieczał prawe skrzydło i kierunek kowieński. Ja jeszcze raz podkreślam,

że w razie natarcia na Was przeważających sił, Wasz oddział powinien tylko li-

czyć na siebie, jak również żadna pomoc ze strony gen. Smirnowa  Wam oka-

zana być nie może. Wszystkie szczegóły związane z zabezpieczeniem kierunku

kowieńskiego i niedopuszczenia do zdobycia nad Wami przewagi, powinno sta-

nowić podstawę Waszych planów i rozporządzeń” .

ofensywa 10. i 8. armii niemieckich przeciwko 10. armii rosyjskiej

od 6 do 13 lutego 1915 r. na Mazurach

Na  całej  długości  odcinka  frontu  zajmowanego  przez  Grupę  Operacyjną

Jepanczina,  według  ustaleń  sztabu  0.  Armii  rosyjskiej,  siły  zarówno  niemie-

ckie, jak i rosyjskie zachowywały się pasywnie. Obserwacja lotnicza pozwoliła

ustalić, że na południe od Lasden w zwartej linii ciągnęły się okopy obsadzone

przez Niemców. Wcześniej niefrasobliwie oceniono, że na odcinku frontu Neu

Lubönen i Nowe Skorudopiany (Neu Skardupönen) przeciwko Oddziałowi Wy-

dzielonemu gen. Leontowicza występowały nieznaczne siły przeciwnika. Było

to wyraźne nieporozumienie. W przeddzień kawaleria niemiecka w sile 0 szwa-

dronów pod naciskiem Rosjan wycofała się, a w komunikacie armijnym podano,

0  A.M. Zajonczkowskij, op. cit., s. 50-5; L. Mitkiewicz,  Bitwa zimowa na Mazurach (6-21 II 1915 r.),

Warszawa 96, s. 9.

RGWIA,  f.  57,  o.  .  Sztab  7.  Piechotnoj  Diwizji,  d.  86.  Prikaz  nr  5  po  Grupie  Wierzbołowskiej

janwarja (5 fiewralja) 95. (Nr tielegramma 5); RGWIA, f. 0, 0. , d. 7, Sztab 7. Piechotnoj

Diwizji, „Polowaja kniżka” naczalnika sztaba połkownika Kriwienko (notatka z  janwarja 95), list

7-9; N. Jepanczin, op. cit., s. 6.

Smirnow był dowódcą XX Korpusu armijnego. W listopadzie 9 r. stanął na czele . Armii. Wówczas

dowódcą XX Korpusu armijnego został gen. Bułhakow, I.A. Cholmsen, op. cit., s. 8, 76.

Ibidem, s. 8.

50

że przed oddziałem Leontowicza nie ma sił przeciwnika. Trudno ocenić, na ja-

kiej podstawie te błędne informacje zostały zamieszczone. Wpływ na to mogło

mieć czasowe zerwanie łączności gen. Jepanczina z gen. Leontowiczem. Dalsze

nieporozumienie  wynikało  z  tego,  że  gen.  Siwers,  który  7  lutego  przybył  do

Stołupian do sztabu III Korpusu armijnego, opierał się na niesumiennie sporzą-

dzonym raporcie Jepanczina .

Niemcy  posiadali  od  dawna  przygotowany  plan  działania,  czekali  tylko  na

przybycie uzupełnień. Gdy się pojawiły, tj. 5 lutego 95 r., w Insterburgu, gdzie

został  przeniesiony  sztab  niemiecki,  Ludendorff  wydał  rozkaz  do  ofensywy

w  Prusach  Wschodnich:  „8.  Armia,  7  lutego  powinna  przekroczyć  prawym

skrzydłem  odcinek  frontu  Kurwien  [Karwica]  –  Rudczanny  [Ruciane,  obecnie

– Ruciane-Nida] w kierunku na Johannisburg [Pisz] 5 – Kolno. 0. Armia, 8 lu-

tego 95 r. powinna przemieścić się do przodu XXXIX, XXXVIII i XXI korpusami

z . Dywizją Kawalerii, prawym skrzydłem na Kussen, lewym natomiast organi-

zując głęboki obchód wzdłuż i na północ rzeki Niemen” 6.

Wojska  północnego  skrzydła  rosyjskiego  podejmowały  próbę  zmuszenia

Niemców  do  odwrotu.  Główne  siły  stanowił  III  Korpus  gen.  Jepanczina 7,

który nie mógł przełamać linii wojsk niemieckich. Oddziały niemieckie, które

oceniano na niewiele więcej jak dywizja, dzielnie trzymały się na swoich pozy-

cjach. Były to szacunki zaniżone. Leontowicz twierdził, że tylko przeciwko nie-

mu na odcinku frontu między Uszbordszen i Niemnem siły niemieckie wynosiły

nie mniej jak jedna dywizja. Ponadto, jeszcze 7 lutego zwiad lotniczy doniósł,

że okopy na południe od Lasdenen ciągnące się krętą linią, zajęte były przez

Niemców. Uczestnictwo w walce brygady gwardii i wzięcie do niewoli jeńców

z XXI i XXXVIII korpusów wskazywały na to, że siły niemieckie użyte przeciw-

ko północnemu skrzydłu rosyjskiemu były dużo większe niż to szacował sztab

0.  Armii  rosyjskiej 8.  Dowódca  Frontu  Północno-Zachodniego  początkowo

nie przypisywał natarciu niemieckiemu jakiegoś szczególnego znaczenia i nie

pozwalał na taktyczne cofnięcie się 0. Armii. W niedługim czasie okazało się,

że był to błąd i gdy dowódca frontu zorientował się, że trzeba natychmiast wy-

cofywać się, było już za późno 9.

Do gen. Jepanczina zaczęły napływać niepokojące doniesienia. Wszelkie usta-

lenia podjęte poprzedniego dnia okazały się nieaktualne. Niemcy przegrupowy-

wali swoje siły w pobliżu miejscowości Drauguponen (ówczesny pow. piłkałski).

RGWIA, f. 00, o. , d. 9. Kopija tieliegramma gienierała Gulewicza gienierału Daniłowu ot  jan-

warja 95 g., list 89; A. Kolenkowskij,  Mirowaja wojna 1914-1918.... ,   s. .

5  Termin wcześniejszego uderzenia na skrzydło południowe miał wprowadzić w błąd dowództwo rosyj-

skie. Próbowano w ten sposób wyrobić przekonanie u Rosjan, że główne uderzenie nastąpi na skrzydło

południowe, A. P. Budberg,  Trietia Wostoczno-Prusskaja... ,   s. .

6   Der Weltkrieg 1914 bis 1918...,  s. 78;  Die Befreiung von Ostpreußen 1915... ,   s. 6.

7  Budberg charakteryzował Jepanczina jako człowieka o niezbyt „twardym” charakterze: „Sam zaś ge-

nerał Jepanczin doskonale pojmował niebezpieczeństwo, lecz nie starczyło stanowczości oświadczyć

o tym w kategorycznej formie”, P.A. Budberg,  Trietia Wostoczno-Prusskaja...,  s. 6.

8  Początkowo siły niemieckie szacowano na 6 do 8 batalionów. Wziąwszy pod uwagę fakt, że przeciw-

ko tym siłom występowało prawe skrzydło dowodzone przez gen. Jepanczina, składające się z grup:

Lewickiego, Jozefowicza, Leontowicza i 7. Dywizji Piechoty gen. Dżonsona, wydawało się, że Rosjanie

mieli dużą przewagę.

9  G. Gudaitis,  Armeen Rußlands und Deutschlands im 1. Weltkrieg. Ein Vergleich,   Eichstätt 006. s. 79.

5

W  kierunku  północno-wschodnim  od  tej  miejscowości  przemieszczały  się

nieduże  kolumny  wojsk  z  kawalerią  i  artylerią.  W  rejonie  Lasden  gromadziły

się  znaczne  siły  niemieckie.  Przeciw  oddziałowi  gen.  Leontowicza  nacierało

od  Schillehnen  na  Sudargi 0  około  dwóch  batalionów  piechoty  z  artylerią .

Grupa  kawalerii  gen.  Leontowicza  została  zmuszona  8  lutego  do  odwrotu

w rejon miejscowości Słowiki. Wycofywała się ona wzdłuż Niemna. Odwrót jej

spowodował  odsłonięcie  prawego  skrzydła  7.  Dywizji  Piechoty,  zajmującej

stanowiska w południowej części Lasu Szorelerskiego .

Rosjanom udało się ustalić, że na północnym skrzydle występowały następu-

jące formacje niemieckie: XXI Korpus, w tyle za nim Korpus Kawalerii, . Dywizja

Kawalerii i V Brygada Piechoty Gwardii. Ponadto ujęto jeńców z 5. Pułku Pie-

choty z 76. Dywizji Piechoty XXXVIII Korpusu armijnego . Jeńcy zeznali, że ich

przewóz odbył się drogą kolejową z Berlina i że za nimi będzie podążać XXXIX

Korpus. Generał Jepanczin tej cennej wiadomości nie przekazał gen. Siwersowi.

Możliwe, że zawiodła łączność. W jego wieczornym meldunku zawartych było

wiele niepokojących wiadomości. W podsumowaniu stwierdził, że może nastą-

pić ewentualne wycofanie się na pozycje pod Wierzbołowem w razie niemoż-

liwości obrony stanowisk dotychczas zajmowanych. Generał Siwers przyjął to

ze  spokojem.  Polecił  wykorzystać  pozycje  pod  Stołupianami  przed  odejściem

na Pozycję Wierzbołowską .

W obliczu zaistniałej groźnej sytuacji gen. Jepanczin nie czekał na dyspozycje

odgórne, tylko postanowił działać sam. O godz. .00 wydał stosowne rozkazy.

Oddziałowi wydzielonemu gen. Lewickiego (7 batalionów,  działa) nakazał

odejść na pozycje położone od południowej strony Lasu Szorelerskiego, a od-

działowi gen. Józefowicza (5 batalionów i 8 dział) skoncentrować się w pobliżu

Kussen. Lewemu skrzydłu – oddziałowi gen. księcia Ilii Makajewa z  batalio-

nami z 56. i 7. Dywizji i  działami artylerii – rozkazał pozostać na miejscu.

Odejście nastąpiło początkowo bez przeszkód ze strony przeciwnika, który za-

jęty był porządkowaniem zbyt rozciągniętej kolumny 5.

W nocy z 8 na 9 lutego Niemcy ponowili natarcie i uderzyli na . Rosławl-

ski  Pułk  Piechoty  rosyjskiej,  wysunięty  bardziej  na  południe  od  Lasu  Szore-

lerskiego.  Pułk  znalazł  się  w  trudnej  sytuacji  –  na  ratunek  pośpieszył  jedyny

batalion,  jaki  był  w  odwodzie  korpusu 6.  W  obliczu  tak  groźnego  położenia

0  Sudargi – niekiedy Jansborg. Osada miejska, folwark nad Niemnem, pow. władysławowski,  wiorsty

(wiorsta – .066,78 m) od Władysławowa i  wiorsty od granicy z Prusami,  Słownik geograficzny Króle-

stwa Polskiego...,  t. XI, s. 58.

A. Kolenkowskij,  Mirowaja wojna 1914-1918 g. Zimnjaja operacja w Wostocznoj Prussii w 1915 godu

(s 10 schemami wnie tieksta),   Moskwa 97 ,  s. .

CAW, WBH, I...9,  Podróż historyczno-taktyczna 1938... ,   s. .

A.P. Budberg,  Trietia Wostoczno-Prusskaja... ,   s. .

L. Mitkiewicz, op. cit., s. 5.

5  Łącznie  Grupa  Operacyjna  Wierzbołowska  obejmowała  6  batalionów  i  57  szwadronów  kawalerii.

Po 6 batalionów piechoty wywodziło się z 56. i 7. Dywizji Piechoty i  bataliony ze 07. Troickiego

i 05. Orenburskiego Pułków Piechoty; I.A. Cholmsen, op. cit., s. 56.

6  P. Simanskij,  Rosyjskie dywizje drugiej linii (Z doświadczeń wojny światowej), „Bellona” 90, t. XXXVI,

s. 78; M. P. Kamienskij,  Gibiel XX korpusa. (Po archiwnym materiałam sztaba 10. Armii), s 10 schiema-

mi, 2 kroki i 2 otczetnymim kartoczkami,  Piotrogród 9, s. 0.

5

gen. Jepanczin polecił oddziałowi wydzielonemu gen. Lewickiego wycofać się

skrajem południowym Lasu Szorelerskiego, a oddziałowi gen. Józefowicza do

Kussen. 9 lutego o godz. 9.00 dowódca 0. Armii rosyjskiej otrzymał telegram

powiadamiający  o  głębokim  obejściu  północnego  skrzydła  przez  Niemców.

Doraźnie wydał polecenie, aby odprowadzić tabory i urządzenia tyłowe aż za

Pozycję Wierzbołowską i opuścić Stołupiany. Zastrzegał, żeby do godzin noc-

nych nie podejmować odwrotu oddziałów z pierwszej linii, jedynie przygotować

szczegóły planu związane z wycofaniem się 7.

Wraz z odejściem Jepanczina prawe skrzydło zostało odsłonięte. W takiej sy-

tuacji nic nie stało Niemcom na przeszkodzie do urzeczywistnienia planu okręż-

nego manewru. Pozostałe korpusy, przede wszystkim z prawej strony XX Korpus

armijny, zmuszone były niezwłocznie odchodzić. XX Korpus wydzielił pułk z 8.

i 5. Dywizji i przekazał III Korpusowi Syberyjskiemu, działającemu w rejonie

Ełku (oddział gen. Jewgienija Rossijskiego). Ponadto do Ełku skierowany został

także 5. Pierekopski Pułk Piechoty z 6. Dywizji Piechoty z XXVI Korpusu 8.

XX  Korpus  zobowiązany  był  do  wycofania  się  na  Gross  Rominten  (obecnie  –

Krasnolesje, Rosja)-Gołdap-Rudszen 9. Poważnych działań przeciwko XX Kor-

pusowi 0 lutego przeciwnik nie przedsięwziął. Przeciwko korpusowi nacierały

oddziały . i 0. Dywizji Landwehry i . Rezerwowa Dywizja Piechoty 0.

Generał Jepanczin podejmował próbę zorganizowania odsieczy Władysławo-

wa.  Do  tego  miały  być  użyte  naprędce  zorganizowane  oddziały  rosyjskie.  Na

przeszkodzie stanęła LXV Brygada Piechoty niemieckiej (z . Dywizji Piecho-

ty), która w nocy z 9 na 0 lutego niepostrzeżenie podeszła do miejscowości

Szyrwinty   i  stamtąd  zaatakowała  już  od  godz.  5.00  od  strony  północnej

i z prawego brzegu rzeki Szeszupy – Władysławów. Jednocześnie dotarła straż

przednia  .  Dywizji  Piechoty  niemieckiej,  poruszająca  się  prawym  brzegiem

Szeszupy,  udzielając  wsparcia.  W  przeddzień  niemieckie  placówki  zwiadow-

cze  były  rozstawione  na  lewym  brzegu  Szeszupy  i  zebrały  informacje  o  naj-

korzystniejszym kierunku uderzenia. Kawaleria Leontowicza, która stała głów-

nymi siłami od godz. 0.00 przy Syntowtach, swojej osłony do rzeki Szeszupy

nie dociągnęła. Pozostawiła odsłoniętą drogę na Władysławów, po której po-

ruszała  się  piechota  niemiecka.  Oddziały  rosyjskie  przeszły  do  pośpiesznego

odwrotu .  Batalion  9.  Małoarchangielskiego  Pułku  Piechoty  z  niewiado-

mych  przyczyn  przepadł  bez  wieści.  Niemców  powstrzymywał  tylko  batalion

90.  Wałujskiego  Pułku  Piechoty.  Uzyskano  informacje,  że  północna  grupa

gen. Lewickiego (Uszakowa), odchodząc po walce rano 0 lutego z miejscowo-

ści Władysławów, zajęła okopy z tyłu prawego skrzydła Pozycji Wierzbołowskiej.

7  RGWIA, f. 00, o. , d. 9, list 00. Stawka Wierchownogo Gławnokomandujuszczego, Kopija tele-

gramma gienerała Gulewicza gienierału Daniłowu ot 7 janwarja 95 g., za Nr 57; M. P. Kamienskij,

op. cit., s. 0; I.A. Cholmsen, op. cit., 59.

8  W 8. Dywizji Piechoty z każdego pułku był wydzielony batalion. W 5. Dywizji Piechoty – z 0. Pułku

Piechoty wydzielono dwa bataliony, a z . i . Pułków Piechoty – po batalionie, I.A. Cholmsen,

op. cit., s. 76.

9  Rudszen – Nowotorżok, obecnie Obwód Kaliningradzki.

0  A. Kolenkowskij,  Mirowaja wojna 1914-1918...,  s. 6.

Szyrwinty – obecnie miasto litewskie Širvintos na północny zachód od Wilna.

I.A. Cholmsen, op. cit., s. 6-6.

5

Jepanczin  zdecydował  skierować  Oddział  Józefowicza  i  formacje  Lewickiego

na skrzydło północne przeciw Niemcom, którzy poruszali się od miejscowości

Władysławów .

Pozostałe  formacje  7.  Dywizji  Piechoty  gen.  Lewickiego,  zagrożone  oto-

czeniem w Wilunach, przedzierały się na Kibarty . 56. Dywizja Piechoty gen.

Makajewa, mniej atakowana niż sąsiadujące z nią oddziały, podążała równym

frontem ze wszystkimi pozostałymi formacjami. Wieczorem oddział Makajewa

i południowe skrzydło gen. Lewickiego wycofały się do Wierzbołowa. Tutaj żoł-

nierzy spotkała przykra niespodzianka – natknęli się w środku miasta na od-

działy niemieckie. Wybuchła panika. Część oddziałów rosyjskich rozpierzchła

się  i  rzuciła  do  ucieczki.  Inne  podjęły  nierówną  walkę  i  prowadziły  ją  przez

całą  noc 5.  78.  Rezerwowa  Dywizja  Piechoty  niemieckiej  odcięła  w  Wierzbo-

łowie drogi odwrotu formacjom prawego skrzydła rosyjskiego – 7., 56. i 7.

Dywizjom Piechoty. Straty rosyjskie były wysokie – 9 tys. żołnierzy dostało się

do niewoli. Utracono  dział i 8 karabinów maszynowych 6.

0  lutego  o  godz.  0.00  Leontowicz  w  swoim  meldunku,  który  nie  dotarł

do  Jepanczina  (dotarł  natomiast  do  dowódcy  0.  Armii  późnym  wieczorem),

informował  z  Syntowty,  że  przeciwnik  kontynuował  nieprzerwanie  natarcie,

poruszając  się  po  drodze  Słowiki-Władysławów.  Piechota  maszerowała  łącz-

nie z artylerią (7 dział) i kawalerią. Leontowicz doliczył się przeszło 50 wo-

zów  amunicyjnych,  a  siły  przeciwnika  szacował  na  jedną  dywizję  piechoty

z artylerią i dywizję kawalerii. Dalej informował, że niemieckie związki opera-

cyjne, nie zważając na ogień rosyjski ze skrzydeł, niepowstrzymanie prowadzi-

ły  natarcie 7.  Leontowicz  nie  wiedział,  że  maszerujący  przed  nim  Jepanczin

o godz. .00 wydał polecenie powstrzymania Niemców lewoskrzydłowymi for-

macjami, a wszystkimi pozostałymi siłami rozkazał uderzyć na prawe skrzyd-

ło niemieckie, w kierunku na Władysławów. Józefowicz zobowiązany został do

wsparcia  tego  uderzenia,  nacierając  bardziej  na  wschód,  a  Leontowicz  miał

uderzyć na skraj skrzydła i na tyły przeciwnika. Jednocześnie pierwszym trans-

portem przybył batalion 68. Dywizji Piechoty. Przemieszczony był z Wiłkowyszek

szosą na Władysławów w celu wsparcia lewego skrzydła Lewickiego. Wszyst-

kie  te  zarządzenia  Jepanczina  były  spóźnione.  O  godz.  .00  rano  do  Kibart,

gdzie był sztab korpusu, przybył Lewicki i wyjaśnił, że nic nie wie o kolumnie

Uszakowa i że patrole poinformowały o zajęciu przez przeciwnika miejscowości

A. Kolenkowskij,  Mirowaja wojna 1914-1918... ,   s. 58; M. P. Kamienskij, op. cit., s. 60.

Kibarty (lit. Kybartai), obecnie miasto na Litwie, w 95 r. w pow. wiłkowyszskim, nad rzeką Szyrwintą,

nad granicą pruską, 5 km na północny zachód od Wierzbołowa.

5  P.  Simanskij,   Rosyjskie  dywizje  drugiej  linii...,   s.  78;  Niemiecki  historyk  pisał,  że  Rosjanie  celowo zaczaili się na strychach domów w Wierzbołowie i przywitali oddziały niemieckie z broni maszynowej;

Bardziej prawdopodobna jest wersja wydarzeń, którą przedstawił Cholmsen, że Rosjanie byli wcześniej

od Niemców w Wierzbołowie i zajęli kwatery na nocleg. W trakcie przygotowywania się do snu zasko-

czyli ich Niemcy i wywiązała się strzelanina, I. A. Cholmsen, op. cit., s. 66.

6  CAW, WBH, I...9,  Podróż historyczno-taktyczna 1938.. .,   s. .

7  Od godzin rannych 0 lutego w zasadzie dowodzenie wymknęło się z rąk gen. Jepanczina. Zawiodła

łączność i dowódca nie mógł oddziaływać na podległe oddziały. Już o godz. 7.5 w meldunku złożo-

nym do sztabu 0. Armii trudno znaleźć jakiekolwiek informacje o poszczególnych grupach z prawego

skrzydła i oddziałach nacierającego przeciwnika, I.A. Cholmsen, op. cit., s. 6, 78;

5

Władysławów 8. W tej sytuacji polecił on swojej kolumnie Lindienbauma wy-

cofać się, bo, jak pisał, przeciwko niemu zmierzały większe siły nieprzyjaciel-

skie ze strony Wilun (Willuhnen). Jednocześnie nastąpiło też natarcie niemieckie

na odcinku frontu przeciwko Józefowiczowi ze strony Piłkał 9.

Wobec  pogarszających  się  okoliczności,  rozkaz  Jepanczina  o  kontrnatar-

ciu  przeciwko  Niemcom  nie  został  urzeczywistniony 50.  Sytuacja  Rosjan  była

o wiele trudniejsza niż ją przedstawiał Jepanczin. W tym czasie Władysławów

był zajęty przez formacje XXI Korpusu armijnego, przeciwko Lewickiemu nacie-

rały formacje XXXIX Rezerwowego Korpusu, przeciw Józefowiczowi – 76. Rezer-

wowa Dywizja Piechoty z XXXVIII Rezerwowego Korpusu, z którego 75. Dywizja

Piechoty skierowana została przeciwko prawemu skrzydłu Makajewa 5. Mimo

tak  poważnego  zagrożenia  ze  strony  Niemców,  dowódca  0.  Armii  jakby  nie

zdawał sobie sprawy z powagi sytuacji. Jepanczin 0 lutego w godzinach po-

południowych  relacjonował  gen.  Siwersowi  o  ciężkim  położeniu  III  Korpusu

armijnego, o boju pod miejscowością Władysławów oraz o wycofaniu się Lewi-

ckiego na Wiłkowyszki i braku odwodów do powstrzymania Niemców. Dowódca

cierpliwie wysłuchał, podał kilka wskazówek co do sposobu przeciwstawienia

się Niemcom, a na koniec skwitował: „Działania Niemców na naszym froncie

mają charakter demonstracyjny i nie mogą rozwinąć się w jakikolwiek zagraża-

jący nam manewr” 5. Wcześniej dotarły telegramy ze sztabu 0. Armii. W trzech

telegramach przysłanych między godz. 0.00 a .00 domagano się utrzymania

dotychczasowych  stanowisk  za  wszelką  cenę 5.  Zwlekanie  z  podjęciem  decy-

zji  o  odwrocie  odbywało  się  przede  wszystkim  z  inicjatywy  dowódcy  Frontu

Północno-Zachodniego, gen. Ruzskiego 5.

Meldunek Leontowicza o zbliżaniu się znacznych sił niemieckich w stronę

Władysławowa wzbudził popłoch w sztabie 0. Armii. Pod wpływem tej wiado-

mości gen. Siwers wyraził zgodę na ewentualne wycofywanie się resztek III Kor-

pusu armijnego w kierunku Kozłowej Rudy. W tym czasie gen. Jepanczin wyka-

zał się słabą orientacją o położeniu swoich sił. Zdumienie wzbudził wówczas,

kiedy dopytywał się w sztabie 0. Armii, gdzie znajdują się nowe pozycje 55.

8  Mitkiewicz w swoim opracowaniu pisał, że gen. Jepanczin już 9 lutego około godz. 0.00 „uznał się

za pokonanego”. Niezwłocznie przedostał się z Kibart do Kowna. Następnie z obawy o konsekwencje

swego czynu wrócił 0 lutego około godz. 0.00 do Kibart, L. Mitkiewicz, op. cit., s. 6; Informację tę

potwierdza Budberg. Pisał on, że Jepanczin dotarł również do Kowna i niebezpiecznie oddalił się od

swego oddziału. Później próbował wrócić, ale więź z oddziałem została zerwana i tak już pozostało

do końca jego dowodzenia, A. P. Budberg,  Trietia Wostoczno-Pruskaja... ,   s. 7; Oskarżenia Jepanczina

o pozostawienie swoich oddziałów na pastwę losu i ucieczkę do Kowna są bezpodstawne i nie znajdują

potwierdzenia w faktach

9  A. Kolenkowskij,  Mirowaja wojna 1914-1918... ,   s. 58; M. P. Kamienskij, op. cit., s. 7. Kamienskij pisał, że dowódca Siwers otrzymał telegram, co nie odpowiada prawdzie.

50  I.A. Cholmsen, op. cit., s. 6.

5   Strategiczeskij oczerk wojny... ,   s. 66. Nieznamow podawał, że był tam XXXVII Korpus, co nie odpowiada

prawdzie. Był tam XXXVIII Korpus, A. Kolenkowskij,  Mirowaja wojna 1914-1918...,  s. 59.

5  I.I. Rostunow, op. cit., s. .

5  I.A. Cholmsen, op. cit., s. 6.

5  L. Mitkiewicz, op. cit., s. 6-6.

55  L. Mitkiewicz, op. cit., s. 6.

55

Tymczasem  Oddział  Wydzielony  Uszakowa  i  grupa  Biskupskiego  prowadzi-

ły  bój  z  przodu  prawego  skrzydła  Pozycji  Wierzbołowskiej,  starając  się  po-

wstrzymać Niemców. Pozostała część grupy Lewickiego – kolumna Lindienbau-

ma – słabo naciskana od czoła, lecz ostrzelana z północy, podchodziła około

godz. 8.00 do miejscowości Rudziszki (obecnie – Rudiškes, Litwa) i zajmowała

swój  odcinek  na  Pozycji  Wierzbołowskiej,  nie  mając  łączności  z  sąsiadami 56.

Dowiedziawszy się o odejściu Lindienbauma w godzinach południowych, Józe-

fowicz również wycofał się w stronę Bilderweitschen 57, po drodze ostrzeliwany

przez artylerię niemiecką. W Bilderweitschen dotarł do nich rozkaz Jepanczina,

zgodnie  z  którym  grupa  Józefowicza  o  godz.  7.0  kontynuowała  wycofywa-

nie się aż na Pozycję Wierzbołowską. Podobnie jak jej poprzedniczka, również

nie miała łączności z sąsiednimi oddziałami. W godzinach od 9.00 do 0.00

w  ciemnościach  wkroczyła  do  Ejtkun.  Grupa  Makajewa  ustępowała  w  cią-

gu  dnia  na  Pozycję  Stołupianowską.  Niemcy  nie  przeszkadzali  zbytnio  w  tym

marszu,  niegroźnie  ostrzeliwali  jedynie  ubezpieczenie  tylne  tej  grupy.  Około

godz. 0.00 podeszła do Kibart, łącząc się z kolumną Józefowicza 58.

W tym czasie po zajęciu Pozycji Wierzbołowskiej sytuacja przedstawiała się

następująco: około godz. 9.0 Uszakow otrzymał rozkaz nakazujący odbicie

Pozycji Wierzbołowskiej. Podejmował próbę przedostania się ze swoimi siłami

(oddziały 89. Korotojakskiego, 90. Wałujskiego, 07. Troickiego i 7. Pułków

Piechoty – łącznie około 8 batalionów i dwie baterie) w stronę Pozycji Wierz-

bołowskiej. Był atakowany na obu skrzydłach przez oddziały XXI Korpusu ar-

mijnego  niemieckiego.  Poniósł  wysokie  straty.  Tylko  jego  90.  Wałujski  Pułk

Piechoty stracił , tys. żołnierzy – rannych i zabitych 59. Wobec silnego nacisku

zrezygnował z przedzierania się na Pozycję Wierzbołowską, a rozpoczął powol-

ne  wycofywanie  się.  Po  zajęciu  dość  bezpiecznej  pozycji,  wytrwał  na  niej  do

godz. 8.00  lutego 95 r. Nie mając rozeznania o rozmieszczeniu sąsiednich

formacji i nie otrzymawszy żadnych rozkazów, przeprowadził odwrót na Kozło-

wą Rudę. O godz. .00,  lutego, otrzymał rozkaz wycofywania się na Kowno,

z czego skwapliwie skorzystał 60.

0 lutego, około godz. .00, w Wiłkowyszkach dowódca III Korpusu armijne-

go  otrzymał  rozkaz  bezwzględnej  obrony  Pozycji  Wierzbołowskiej.  Zostawiono

w tym rozkazie jednak „furtkę” na ewentualne wycofywanie się, aby nie dopuś-

cić do okrążenia i zniszczenia korpusu. Sytuacja, jaka wytworzyła się na Pozy-

cji Wierzbołowskiej, wymagała zabezpieczenia kierunku na Kowno i przez rzekę

Niemen między Kownem a Prenami (obecnie miasto na Litwie) 6. Dalej wskazy-

wano, że w obliczu zagrożenia Pozycji Wierzbołowskiej należy odejść na dobrze

56  Organizacja  łączności  w  Grupie  Operacyjnej  Wierzbołowskiej  była  niezwykle  słaba.  Wynikało  to

m.in. z braku środków technicznych, srogiej zimy, ale i zwykłego bałaganu. Utrudniało to ogromnie

gen.  Jepanczinowi  dowodzenie  podległymi  oddziałami.  Uniemożliwiało  też  przesyłanie  meldunków

z formacji podległych, I.A. Cholmsen, op. cit., s. 7.

57  Bilderweitschen – obecnie Ługowoje, okręg niestierowski, Obwód Kaliningradzki.

58  A. Kolenkowskij,  Mirowaja wojna 1914-1918...,  s. 60; I. A. Cholmsen, op. cit., s. 65.

59  I.A. Cholmsen, op. cit., s. 66.

60  RGWIA, f. 00, o. , d. 9. Kopija tieliegramma gienierała Boncz-Brujewicza, gienierału Daniłowu

ot  janwarja 95 g., list 9; A. Kolenkowskij,  Mirowaja wojna 1914-1918...,  s. 60.

6  I.A. Cholmsen, op. cit., s. 65.

56

umocnioną pozycję w Kozłowej Rudzie. Jeżeli zaistniałaby potrzeba opuszczenia

i tej pozycji, to jej obrońców należy skierować do wzmocnienia garnizonu Kowno,

a pozostałymi siłami odchodzić za Niemen i bronić się na obszarze od Kowna

do Pren. Pierwsza część rozkazu była już nieaktualna, bowiem pozycja została

utracona.  W  rzeczywistości  wieczorem  0  i  wczesnym  rankiem    lutego  woj-

ska III Korpusu Jepanczina bez rozkazu, jednak pod wpływem rozgrywających się

wydarzeń, zrealizowały drugą część tego polecenia, czyli wycofały się. Sytuacja

na odcinku zajmowanym przez formacje gen. Jepanczina rozwijała się w sposób

żywiołowy.  Rozkazy,  zanim  dotarły  do  adresatów,  były  już  zdezaktualizowane.

Na ogół żołnierze byli pozostawieni samym sobie, a dowództwo nie panowało

nad sytuacją. Właściwie w ten sposób zakończyły się wypadki 0 lutego 6.

Niemcy zdecydowanie parli naprzód. Odnieśli sporo sukcesów. Rozbili prawe

skrzydło rosyjskie, czyli III Korpus. Zablokowali najważniejsze linie odwroto-

we  prawego  skrzydła  –  tory  kolejowe  Stołupiany-Kowno  i  szosę  Stołupiany-

Mariampol, wzięli do niewoli wielu jeńców i zagarnęli sporo sprzętu wojenne-

go. Wszystko to, według oceny dowódcy, gen. Eichhorna, było za mało. Z jego

punktu widzenia istniała pilna potrzeba odcięcia dróg odwrotowych 0. Armii,

przebiegających  na  wschód.  Niemcy  w  tym  czasie  dysponowali  już  mocnymi

dowodami  na  to,  że  Rosjanie  wycofują  się  zdecydowanie  na  wschód,  chcąc

wymknąć się z „kleszczy” niemieckich. Przechwycili bowiem depeszę radiową

o tym, że sztab 0. Armii przeniósł się z Olecka do Suwałk 6.

Prawe skrzydło 8. Armii niemieckiej, w trudnym terenie na linii Ełk-Rajgród,

napotkało  na  silny  opór.  Mimo  to  Niemcy  zwiększyli  tempo  natarcia  lewego

skrzydła 0. Armii niemieckiej i podjęli próbę odcięcia dróg odwrotowych, prze-

biegających przez Suwałki od strony Kowna. Ostatnia z wymienionych brygad na-

stępnego dnia miała dotrzeć do miejscowości Władysławów. Wzmocniona . Dy-

wizja Kawalerii zobowiązana została jedną brygadą kawalerii osłaniać połączenia

tyłowe na północny wschód od Władysławowa. Główne siły miały przejść przez

Władysławów-Wiłkowyszki do Kalwarii. Linia kolejowa Suwałki-Simno miała być

jak najdalej na wschód zniszczona 6.

W wyniku niefortunnie przeprowadzonych działań na kierunku lasdeńskim

północne  skrzydło  0.  Armii  rosyjskiej  poniosło  duże  straty  i  znalazło  się

w skomplikowanej sytuacji zagrożenia oskrzydleniem. Znacznie korzystniej na

początku  drugiej  dekady  lutego  95  r.  kształtowała  się  sytuacja  w  centrum,

gdzie operowały dwa korpusy: XX i XXVI.  lutego we wczesnych godzinach ran-

nych oba korpusy znajdowały się na odcinku Gołdap-Orłowo-Nowe Juchy. Nie-

bawem ta, wydawałoby się dobra, sytuacja uległa gwałtownemu pogorszeniu.

Dwa bataliony 9. Trubczewskiego Pułku Piechoty z 7. Dywizji Piechoty wy-

dzielone zostały przez gen. Jepanczina do utrzymania łączności z XX Korpusem.

Po otrzymaniu wiadomości o obejściu przez oddziały niemieckie porzuciły swoje

6  Ibidem, s. 67; A. Kolenkowskij,  Mirowaja wojna 1914-1918... ,   s. 60-6; W sztabie III Korpusu armijnego

wydawano dużo rozkazów, ale mało kto je respektował, M. P. Kamienskij, op. cit., s. 6-6.

6  Nagłe  opuszczenie  Olecka  doprowadziło  do  utraty  cennego  sprzętu.  Pozostawiono  wiele  samocho-

dów, ponieważ nie mogły się one przebić przez zaspy, B. N. Siergiejewskij,  Piereżitoje. 1914,   Belgrad

9, s. 7.

6  CAW, WBH, I...9,  Podróż historyczno-taktyczna 1938.. .,   s. 5.

57

stanowiska i pierzchły do tyłu. Wskutek pośpiesznego wycofania się odsłonięte zo-

stało zupełnie prawe skrzydło XX Korpusu armijnego, wzmocnionego głównymi

siłami 7. Dywizji Piechoty (08. Saratowskim Pułkiem Piechoty) 65. Pułkowi temu,

w ciągu całego dnia, 0 lutego, mimo odsłoniętych skrzydeł udało się odskoczyć

od przeciwnika na bezpieczną odległość 66. Położenie całej 0. Armii rosyjskiej sta-

wało się niezwykle trudne. Wskutek bezładnego wycofania się północnego skrzyd-

ła XX Korpus rosyjski stał się prawym skrzydłem 0. Armii. Do jego okrążenia szy-

kowały się trzy korpusy niemieckie. Przemieszczały się one na linii Wiłkowyszki-

Wierzbołowo, w kierunku południowym i południowo-wschodnim 67.

Do godzin nocnych z 0 na  lutego III Korpus wycofał się na odległość po-

nad 85 km, a Niemcy, postępując w ślad za nim, osiągnęli linię kolejową na od-

cinku:  Pilwiszki-Wiłkowyszki-Wierzbołowo-Stołupiany.  Później  przemarsz  ich

kolumn uległ odchyleniu w kierunku południowo-wschodnim. Zmiana ta miała

na celu izolowanie oddziałów III Korpusu armijnego od sił głównych 0. Armii.

Odwrót III Korpusu spowodował odsłonięcie skrzydeł XX Korpusu armijnego,

ponieważ wysunięte oddziały 9. Trubczewskiego Pułku Piechoty doznały nie-

powodzenia  naprzeciw  Gąbia,  będąc  w  jednej  linii  z  formacjami  XX  Korpusu

i mając odsłonięte swoje skrzydło z prawej strony 68.

0 lutego był ostatecznie dniem przesądzającym o mającej niebawem nastą-

pić katastrofie rosyjskiego III Korpusu armijnego. Oba Korpusy niemieckie, XXI

i XXXIX, próbując dokonać oskrzydlenia, nie zrealizowały wprawdzie tego zamia-

ru, jednak znacznie nadwyrężyły siły rosyjskie, zwłaszcza z południowej strony.

Jeszcze poprzedniego dnia w tym miejscu III Korpus bronił się zaciekle, odpiera-

jąc przez cały dzień natarcie 6. Dywizji Landwehry. Bój nocny w Wierzbołowie

ostatecznie przesądził o zwycięstwie oddziałów niemieckich nad III Korpusem.

Północne skrzydło 0. Armii niemieckiej potrzebowało trzech i pół dnia na prze-

łamanie  operacyjne  pozycji  wojsk  rosyjskich.  Trasa,  którą  pokonały  korpusy

w tym czasie, wynosiła od 60 do 75 km. Był to niezwykły wynik jak na trudne wa-

runki zimowe. Szybkość przemieszczania się oddziałów niemieckich była dużym

atutem w walce z Rosjanami 69.

lutego 95 r. o godz. .00 w nocy gen. Jepanczin informował dowódcę

0. Armii, że obejście prawego skrzydła jego Korpusu jest kontynuowane siła-

mi  niemieckimi  większymi  niż  dywizja.  Oznajmił  też,  że  Oddział  Józefowicza

rozproszył się w Wierzbołowie, a o Oddziale Makajewa wiedział tylko tyle, że

około godz. 9.00 0 lutego wchodził do Kibart. W takiej sytuacji Jepanczin za-

decydował: odprowadzić część Oddziału Lewickiego przez Pilwiszki na Kowno,

65  P. Simanskij,  Rosyjskie dywizje drugiej linii... ,   s. 78; Ostatecznie oddziały Grupy Operacyjnej Wierz-

bołowskiej nie osłaniały skrzydła XX Korpusu. Generał Cholmsen snuł przypuszczenia, że najpraw-

dopodobniej, gdyby formacje podporządkowane Jepaczinowi udzieliły wsparcia XX Korpusowi, to do-

szłoby do utraty Kowna. Zabrakłoby bowiem sił rosyjskich do wsparcia załogi twierdzy, I.A. Cholmsen,

op. cit., s. 7.

66  W.J(e).  Biełolipeckij,   Zimnije  diejstwija  piechotnogo  połka  w  Awgustowskich  liesach  1915,   Moskwa

90., s. 8. Bez wątpienia sukces ten osiągnięto dzięki temu, że dysponowano odwodami.

67  CAW, WBH, I...9,  Podróż historyczno-taktyczna 1938.. .,   s. .

68  9. Trubczewskij Pułk Piechoty utracił sztandar pułkowy, I.A. Cholmsen, op. cit., s. 7.

69  L. Mitkiewicz, op. cit., s. 60.

58

pozostałą część przez Mariampol 70 na Darsuniszki 7. Oddział kawalerii Leonto-

wicza polecił skierować na północ także na Kowno, zabezpieczając w ten sposób

Oddział Lewickiego od północy 7. Było to zręczne posunięcie. W ostatniej chwili

uratował ten oddział od rozbicia, a wzmocnił przez to garnizon kowieński. Od-

dział Józefowicza z Mariampola skierował na Preny 7.

Generał  Siwers  uważał,  że  przy  ataku  frontalnym  wojska  niemieckie  po-

winny być zatrzymane. Najgorzej jednak sytuacja przedstawiała się tam, gdzie

przeciwnik podejmował próby obejścia, czyli na prawym skrzydle. Po odejściu

III  Korpusu  armijnego  osamotniony  XX  Korpus  zmuszony  był  zawijać  swo-

je  prawe  skrzydło,  aby  nie  zostało  ono  otoczone  przez  oddziały  niemieckie.

Siwers  wytoczył  argumenty,  że  nie  będzie  w  stanie  obsadzić  całej  długości

linii Ełk-Bakałarzewo-Kalwaria-Kozłowa Ruda o długości około 50 km trzema

korpusami,  które  miały  przejść  do  kontrofensywy.  Ponadto  według  doniesień

Jepanczina, Kozłowa Ruda nie była zajęta przez Rosjan, jedynie obszar wokół

Mariampola był w rękach rosyjskich 7.

Podsumowanie

Pamiętniki Jepanczina dostarczają nam obfitej wiedzy na temat różnych wy-

darzeń bojowych, w których on uczestniczył, ale największa część wspomnień

dotyczy operacji mazursko-augustowskiej z lutego 95 r. Dowiadujemy się

z  tego  źródła,  że  zła  passa  0.  Armii  rosyjskiej  rozpoczęła  się  w  kampanii

wschodniopruskiej 9 r. i pogłębiła w niefortunnie rozpoczętych i źle zre-

alizowanych działaniach lasdeńskich. Plan natarcia przygotowany dla rosyj-

skiego  Frontu  Północno-Zachodniego  przewidywał  jednoczesne  uderzenie

0.  i  . Armii 75. W  celu  zajęcia  dogodnych pozycji wyjściowych  do  ofensy-

wy, dowództwo frontu nakazało oczyszczenie z przeciwnika obszaru leśnego,

położonego naprzeciw prawego skrzydła rosyjskiego. Działania na kierunku

lasdeńskim, podjęto na obszarze od linii kolejowej Gąbin-Wystruć (Insterburg)

do Niemna. Użyte siły to III Korpus armijny i podporządkowane mu dwie dy-

wizje  kawalerii.  Akcja  ta  nie  przyniosła  spodziewanych  rezultatów.  Podjęta

została słabymi siłami i nie doprowadziła do „oczyszczenia lasów” z oddzia-

łów przeciwnika.

Ostatecznie  w  wyniku  nieudolnie  przeprowadzonej  przez  Rosjan  operacji

północne skrzydło wojsk rosyjskich znalazło się w niezwykle trudnym położe-

niu. Wszystko wskazywało na to, że dowództwo jakby nie zdawało sobie sprawy

z powagi sytuacji. Pojawiły się nowe formacje niemieckie – V Brygada Piechoty

70  CAW, WBH, I...9,  Podróż historyczno-taktyczna 1938... ,   s. ;  Strategiczeskij oczerk wojny... ,   s. 66.

7  Darsuniszki – obecnie wieś na Litwie, 9 km na zachód od Kroni, nad Niemnem (lit. Darsuniśkis).

7  CAW, WBH, I...9,  Podróż historyczno-taktyczna 1938... ,   s. 5; M.P. Kamienskij, op. cit., s. 75-76; I.A. Cholmsen, op. cit., s. 80.

7  I.A. Cholmsen, op. cit., s. 67.

7  Ibidem.

75  Niektórzy historycy kwestionują istnienie planu działań w lasach lasdeńskich. Jeżeli nawet nie będzie-

my tak surowo oceniać i przyjmiemy, że ten plan był, to musimy stwierdzić, że był nieudolnie opraco-

wany, A. Rotermel,  Razgrom 10-j russkoj armii w Wostocznoj Prusii 7-17 fiewralja 1915 g. (Zimniaja

bitwa w Mazurii),  „Wojna i Rewolucja”, maj-czerwiec 9, s. 56.

59

Gwardii i oddziały XXXVIII Korpusu armijnego, a dowództwo frontu nie zostało

o tym powiadomione 76.

Dalsze działania to już właściwa operacja mazursko-augustowska zainicjo-

wana przez Niemców 7 lutego. Rosjanie byli sukcesywnie wypierani z zajmowa-

nych pozycji. Odbywało się to w trudnych warunkach zimowych. Oddziały rosyj-

skie przemieszczały się w kierunku południowo-wschodnim, często na przełaj.

Na nieprzetartych drogach dużo więcej wysiłku musieli włożyć nie tylko żołnie-

rze,  ale  także  konie 77.  Najbardziej  uciążliwe  były  marsze  nocne.  Linie  zaopa-

trzeniowe  praktycznie  nie  funkcjonowały.  Żołnierze  słaniali  się  ze  zmęczenia.

Zatrzymując się na postój, padali na śnieg i natychmiast zasypiali 78.

Działania  rosyjskich  dowódców  w  porównaniu  z  dowódcami  niemieckimi

wypadały  znacznie  gorzej 79.  Generał  Jepanczin 80  nie  dość,  że  słabo  dowo-

dził swoim korpusem, to jeszcze nie składał z gen. Gerngrossem sprawozdań

z  przebiegu  działań.  Jepanczin  (III  Korpus)  i  Gerngross  (XXVI  Korpus)  popeł-

nili  niewytłumaczalny  i  niewybaczalny  błąd,  zostawiając  swoje  korpusy,  i  to

w  skomplikowanych  okolicznościach,  a  sami  ze  sztabami  udali  się  na  bez-

pieczną odległość od przeciwnika –  do 5 km. Trudno sobie wyobrazić do-

wodzenie  podległym  oddziałem  z  takiej  odległości.  Nie  czuło  się  dynamiki

w poczynaniach dowódcy XX Korpusu armijnego, gen. Bułhakowa, najczęściej

przyjmującego rozkazy odgórne i nieprzejawiającego własnej inwencji 8. Tylko

w III Korpusie Syberyjskim, znajdującym się na południowym skrzydle, widać

było  dostosowanie  poczynań  do  rozwijających  się  wydarzeń.  Dowódca  wraz

z  szefem  sztabu  osobiście  pilnowali,  żeby  przybywające  oddziały  walczyły

wspólnie i nie wpadły w zastawioną na nich pułapkę 8.

Ogólnie określa się, że podczas zmagań zimowych w lutym 95 r. zawiodły

oddziały drugiego rzutu. Karol Lenczowski widział w tym celową robotę Niem-

ców.  „Sprytnie  rozszerzona  przez  przedwojenne  piśmiennictwo  niemieckie

opinia o małej wartości formacji drugorzędnych i niemożności ich użycia już

w  pierwszych  działaniach  wojennych  zrobiła  swoje.  Rosjanie  dopuścili  się

76   Der Weltkrieg 1914 bis 1918... ,   s. 78.

77  R.U. [Roman Umiastowski],  Pułk Piechoty w walkach leśnych,  „Przegląd Piechoty” 97, z. 9 ,  s. 50.

78  Ibidem, s. 6-6; A.A. Uspienskij, op. cit., s. 0.

79  Ludendorff, nieskory do pochlebstw, szczególnie dla przeciwnika, w swoich pamiętnikach wystawił

bardzo wysoką ocenę gen. Radkiewiczowi. Napisał, że gen. Radkiewicz w pobliżu Ełku z III Korpusem

Syberyjskim „bronił się doskonale”, E. Ludendorff,  Meine Kriegserinnerungen,  Berlin 99, s. 97.

80  Generał  Jepanczin,  jak  twierdził  gen.  Budberg,  wizualnie  sprawiał  „imponujące  wrażenie”,  ale  jako

dowódca III Korpusu armijnego w styczniu i lutym 95 r. zawiódł na całej linii, P.A. Budberg,  Trietia

Wostoczno-Prusskaja katastrofa 25.01.-08.02.15  g., San Francisco, b.r.w. ,  s. 6.

8  Generał Bułhakow jako dowódca był znany z tego, że nie znosił sprzeciwu. Nie bardzo też godził się

na inicjatywę młodszych oficerów. W momencie kiedy XX Korpus przebywał w Suwałkach (0 lutego)

i okolicy, gen. Bułhakow praktycznie odsunął dowódców dywizji od dowodzenia i sam podejmował

za nich decyzje. Odwrót z Suwałk zorganizował niewprawnie, CAW, WBH. I. 00.5.  Wysszyj komandnyj

sostaw w mirowuju wojnu.  Rękopis generała armii rosyjskiej P. Simanskiego, Warszawa 6 maja 96 r.,

k. -5 (rękopis), s. 95.

8  Dowódca  0.  Armii  potępił  oddalenie  się  sztabów  od  swoich  korpusów.  Rozkazał  natychmiastowy

powrót w obszar działania swoich jednostek. Generał Januszkiewicz domagał się od gen. Gulewicza

wytłumaczenia, dlaczego dowódcy Gerngross i Jepanczin w krytycznych chwilach opuścili swoje od-

działy, RGWIA f. 00, o. , d. 9. Direktiwy Wierchownogo Gławnokomandujuszczego. Tielegramma

Nr 77 otprawlena s Siedlec 5 fewralja 95, gen. Januszkiewicz.

60

karygodnego zaniedbania w dziedzinie organizacji formacji drugiej linii [drugie-

go rzutu]” 8. Główny błąd został popełniony z chwilą umieszczenia oddziałów

drugiego rzutu na skrzydłach. Powinny tam być rozmieszczone formacje najsil-

niejsze, z największym doświadczeniem, bo na nich ciążyła największa odpo-

wiedzialność. Nie uczyniono tego i walka od początku przyjęła niepomyślny dla

Rosji  obrót.  III  Korpus  występujący  na  północnym  skrzydle  wyłoniony  został

z . Armii rosyjskiej, która doznała niepowodzenia w zmaganiach sierpniowych

9 r. Zaważyło to w znacznym stopniu na słabym przygotowaniu bojowym.

Generał Jepanczin wielokrotnie zgłaszał swemu dowództwu, że 56. i 7. Dywizje

Piechoty  nie  są  zdolne  do  działań  zaczepnych,  a  jedynie  do  krótkotrwałego

odpierania niezbyt groźnego natarcia. Jego uwagi nie były brane pod uwagę 8.

Budberg w swoich wspomnieniach zarzucił Jepanczinowi, że ten w trakcie

walk opuścił Grupę Wierzbołowską i udał się do Kowna. Jepanczin odpowiadał,

że takie szybkie przejazdy – sto wiorst z Kibart do Kowna i z powrotem, łącznie

dwieście  wiorst  były  niemożliwe  zwłaszcza  w  ówczesnych  warunkach  zimo-

wych, biorąc nawet pod uwagę fakt, że pobyt w Kownie trwał bardzo krótko.

Budberg sam przyznawał, że miał ogromne kłopoty żeby w tym samym czasie

dotrzeć w warunkach zimowych z Olecka (Marggrabowej) do Suwałk 85.

Autor wspomnień w dużym stopniu opierał się na pracy Cholmsena uważając

ją za w pełni naukową. Twierdził, że Cholmsen postępował w myśl przysłowia

arabskiego „Jeżeli nawet zeznania wszystkich osób są na niekorzyść twojego

bliskiego, dopuszczaj jednak, istnienie nieznanej tobie przyczyny, która objaśni

jego postępowanie” 86.

Jepanczin  twierdził,  że  był  przeciwko  rozpoczynaniu  operacji  lasdeńskiej.

Wypowiadał się na ten temat na naradach w grudniu 9 i w styczniu 95

i cały czas twierdził, że dodawać do 50 wiorst następne 6 to było nierozważne

(wiorsta – 066,8 m) 87.

Jepanczin, w swoich pamiętnikach wydanych wiele lat po wojnie, krytykował pra-

cę trzech sztabów: Stawki, Frontu Północno-Zachodniego i 0. Armii. Twierdził on,

że sztaby te nie liczyły się z położeniem, jakie zostało wypracowane przez formacje

0. Armii. Trudno też było w rozkazach opracowywanych przez te sztaby doszukać się

wyznaczonych celów. Zamieszczano przede wszystkim wskazówki do przeprowadze-

nia natarcia, a to według jego oceny powinno leżeć w gestii wykonawców 88.

Pamiętniki  Jepanczina  są  bardzo  szczegółowe  i  dotyczą  wielu  wydarzeń

w których uczestniczył nasz bohater. Musimy jednak pamiętać, że te wszystkie

informacje  wymagają  starannej  weryfikacji.  Jepanczin,  oskarżony  przez  kole-

gów za zbyt łatwe roztrwonienie sił rosyjskich na prawym skrzydle 0. Armii

w walkach lutowych 95 r., broni się umiejętnie udowadniając, że w niczym

nie zawinił, że zawiniło wyższe dowództwo.

8  K.Lenczowski., Zagadnienie działania po liniach wewnętrznych w świetle działań ruchowych w wojnie

światowej, „Bellona” 9, t. XXXVII, s. 56.

8  P.A. Budberg,  Trietia Wostoczno-Prusskaja.. ,   s. 0-.

85  Ibidem,

86  Jepanczin, op. cit., s. 09.

87  Ibidem, s. -5

88  Ibidem, s. 0.

6

6

jan Snopko

wojenne doświadczenia z działań w 1914 r.

na terenie Prus wschodnich we wspomnieniach

wilnianina Stanisława Mianowskiego

W działaniach militarnych I wojny światowej uczestniczyli bardzo licznie Po-

lacy, mimo iż państwa polskiego nie było wtedy na mapie politycznej Europy.

Służyli oni w armiach trzech państw zaborczych, zmuszeni niejednokrotnie do

walki przeciwko sobie, za obcą sprawę. Historycy oceniają, że ogólna liczba Pola-

ków zmobilizowana do armii rosyjskiej, niemieckiej i austro-węgierskiej w latach

9-98 wynosiła ponad  76 tys. żołnierzy, z tego w armii rosyjskiej znala-

zło się  95 765 wojskowych . O tych ludziach, ich losach i doświadczeniach,

wciąż wiemy stosunkowo niewiele. Dzięki badaniom i publikacjom z ostatnich

lat poszerzyła się nasza wiedza o służbie rekrutów z Królestwa Polskiego w armii

rosyjskiej przed 9 r., o takiejże służbie Galicjan pod czarno-żółtymi sztanda-

rami, o polskich formacjach wojskowych w okresie Wielkiej Wojny . Natomiast

stan badań nad udziałem Polaków w walczących w wojskach państw zaborczych

w latach 9-98 jest ciągle daleko niezadowalający.

Jednym z ponad miliona żołnierzy, którym przyszło służyć w rosyjskich mun-

durach, był Stanisław Mianowski, kanonier jednoroczny, którego bateria, razem

z  Armią gen. Pawła Rennenkampfa, wkroczyła w połowie sierpnia na teren Prus

Wschodnich. Mianowski urodził się w 889 r. w Solecznikach Małych na Wileń-

szczyźnie,  w  rodzinie  ziemiańskiej.  Po  studiach  prawniczych  na  uniwersytecie

w Dorpacie i Kazaniu (tam je ukończył) został latem 9 r. powołany do woj-

ska jako tzw. jednoroczny. Trafił do XXX Brygady Artylerii Polowej, stacjonującej

w Mińsku (był w plutonie konnych zwiadowców . baterii) . Mianowski nie nawo-

jował się długo, gdyż już po kilku tygodniach działań trafił do niewoli niemieckiej.

W okresie międzywojennym był sędzią Sądu Okręgowego w Wilnie i właścicielem

majątku Trokienie. Zmarł w 97 roku. Spisane przez niego wspomnienia rodzina

zdeponowała  w  Bibliotece  Narodowej.  Obszerny  ich  wybór  ukazał  się  drukiem

pt.  Świat który odszedł. Wspomnienia Wilnianina 1895-1945 (Warszawa 995).

S. Czerep,  Straty polskie podczas I wojny światowej, [w:]  Lata Wielkiej Wojny. Dojrzewanie do niepod-

ległości 1914-1918, red. D. Grinberg, J. Snopko, G. Zackiewicz, Białystok 007, s. 80. Autor, opierając

się na opracowaniach Wojskowego Biura Historycznego podaje, że do armii austro-węgierskiej zmobi-

lizowano  0 507 żołnierzy, do rosyjskiej –  95 765, do niemieckiej – 779 508.

Zob.  m.in.:  J.  Legieć,   Służba  rekrutów  z  Królestwa  Polskiego  w  armii  rosyjskiej  w  latach  1874-1913,

Kielce 0; M. Baczkowski,  Pod czarno-żółtymi sztandarami. Galicja i jej mieszkańcy wobec austro-

węgierskich struktur militarnych 1868-1914, Kraków 00.

S. Mianowski,  Świat który odszedł. Wspomnienia Wilnianina 1895-1945, Warszawa 995, s. 7-7.

6

Mankamentem wspomnień Mianowskiego może być to, że były one spisywane

u schyłku życia, kilkadziesiąt lat po opisywanych wydarzeniach. Zaletą natomiast

jest fakt, iż autor był bystrym i inteligentnym obserwatorem, barwnie opisującym

ludzi i wydarzenia w których przyszło mu uczestniczyć, czyniąc to w sposób kry-

tyczny i dowcipny zarazem. Dzięki uwagom Mianowskiego mamy możliwość ob-

serwacji armii carskiej niejako od środka, z pozycji zwykłego (prawie) żołnierza.

Jedną z pierwszych kwestii, na którą warto zwrócić uwagę, jest stosunek au-

tora  wspomnień  do  armii  rosyjskiej.  Na  ile  była  to  „nasza”  armia,  na  ile  zaś

znienawidzone narzędzie represji zaborcy. Wkraczających do Królestwa strzel-

ców i legionistów w latach 9-95 bardzo bolało to, że większość mieszkań-

ców nazywała armię carską „naszą” armią i wyraźnie sympatyzowała z Rosją.

Postawa ludności zaboru rosyjskiego i przebieg mobilizacji były zresztą dużym

zaskoczeniem dla wielu obserwatorów, w tym i samych Rosjan. Polscy rezer-

wiści stawili się w komplecie, nawet ci z przygranicznych powiatów, z których

ewakuowały  się  już  władze  rosyjskie .  Nie  brakowało  i  ochotników,  zgłasza-

jących się do walki przeciw „germańskiej nawale”. Niektórzy upatrywali w tym

nawet przejaw „rusyfikacji duchowej”.

Jednakże Polacy służący w mundurach armii zaborców nie mieli z reguły in-

nego wyjścia, była to konsekwencja życia w określonych strukturach państwo-

wych. Stanisław Mianowski nie pałał wielką miłością do armii rosyjskiej, ale też

nie miał większych oporów przed służbą wojskową, uważał ją za nieco przykrą

powinność którą trzeba wypełnić. „Nie było to rzeczą przyjemną – pisał – bo

wojsko było obce. Ale tylu ludzi musiało odbywać tę powinność, przy czym dla

mnie z powodu cenzusu naukowego miała to być służba tylko jednoroczna. Ha,

trudno!” 5. W dniu jego wyjazdu do jednostki wojskowej dodatki nadzwyczajne

gazet podały właśnie wiadomość o zabójstwie arcyksięcia Franciszka Ferdynanda

w Sarajewie.

Kolejny istotny problem badawczy, znajdujący swoje odzwierciedlenie rów-

nież na łamach cytowanego pamiętnika, to relacje między kadrą oficerską a żoł-

nierzami, w tym i stosunek do żołnierzy-Polaków. Armia Imperium Rosyjskiego

była armią wielonarodową, co stało się jeszcze bardziej widoczny po wcieleniu

rezerwistów. Jak zauważył Mianowski, po mobilizacji „...zmienił się radykalnie

skład narodowościowy. Zamiast dominującego elementu rosyjskiego większość

brygady [stacjonującej w Mińsku Lit. – J.S.] stanowili okoliczni chłopi białoru-

scy, mówiący swoim językiem, Polacy i Żydzi; ci ostatni, oczywiście, manifesta-

cyjnie mówili tylko po rosyjsku” 6. Mimo lojalnej postawy Polaków po wybuchu

wojny, nawet mimowolne zamanifestowanie polskości mogło jednak skończyć

się szykanami. Za rozmowę ze znajomym po polsku na dworcu w Mińsku, au-

tor wspomnień został ostro skarcony przez oficera: „Kak wy smiejetie gawarit

na  polskom  jazykie  buduczi  w  mundirie  jewo  impieratorskowo  wieliczestwa!

Nagłośt! Dołożyt ob etom swojemu batarijnomu kamandiru i skażitie czto wam

prikazał eto połkownik Tumiłowskij” 7.

J. Legieć, op. cit., s. 75-76.

5  S. Mianowski, op. cit., s. 7.

6  Ibidem, s. 7.

7  Ibidem, s. 7.

6

Absolwenta  uniwersytetu  generalnie  raziła  buta,  bezczelność  i  arogancja

kadry oficerskiej. W każdej armii występował dystans między oficerem a żołnie-

rzem, ale w wojsku carskim było to szczególnie widoczne i odczuwalne. Żołnie-

rzom nie wolno było wchodzić do lokalu, w którym przebywał oficer. Doświad-

czył  tego  Mianowski,  kiedy  wszedł  do  hotelu  w  Suwałkach,  aby  zjeść  obiad

i został bezceremonialnie wyrzucony przez oficera. „Gdy siadłem przy stoliku

i obstalowałem obiad – pisał – wszedł jakiś oficer i krzyknął: Wolnooprediela-

juszczyjsia,  ubierajtieś  procz  (Jednoroczny,  wynocha)” 8.  Nieco  lepiej  pod  tym

względem wyglądała sytuacja w armii niemieckiej.

W cytowanych wspomnieniach zwraca też uwagę bałagan i dezorganizacja,

jakie miały miejsce po wybuchu wojny w wielu instytucjach (poczta, telegraf)

i w wojsku. Już w pierwszych tygodniach wojny żołnierze niektórych oddziałów

przez wiele dni nie otrzymywali ciepłej strawy. „Żołnierze zazdrościli koniom

–  wspominał  Mianowski  –  które  na  byle  dłuższym  postoju  dostawały  na  py-

ski torby z owsem i najadały się do syta. Z pożywieniem żołnierzy było znacz-

nie gorzej; to kuchnia gdzieś pozostała, to nie miała suchego drzewa, to pro-

wiant na czas nie został dowieziony – słowem ciągle coś stało na przeszkodzie,

a  żołnierz  był  głodny  i  oczywiście  zły” 9.  Autor  wspomnień  niedobory  należ-

nego wiktu uzupełniał kiełbasą, zakupioną za własne pieniądze w zajętej przez

Rosjan Gołdapi. Konstatował jednak, że: „Ogólnie wojna wyglądała mi na coś

takiego, w czym człowiek ciągle jest głodny i chce spać, a nigdy nie może ani się

najeść do syta, ani się wyspać” 0.

Egzamin z logistyki znacznie lepiej zdała strona niemiecka, której żołnierze

nie odczuwali takich problemów z zaopatrzeniem. Warto podkreślić, że wpły-

wało to nie tylko na kondycję fizyczną, ale także na psychikę i morale wojska,

szczególnie w pierwszych tygodniach wojny .

Wojenny szlak brygady artylerii, w której służył Mianowski, prowadził z Miń-

ska przez Porzecze, Druskienniki, Sejny do Suwałk i Przerośli. Pierwszą miej-

scowością po stronie pruskiej były Kowale, a następnie Gołdap. Kilka kilome-

trów za Gołdapią (w kierunku na Darkiejmy) bateria Mianowskiego znalazła się

w ogniu bitwy. W trakcie niemieckiego kontrnatarcia zabito pod nim konia i za-

nim doszedł on do siebie po upadku z wysokiego nasypu szosy, został otoczony

przez landwerzystów, mówiących zresztą po polsku i określających siebie jako

„ostprojsy”. W tych okolicznościach dostał się do niewoli niemieckiej i większa

część jego wspomnień dotyczy już pobytu w obozach jenieckich.

Podczas  I  wojny  światowej,  w  toku  działań  prowadzonych  na  niespotyka-

ną  dotychczas  skalę,  do  niewoli  dostały  się  wielomilionowe  rzesze  żołnierzy

obu walczących stron. Internowaniu podlegały też osoby cywilne pochodzące

z  państw,  z  którymi  prowadzono  wojnę.  Największe  straty  poniosła  pod  tym

względem armia rosyjska. Z jej szeregów do niewoli trafiło (do  stycznia 98 r.)

8  Ibidem, s. 76. Dzięki uprzejmości kelnera autorowi i tak udało się zjeść ten obiad.

9  Ibidem, s. 76-77.

0  Ibidem, s. 79.

D.E. Showalter,  Tannenberg 1914. Zderzenie imperiów, Warszawa 005, s. 509-50.

65

około  95 tys. żołnierzy i ponad  tys. oficerów . Stanowiło to około ,%

ogółu zmobilizowanych. Wśród tych, którzy trafili do niewoli, znajdowała się

też  spora  grupa  żołnierzy  Polaków.  Niestety,  brak  jest  ścisłych  danych  co  do

jeńców polskiego pochodzenia. Wedle obliczeń szacunkowych w obozach jenie-

ckich państw centralnych znalazło się ponad 00 tys. Polaków, z tego w niewoli

austriackiej około 0-50 tys. i w niemieckiej około 60 tys.

Problematyka jeniecka okresu I wojny światowej nie cieszyła się, aż do ostat-

niej dekady, szczególnym zainteresowaniem rodzimej historiografii jak i histo-

riografii naszych wschodnich sąsiadów (chyba, że chodziło o działalność bolsze-

wików w obozach na terenie państw czwórprzymierza). Większe zainteresowa-

nie tym tematem datuje się od lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku. Przed-

miotem badań jest m.in. wpływ pobytu w niewoli na światopogląd i mentalność

żołnierzy, oraz konsekwencje tegoż dla późniejszych dramatycznych procesów

w Rosji . Również w polskiej historiografii daje się zauważyć niewielkie zainte-

resowanie tym problemem, w porównaniu np. z szerokimi badaniami i licznymi

publikacjami  Zbigniewa  Karpusa  na  temat  jeńców  i  internowanych  rosyjskich

i ukraińskich na terenie Polski w latach 98-9 5.

Tymczasem katalog pytań i problemów badawczych jest tu bardzo obszerny:

organizacja  systemu  obozów  jenieckich,  warunki  bytowe,  życie  wewnętrzne,

wykorzystanie pracy jeńców w gospodarce państw walczących, zasady wynagra-

dzania za pracę, sposoby i zakres pomocy dla internowanych, wreszcie wpływ

długotrwałego  pobytu  w  niewoli  na  kondycję  psychiczną  jeńców.  Związany

z tym, choć nieco odrębny problem, to Polacy w obozach jenieckich w okresie

I wojny światowej. To tylko niektóre z kwestii wymagających ciągle jeszcze wni-

kliwszego opracowania.

Status jeńców wojennych określony został formalnie kilka lat przed wybuchem

wojny, na konferencji w Hadze. Konwencja haska, podpisana 8 października

907 r., także przez Niemcy i Rosję, określała prawa i zwyczaje wojny lądowej.

E.J. Sergeev,  Russkie voennoplennye v Germanii i Avstro-Vengrii v gody pervoj mirovoj vojny, „Novaja

i novejšaja istorija” 996, nr , s. 66. Jeszcze większy odsetek żołnierzy (do 8%) trafiło do niewoli

z armii austro-węgierskiej. Nasuwają się tu dość oczywiste konstatacje co do przyczyn takiego stanu

rzeczy – wielonarodowościowy skład armii obu mocarstw i brak motywacji do walki oraz w dużym

stopniu nieudolność wyższego dowództwa, jeśli chodzi o prowadzenie działań wojennych.

Por.  M.  Mongirdowa,   Jeńcy  Polacy  w  obozach  państw  centralnych  na  tle  koncepcji  tworzenia  armii

polskiej w latach 1916-1918, „Niepodległość”, t. X, 9, z. , s. 98 i t. XI, 95, z. , s. 8; Archiwum

Akt Nowych w Warszawie (dalej: AAN), Tymczasowa Rada Stanu (dalej: TRS), sygn. , k. 7. Władysław

Studnicki w memoriale do władz niemieckich pisał o 00 tys. jeńców polskich, ale wydaje się to być

liczba mocno zawyżona (AAN, TRS, sygn. 0, k. 9).

E.J. Sergeev, op. cit., s. 65. Z niemieckich badań nad problematyką jeńców wojennych w okresie I wojny

na uwagę zasługuje dysertacja doktorska Georga Wurzera pt. „Die Kriegsgefangenen der Mittelmächte

in Rußland im Ersten Weltkrieg“, obroniona w 000 r. na Uniwersytecie w Tybindze.

5  Z. Karpus,  Jeńcy i internowani rosyjscy i ukraińscy na terenie Polski w latach 1918-1924, Toruń 997;

Tuchola. Obóz jeńców i internowanych 1914-1923, cz. I, oprac. Z. Karpus, W. Rezmer, Toruń 997. Proble-

matyka dotycząca jeńców wojennych i obozów jenieckich okresu I wojny światowej jest słabiej reprezen-

towana w polskiej historiografii. Zob. Z. Karpus,  Obozy jeńców wojennych z państw Ententy na ziemiach

polskich pod panowaniem pruskim (1914-1918), [w:]  Społeczeństwo polskie na ziemiach pod panowa-

niem  pruskim  w  okresie  I  wojny  światowej  (1914-1918),  pod  red.  M.  Wojciechowskiego,  Toruń  996;

T. Wawrzyński,  Plany wykorzystania jeńców Polaków w czasie I wojny światowej,  [w:]  I wojna światowa na

ziemiach polskich, Warszawa 986; J. Snopko,  Jeńcy Polacy a Tymczasowa Rada Stanu i Rada Regencyjna

(1916-1918), [w:]  Polska w Europie i świecie w XX stuleciu, pod red. H. Parafianowicz, Białystok 00.

66

Mówił o tym – dołączony jako aneks do konwencji – „Regulamin dotyczący praw

i  zwyczajów  wojny  lądowej”.  Rozdział  drugi  tego  regulaminu  (pt.  „O  jeńcach

wojennych”)  precyzował  właśnie  prawa  i  obowiązki  jeńców.  Już  na  wstępie,

w artykule  stwierdzono, że jeńcy „Powinni być traktowani w sposób huma-

nitarny” i co istotne – od chwili zatrzymania pozostają „pod władzą rządu nie-

przyjacielskiego, lecz nie pod władzą osób lub oddziałów, które ich wzięły do

niewoli” 6.  Miało  to  zapewnić  im,  przynajmniej  teoretycznie,  lepszą  ochronę.

Rzeczy osobiste, za wyjątkiem „broni, koni i papierów wojskowych” miały po-

zostać ich własnością. Utrzymanie jeńców było oczywiście obowiązkiem rządu

kraju,  w  którym  się  znajdowali.  Zakładano  przy  tym  optymistycznie,  że  przy

braku  specjalnych  porozumień  między  stronami  walczącymi,  „jeńcy  wojenni

otrzymują  pożywienie,  pomieszczenie  i  ubranie  w  równej  mierze  jak  wojska

rządu, który wziął ich do niewoli” 7.

Konwencja haska określała też zasady zatrudniania jeńców. Można było ich

wykorzystywać do pracy (za wyjątkiem oficerów i osób z cenzusem naukowym),

ale jak zaznaczono – „prace te nie powinny być nadmierne i nie będą w żadnym

związku z działaniami wojennymi”. W warunkach wojny, która jak się okazało,

angażowała całe potencjały ekonomiczne walczących stron był to warunek prak-

tycznie nie do spełnienia, gdyż trudno było znaleźć taką dziedzinę zatrudnienia,

która nie miała „żadnego związku” z działaniami wojennymi. Praca jeńców po-

winna być wynagradzana, teoretycznie wedle stawek obowiązujących w kraju po-

bytu, jednak artykuł 6 Regulaminu przewidywał, że „Zapłata otrzymywana przez

jeńców  będzie  służyła  do  ulżenia  ich  doli,  a  nadwyżka  zostanie  im  doręczoną

w  chwili  zwolnienia,  za  potrąceniem  kosztów  utrzymania” 8.  Pracujący  jeńcy

mogli więc być obciążani kosztami pobytu w niewoli. Faktycznie otrzymywali oni

tylko część zarobków, a i to były one wypłacane w pieniądzu zastępczym (bony,

asygnaty), możliwym do wykorzystania jedynie na terenie obozu.

Pierwsze wielkie grupy jeńców z armii rosyjskiej trafiły do niewoli niemieckiej

w wyniku działań wojennych na terenie Prus Wschodnich jesienią 9 roku.

Na skutek błędów dowództwa rosyjskiego armia carska poniosła dotkliwe klę-

ski w bitwach pod Tannenbergiem (6- sierpnia) i nad Jeziorami Mazurski-

mi (8-5 września). W wyniku tragicznej dla Rosjan bitwy pod Tannenbergiem,

do niewoli dostało się 9 tys. żołnierzy i oficerów z  Armii rosyjskiej gen. Alek-

sandra  Samsonowa 9.  Niedługo  potem  ich  los  podzieliło  kilkadziesiąt  tysięcy

wojskowych z  Armii gen. Pawła von Rennenkampfa. Ogółem więc w niewoli

znalazło  się  około  7  tys.  żołnierzy  i  oficerów  armii  carskiej.  Kilka  miesię-

cy  później,  w  wyniku  tzw.  bitwy  zimowej  w  lutym  95  r.,  do  niewoli  trafiła

kolejna  duża  grupa  żołnierzy  rosyjskich,  licząca  według  niektórych  badaczy

6   Konwencja dotycząca praw i zwyczajów wojny lądowej, Haga, 18 X 1907, „Dziennik Ustaw Rzeczpospo-

litej Polskiej” 97, nr , poz. 6, s. 05.

7  Tamże, s. 06.

8  Tamże, s. 06.

9  D.E.  Showalter,  op.  cit.,  s.  50;  M.  Zgórniak,   1914  –  1918.  Studia  i  szkice  z  dziejów  I  wojny  świa-

towej, Kraków  987, s.  7-8; J. Pajewski,   Pierwsza  wojna  światowa  1914-1918, Warszawa  99,

s. -7. Ten ostatni Autor pisze nawet o 0 tys. jeńców wziętych w bitwie pod Tannenbergiem.

67

nawet  00  tys. 0  Następne  wielkie  partie  wziętych  do  niewoli  pojawiły  się

w trakcie pomyślnej ofensywy sił niemieckich i austro-węgierskich na froncie

wschodnim wiosną i latem 95 r. Do sierpnia tegoż roku liczba jeńców rosyj-

skich wzrosła do około ,5 miliona .

Początkowo administracja wojskowa Niemiec i Austro-Węgier nie była przy-

gotowana na przyjęcie tak dużych mas jeńców i ich dłuższe przetrzymywanie.

Zakładano  przecież,  że  wojna  będzie  trwała  krótko,  zaledwie  kilka  miesięcy,

stąd  też  przygotowano  punkty  dla  krótkotrwałego,  przejściowego  pobytu  za-

trzymanych.  Od  zimy  9-95  roku  zaczęto  natomiast  tworzyć  duże  obo-

zy,  dysponujące  rozwiniętą  infrastrukturą,  przystosowane  do  długotrwałego

przebywania tam wielkich mas ludzkich. Stopniowo w państwach centralnych

wykształcił  się  system  przetrzymywania  jeńców,  w  skład  którego  wchodziły

obozy przejściowe (punkty przesyłowe, w których pobyt trwał zwykle do kilku

tygodni), duże obozy stacjonarne (oddzielne dla żołnierzy i oficerów) oraz „ko-

manda robocze”, formowane z jednego lub kilku obozów i lokowane doraźnie

w różnych pomieszczeniach . Były one rozmieszczone na całym obszarze Nie-

miec.  Część  ulokowano  też  na  ziemiach  polskich  zaboru  pruskiego,  a  nawet

na  zajętych  przygranicznych  obszarach  Królestwa  Polskiego.  Jeszcze  jesienią

9 roku powstały obozy w Tucholi, Czersku, Gdańsku, Bytowie i Pile. W pierw-

szych miesiącach 95 roku przystąpiono do budowy wielkich obozów w Szczy-

piornie  koło  Kalisza  i  Strzałkowie  koło  Słupcy .  Sporo  tego  typu  obiektów

znajdowało się też na terenie Dolnego Śląska. Większe obozy mogły pomieścić

do 0 tys. ludzi.

Drogę jeńca, od momentu wzięcia do niewoli do trafienia za obozowe druty,

można prześledzić na podstawie pamiętnika Stanisława Mianowskiego. Autor

pamiętnika nie nawojował się długo, gdyż już drugiego dnia działań bojowych,

po  przekroczeniu  granicy  pruskiej  dostał  się  do  niewoli  w  rejonie  Gołdapi.

Został otoczony przez landwerzystów pochodzących z Prus Wschodnich i mó-

wiących po polsku. Pozwoliło to Mianowskiemu zachować cały portfel – zabra-

no mu tylko rewolwer, szablę i pas, oszczędzono natomiast (do czasu) pienią-

dze. Został odprowadzony do punktu zbornego, na którym było już kilka tysięcy

jeńców.  Jak  zauważył,  większość  z  nich  wyrażała  nawet  zadowolenie  z  faktu

dostania  się  do  niewoli.  Często  padały  tam  słowa:  »Sława  Bohu,  budu  żyt’«,

»Wojna dla nas kończyłaś« .

Po  pewnym  czasie  kolumna  jeńców  ruszyła  szosą  na  Darkiejmy  (obecnie

Oziersk w Obwodzie Kaliningradzkim) i dalej w kierunku stacji kolejowej Nor-

denburg  (obecnie  Kryłowo,  w  Obwodzie  Kaliningradzkim).  Wśród  żołnierzy

eskorty  trafiali  się  Ślązacy,  którzy  nawet  dyskretnie  wypytywali,  czy  w  grupie

0  M. Zgórniak, op. cit., s. 50; J. Pajewski op. cit., s. 58. Liczba ta jednak, podawana za stroną niemie-

cką, być może wymaga poważnego obniżenia – nawet do 0-0 tys.

M.  Gilbert,   Pierwsza  wojna  światowa,  Poznań  00,  s.  0.  Według  tego  Autora  7  VIII  95  r.  ponad

76 tys. jeńców znajdowało się w niewoli niemieckiej, kolejne ponad 699 tys. w niewoli austriackiej. W nie-

mieckich obozach jenieckich przebywało wtedy ponadto 0 tys. Brytyjczyków, Francuzów i Belgów.

E.J. Sergeev, op. cit., s. 68.

Z. Karpus,  Obozy jeńców wojennych…, s. 50-5.

S. Mianowski, op. cit., s. 8.

68

jeńców  są  Polacy.  Dzięki  temu  można  było  liczyć  nawet  na  pewne  względy

– pajdę chleba czy kubek kawy. Tak podczas marszu jak i postoju na dworcu

w Nordenburgu jeńcy nie dostali nic do jedzenia ani picia (trochę wody podały

im  przypadkowo  spotkane  kobiety).  Pragnienie  dokuczało  wszystkim,  gdyż

sierpniowe dni były bardzo upalne. Na polecenie wyższego oficera przeprowa-

dzono też szczegółową rewizję zatrzymanych i zabrano im pieniądze, zegarki,

pierścionki, krzyżyki, medaliki itp. Ta grabież rzeczy osobistych była już ewiden-

tnym pogwałceniem praw jenieckich. „W Nordenburgu – wspominał Mianowski

– siedzieliśmy w słońcu, głodni i spragnieni, bez wody, aż do wieczora. Wieczo-

rem załadowano nas do wagonów towarowych, pakując po sześćdziesięciu lu-

dzi do wagonu mogącego pomieścić może czterdziestu” 5. Warunki transportu

były  niezwykle  ciężkie  –  panowała  ciasnota,  brakowało  odpowiedniej  wenty-

lacji (małe okienka były początkowo zamknięte) i miejsc ustępowych. Dalsza

trasa prowadziła przez Malbork-Piłę-Poznań. Dopiero w Poznaniu jeńcy dostali

pierwszą gorącą zupę.

Transport jeńców wziętych pod Gołdapią trafił w końcu do obozu w Neuham-

mer (obecnie Świętoszów koło Żagania na Dolnym Śląsku). Obóz urządzony zo-

stał na terenie poligonu artyleryjskiego i zajmował powierzchnię około 0 hek-

tarów. Kwatery jeńców mieściły się w stajniach, w których nie było początkowo

żadnych pryczy ani sienników. W większości obozów jeńcy mieszkali w barakach

lub ziemiankach. Czasem jeńców lokowano w opuszczonych koszarach, starych

twierdzach, halach fabrycznych lub jeszcze innych pomieszczeniach.

Wyżywienie  na  początku  wojny  było  jeszcze  znośne.  Jak  wspominał  autor

– „Co parę dni prócz zup dostawaliśmy po kawałku gotowanego mięsa lub kieł-

basy, od czasu do czasu po dużym śledziu” 6. Plagą były wszy, z którymi pro-

wadzono uporczywe „boje”. Zagrożenie epidemią tyfusu zmuszało niemieckie

władze obozowe do pewnej poprawy warunków sanitarnych (łaźnie, odwszal-

nie, dezynfekcja baraków). Wikt obozowy systematycznie się jednak pogarszał

i widmo głodu coraz częściej zaglądało jeńcom w oczy. Zwłaszcza tym, którzy

nie mieli pomocy z zewnątrz w postaci paczek żywnościowych lub pieniędzy od

rodzin czy z Czerwonego Krzyża. Jak podaje Z. Karpus, w obozie w Czersku z wy-

cieńczenia i niedożywienia umierało dziennie 0-0 jeńców 7. Miało to zwią-

zek z fatalną sytuacją aprowizacyjną w całych Niemczech, gdzie mimo ścisłego

racjonowania żywności ludność miast głodowała, a biedniejsi i słabsi umiera-

li z wycieńczenia. W ciężkiej sytuacji znalazł się również cytowany wcześniej

Mianowski, kiedy Niemcy po zajęciu Wileńszczyzny zabronili wysyłania do obo-

zów jenieckich paczek żywnościowych i pieniędzy. Pisał wtedy: „Zacząłem ko-

rzystać z wyżywienia obozowego. Było i bardzo złe i zupełnie niedostateczne.

Na dobę dawano 0 deka chleba. Z czego był pieczony, jedynie samemu Bogu

wiadomo. Rano i wieczorem dawano po litrze jakiejś ciepłej ciemnej cieczy, któ-

ra miała markować kawę, a na obiad również litr cieczy, tylko dla odmiany szarej,

czasami w tej cieczy można było wyłowić kawałek gotowanego kartofla. Tłusz-

czów  żadnych.  Widmo  głodu  zarysowało  się  przede  mną  zupełnie  wyraźnie.

5  Tamże, s. 8.

6  Tamże, s. 85.

7  Z. Karpus,  Obozy jeńców wojennych…, s. 56.

69

Cały czas czułem głód i to coraz silniej. Chudłem i opadałem z sił. Każdego dnia

pod tym względem czuło się ogromną różnicę. Zaczęły się pojawiać jakieś ata-

ki sercowe i zapieranie tchu. Czułem, że jeśli nie stanie się coś nadzwyczajnego,

za miesiąc, może za dwa umrę z głodu” 8. Nieodłączną częścią obozowego życia

były też wilgoć i chłód, towarzyszące jeńcom w miesiącach jesienno-zimowych.

Od wiosny 95 r. władze niemieckie zaczęły na coraz większą skalę wyko-

rzystywać pracę jeńców. Organizowano ich w tzw. grupy robocze (Arbeitskom-

mando)  i  zatrudniano  w  przemyśle,  górnictwie,  rolnictwie,  budownictwie,  na

kolei  i  przy  budowie  dróg 9.  Nie  pracowali  tylko  oficerowie  oraz  tzw.  jedno-

roczni ochotnicy i osoby z tytułem naukowym. W miarę pogłębiania się deficytu

siły roboczej w Niemczech praca jeńców odgrywała coraz istotniejszą rolę i była

coraz  szerzej  stosowana.  Władze  wojskowe  zawierały  z  pracodawcami  umo-

wy, w których określano ilość potrzebnych rąk do pracy, warunki utrzymania

i  wynagrodzenia.  Pracodawcy  zapewniali  zakwaterowanie  i  wyżywienie,  wła-

dze wojskowe zaś – odzież i opiekę medyczną. W obozach pozostawali chorzy

i  niezdolni  do  pracy  lub  niezbędni  do  funkcjonowania  samego  obozu.  Więk-

szość natomiast jedynie figurowała na listach obozowych, faktycznie zaś prze-

bywała w miejscach zatrudnienia. Pracujący w gospodarstwach rolnych wracali

przeważnie za druty na okres zimowy.

Jeńcy otrzymywali za pracę pewne wynagrodzenie – przykładowo zatrudnie-

ni  w  rolnictwie  dostawali  przeważnie  0  fenigów  za  dzień  pracy 0.  Pracujący

w  przemyśle  otrzymywali  zaledwie  część  (5%)  zarobionych  pieniędzy,  przy

czym wszystko wypłacane było w postaci specjalnych bonów (tzw. pieniądz za-

stępczy), którymi można było płacić tylko w kantynach obozowych . Miało to

zapobiegać wykorzystaniu przez jeńców pieniędzy będących w obiegu podczas

ewentualnych ucieczek. Jeńcy kierowani do pracy, zwłaszcza w gospodarstwach

rolnych,  i  tak  byli  w  lepszej  sytuacji  niż  ich  koledzy  pozostający  za  drutami.

Mogli liczyć na nieco lepsze wyżywienie, ponadto zarobione pieniądze pozwala-

ły na kupowanie produktów żywnościowych w kantynach obozowych.

W  obozach  państw  centralnych  znaleźli  się  przedstawiciele  wielu  narodów

zamieszkujących Imperium Rosyjskie oraz kraje Europy zachodniej i południo-

wej. Niestety, dość szybko dały się zauważyć istotne różnice w położeniu jeń-

ców różnych  nacji. Wynikało to w dużym stopniu z zaangażowania, determi-

nacji i możliwości materialnych niektórych państw (Wielka Brytania, Francja),

które  skutecznie  zabiegały  o  polepszenie  doli  swych  jeńców,  wykorzystując

przedstawicieli  krajów  neutralnych  i  organizacje  ratunkowe  (Czerwony  Krzyż

i  inne) .  W  trudnej  sytuacji  znaleźli  się  Polacy,  ze  względu  na  brak  opieki

i pomocy materialnej ze strony własnego państwa. W bardzo trudnym położeniu

8  S. Mianowski, op. cit., s. 95-96. Radykalne zmniejszenie racji żywnościowych w 96 r. podkreślała też

na łamach wspomnień A. Piłsudska, która przebywała wtedy w obozie w Lauban (Lubaniu Śląskim).

Zob. A. Piłsudska,  Wspomnienia, Warszawa 00, s. 89.

9  I. Lencen,  Ispol’zovanie truda russkich voennoplennych v Germanii (1914-1918 gg.), „Voprosy istorii”

998, nr , s. 0-.

0  Tamże, s. .

Szerzej zob. J.A. Kujat,  Pieniądz zastępczy w obozach jenieckich na terenie rejencji wrocławskiej w cza-

sie I i II wojny światowej, „Łambinowicki Rocznik Muzealny” 000, t. XXIII, s. 7-6.

M. Gilbert, op. cit., s. 9 i 8.

70

byli jeńcy rosyjscy, prawie nie dostawali paczek żywnościowych, a porównanie

ich położenia z Anglikami i Francuzami było wręcz szokujące. Stanisław Mia-

nowski, który obserwował położenie różnych nacji w obozie w Świętoszowie

i w Łambinowicach, wspominał: „Najlepiej żyło się Anglikom. Dostawali co ty-

dzień paczki i nie korzystali zupełnie z kotła obozowego, a za swoje pożywienie

wydawane im z kotła wynajmowali do obsługi swoich baraków jeńców Rosjan.

Mieli się nieźle również Francuzi. Polacy, zarówno z Kongresówki, jak też i daw-

nego Księstwa Litewskiego, otrzymywali paczki od rodzin. Najgorzej mieli Ro-

sjanie, poza nielicznymi wyjątkami. Masa jeńców rosyjskich przedstawiała się

opłakanie. Żyli tylko z tego, co dawali Niemcy. Wiecznie głodni, kłamliwi, bez

godności,  grzebiący  w  śmietnikach  i  zjadający  rozmaite  świństwa” .  Równie

tragiczne było położenie jeńców rumuńskich, wśród których panowała wyjąt-

kowo duża śmiertelność.

W organizację życia kulturalnego i sportowego angażowali się zwłaszcza ofi-

cerowie  i  osoby  z  wyższym  wykształceniem.  Nie  byli  oni  kierowani  do  pracy

i bardziej im dokuczała nuda i bezczynność. Mianowski tak opisuje zajęcia „in-

teligencji”  obozowej:  „Sprowadzano  sobie  książki  i  czytano.  Wielu  uczyło  się

języków:  francuskiego,  niemieckiego  i  angielskiego.  Grali  w  szachy,  w  winta,

spacerowali. Gdy pożywienie było dobre, zajmowano się sportem, a więc piłką

nożną, a nawet tenisem. Bardzo przyjemne były spacery za obozem. Zwykle 0

jeńców-inteligentów z jednym wachmanem szło za obóz do kąpieli w rzece” .

Organizowano biblioteczki, zespoły teatralne i muzyczne, chóry oraz różnego

rodzaju kursy. Do obozów na terenie zaboru pruskiego docierało po kilkadzie-

siąt egzemplarzy poznańskiej prasy.

Na położenie i kondycję psychiczną żołnierzy w niewoli istotny wpływ miała

działalność instytucji i stowarzyszeń zajmujących się pomocą dla jeńców. Po-

średniczyły one w kontaktach z rodzinami, pomagały w poszukiwaniach osób

zaginionych, przesyłce listów, pieniędzy i paczek żywnościowych. Z organizacji

rosyjskich można tu wymienić Centralne Biuro do Spraw Jeńców w Piotrogro-

dzie i Towarzystwo Czerwonego Krzyża oraz szereg towarzystw dobroczynnych

i opiekuńczych, działających niekiedy na terenie państw neutralnych (Szwajca-

ria, Szwecja). Do polskich instytucji pomagających jeńcom wojennym należały

m. in. Rada Główna Opiekuńcza (Warszawa), Główny Komitet Ratunkowy (Lub-

lin), Krajowe Stowarzyszenie Czerwonego Krzyża (Lwów), Polskie Towarzystwo

Pomocy  Ofiarom  Wojny  (Warszawa),  Główny  Komitet  Pomocy  Ofiarom  Wojny

w  Polsce  (Vevey) 5,  Polski  Komitet  Opieki  nad  Jeńcami  (Warszawa)  oraz  kilka

innych stowarzyszeń.

S. Mianowski, op. cit., s. 9. Bardzo podobne opinie prezentuje E.J. Sergeev (op. cit., s. 75), który cytuje

opinie wielu obserwatorów stwierdzających, że Anglicy, Francuzi i Włosi i w niewoli pozostają ludźmi,

a Rosjanie nie są traktowani jak ludzie.

S. Mianowski, op. cit., s. 86.

5  Teoretycznie komitety działające w państwach neutralnych miały większe możliwości działania. Prob-

lemem była jednak wysyłka żywności na okupowane ziemie polskie lub do obozów jenieckich, gdyż

państwa Ententy nie wyrażały na to zgody obawiając się, że transporty będą zagarnięte przez stronę

przeciwną. Zob. H. Florkowska-Franèić,  Między Lozanną, Fryburgiem i Vevey. Z dziejów polskich orga-

nizacji w Szwajcarii w latach 1914-1917, Kraków 997, s. 8, 97-0.

7

Stanisław  Mianowski  wykorzystał  koneksje  wśród  ziemiaństwa  w  Poznań-

skiem i dzięki temu w październiku 96 roku opuścił obóz. Resztę wojny spę-

dził  już  w  bardzo  przyzwoitych  warunkach,  jako  pracownik  administracyjny

w  majątku  Pamiątkowo  kolo  Szamotuł.  Większość  jeńców  przebywała  jednak

w obozach bądź miejscach zatrudnienia, aż do jesieni 98 roku. Długotrwa-

ły  pobyt  w  niewoli  i  panujące  tam  warunki  odcisnęły  swe  piętno  na  kondy-

cji fizycznej i duchowej jeńców. Lata rozłąki, niepokój o los rodzin, powodo-

wały  spustoszenie  w  psychice  przebywających  w  niewoli  żołnierzy.  Sprzyjało

to  różnego  rodzaju  depresjom,  poczuciu  przygnębienia,  bezradności  i  apatii.

Ciężkie warunki bytowe, ciągła walka o przetrwanie, o uchronienie się przed

śmiercią  głodową,  przyczyniały  się  do  degradacji  fizycznej  i  intelektualnej

wielu jeńców 6.

6  Por. E.J. Sergeev, op. cit., s. 69-70.

7

Emilia Figura-osełkowska

tannenberg-nationaldenkmal

na łamach prasy niemieckiej 1924-1939

Upamiętnianie miejsc chwały i klęski narodu stanowi o potrzebie budowa-

nia  własnej  tożsamości  i  historii.  Wynika  to  również  z  chęci  oddania  hołdu

tym, którzy brali udział w wydarzeniach ważących o losie przyszłych pokoleń

i  podziękowania  im  za  zaangażowanie  i  ofiarę,  jaką  złożyli  dla  swego  kraju

i jego wolności.

Jedną z cech typowych dla niemieckiego społeczeństwa z okresu międzywoj-

nia, było czczenie ważnych wydarzeń w postaci tablic pamiątkowych i pomni-

ków. Na terenie Prus Wschodnich „pomniki te są najrozmaitszego typu, jednak

zawsze o charakterze politycznym. A więc […] przede wszystkim pomniki na

polach  bitew  i  walk,  […]  pomniki  ku  czci  poległych,  spotykane  już  nie  tylko

w  miasteczkach,  lecz  niemal  w  każdej  nieco  ludniejszej  wiosce,  […]  pomniki

plebiscytowe, stawiane na pamiątkę szczęśliwego dla Niemców wyniku plebis-

cytu w roku 90, […] pomniki służące przypominaniu nieszczęśliwego wyniku

wojny i przeprowadzonych w jej następstwie zmian terytorialnych, szczególnie

na wschodniej granicy Niemiec” .

Pierwsza  wojna  światowa  na  ziemiach  niemieckich  przetoczyła  się  jedynie

przez prowincję Prus Wschodnich, zostawiając ślady w postaci pól bitew, samot-

nych mogił oraz cmentarzy wojennych. Miejsca starć zbrojnych np. pod Stallu-

pönen ,  Gumbinnen ,  nad  jeziorami  mazurskimi  i  najsłynniejsze  w  Prusach

Wschodnich  –  pod  Tannenbergiem ,  upamiętniano  w  postaci  pomników  ku

chwale ojczyzny i patriotów. Szczególnie pole bitwy pod Tannenbergiem miało

dla Niemców wydźwięk symboliczny, jako spektakularne zwycięstwo – rewanż

za  średniowieczną  przegraną  Zakonu  Krzyżackiego  pod  Grunwaldem.  Idea

uczczenia tego wydarzenia poprzez budowę pomnika pojawiła się w kręgach

weteranów już z okazji piątej rocznicy bitwy.

Prusy Wschodnie a Polska, Wydawnictwo Komitetu Tygodnia Propagandowego Z.O.K.Z., Poznań 9,

s. 6.

Stallupönen, Stołupiany (pol.), Ebenrode – od 98 do 96 r. – obecnie (ros.) Niestierow. Bitwa pod

Stallupönen odbyła się 7.08.9 roku.

Gumbinnen, Gąbin (pol.) – obecnie (ros.) Gusiew. Bitwa pod Gumbinnen odbyła się 0.08.9 roku.

Tannenberg – obecnie (pol.) Stębark. Bitwa pod Tannenbergiem toczyła się od 6. do . sierpnia 9 roku.

Zob. P. Szlanta,  Tannenberg 1914, Warszawa 005, s. 68-56.

7

Realizację tego pomysłu rozpoczęto dopiero na początku 9 roku od założe-

nia Denkmal-Ausschuss – Komitetu Pomnika. Władze pobliskiego Hohenstein 5

pod budowę pomnika przekazały plac oddalony o ,5 km od miasta, w okolicy

wsi  Sauden 6.  .  sierpnia  9  roku,  w  obecności  dowódców  bitwy  tannen-

berskiej, położono tam kamień węgielny 7. W tym samym czasie zaplanowano

także ustawienie pomnika lwa, poświęconego pamięci żołnierzy ze 7. Pułku

Piechoty Hindenburga 8, walczących w sierpniu 9 roku 9. Jesienią 9 roku

ogłoszono konkurs na projekt pomnika, na który 5 autorów zgłosiło 85 prac.

Pół roku później – 5. kwietnia 95 roku jury konkursowe zakończyło obrady,

podczas których wyłoniono zwycięzców pierwszej nagrody – architektów, braci

Waltera i Johannesa Krügerów z Berlina-Charlottenburga 0.

Pod względem architektonicznym, ich projekt przypominał stojące w okręgu,

kamienne bloki Stonehenge, które miały symbolizować starogermańskie korze-

nie Prus Wschodnich. Ze względu na materiał budowlany – charakterystyczną

czerwoną cegłę – osiem 0-metrowych wież połączonych murem okalającym

„nawiązywało  do  warowni  średniowiecznych  Zakonu  Krzyżackiego”   wta-

piając się tym samym w otaczający krajobraz. Zgodnie z planami pomnik miał

w  przyszłości  stanowić  miejsce  kultu  i  kultury,  co  oprócz  grobu  nieznanego

żołnierza, miały zapewniać wystawy o tematyce patriotycznej w wieżach oraz

planowane od początku budowy  schroniska – dla dziewcząt i dla chłopców

oraz imprezy okolicznościowe.

Budową monumentu zajęło się Tannenberg-Nationaldenkmal-Verein (TNDV)

– Towarzystwo Pomnika Bitwy pod Tannenbergiem , przekształcone 8. paź-

dziernika  95  roku  w  Królewcu  z  Denkmal-Ausschuss  –  Komitet  Pomnika.

Zakończenie  pierwszego  etapu  budowy  zaplanowano  na  lato  97  roku,  aby

zdążyć przed uroczystą inauguracją pomnika ustaloną na 8. września, dzień

80-tej rocznicy urodzin feldmarszałka Paula von Hindenburga. Aby sprawdzić

5  Hohenstein – obecnie (pol.) Olsztynek.

6  Sauden – obecnie (pol.) Sudwa.

7  Archiwum Państwowe w Olsztynie (dalej: APO), Inwentarz Tannenberg-Nationaldenkmal (dalej: TND),

syg. 6, s. .

8  Na tablicy na pomniku widniał napis: „Dem Infanterieregiment Generallfeldmarschall von Hindenburg

(. Masurisches) Nr. 7 und seinen für Kaiser und Reich in Ost und West gefallenen Kameraden”, „To-

warzyszom z (. mazurskiego) 7. Pułku Piechoty generała feldmarszałka von Hindenburga poległym

za Cesarza i Rzeszę na wschodzie i zachodzie” (Tłum. własne) –  Tannenberg 1914. Führer durch das

Schlachtfeld und die Ehrenfriefhöfe, s. 6, cyt. za: J. Tietz,  Das Tannenberg-Nationaldenkmal. Architek-

tur, Geschichte, Kontext, Berlin 999, s. .

9  Zob. fot. lwa tannenberskiego na cokole, [w:] J. Tietz, dz. cyt., s. 0. Obecnie lew tannenberski bez

cokołu stoi na placu przed wejściem do ratusza w Olsztynku.

0  APO, TND, syg. 6/, broszura:  Niederschrift über die Verhandlungen des Preisgerichts im Wettbe-

werb  zum  Erlangen  von  Plänen  für  ein  Tannenberg-Nationaldenkmal bei  Hohenstein  in  Ostpreußen,

Königsberg, s. .

D. Radziwiłłowicz,  Tradycja grunwaldzka w świadomości politycznej społeczeństwa polskiego w latach

1910-1945, Olsztyn 00, s. .

APO,  TND,  syg.  6/,  Pismo  z  organizacji  Deutsche  Jugendherbergen  do  burmistrza  Hohensteinu

o potrzebie utworzenia tam  schronisk w miejscowym pomniku, Allenstein ..95, k. .

. grudnia 95 roku Tannenberg-Nationaldenkmal-Verein zostało wpisane do rejestru stowarzyszeń

pod  numerem  57,  a  na  pierwszego  przewodniczącego  wybrano  Hansa  Kahnsa.  –  APO,  Inwentarz

Tannenberg-Nationaldenkmal, syg. 6, s. .

7

stan  budowy,  sytuację  finansową  i  postępy  w  przygotowaniach  do  otwarcia

pomnika,  w  środę  7.  sierpnia  o  godz.  0.0  urządzono  tam  zebranie  człon-

ków  Arbeitsausschusses  TNDV  połączone  ze  zwiedzaniem  obiektu .  Aby  po-

informować społeczeństwo o zbliżającej się uroczystości, odpowiednie Komi-

sje Towarzystwa przygotowały kampanię informacyjną w prasie, wystosowały

apele 5 oraz sporządziły obszerną listę zaproszonych gości, która składała się

aż z 6 stron z nazwiskami 6. Goście specjalni – uczestnicy delegacji z Ostaus-

schusses des Preußischen Landtages – Komisji Wschodniej Pruskiego Landtagu

oprócz zaproszenia z programem uroczystości otrzymali bezpłatnie wyjątkową

księgę  pamiątkową 7,  wydrukowaną  jedynie  w  kilkuset  egzemplarzach  przez

największe wydawnictwo Prus Wschodnich Gräfe & Unzer z Königsbergu, inni

zainteresowani mogli ją kupić za 0,5 RM 8.

Inauguracja Pomnika Bitwy pod Tannenbergiem i wiadomość o wizycie sa-

mego  prezydenta  Hindenburga  zgromadziła  imponującą  liczbę  osób,  o  czym

donosiły relacje radiowe i rozpisywały się szczególnie miejscowe gazety 9.

Oprócz  przemówienia  prezydenta,  centralnym  punktem  programu 0,  było

oddanie hołdu przed grobem 0 nieznanych żołnierzy poległych w bitwie pod

Tannenbergiem  w  9  r. .  Przypomnienie  wydarzeń  z  sierpnia  9  roku

wprawiło obecnych w nastrój zadumy i podziwu dla heroizmu i ofiarności wal-

czących.  Zwycięstwo  pod  Tannenbergiem  miało  dla  Niemców  podwójny  wy-

dźwięk – polityczny i symboliczny. Dla losów świata nie była to ani największa,

ani  najważniejsza  bitwa  pierwszej  wojny  światowej,  ale  dla  Niemiec  chwała

zdobyta  podczas  tego  starcia,  miała  przyćmić  zwycięstwo  zjednoczonych  sił

polsko-litewskich nad Zakonem Krzyżackim pod pobliskim Grünefelde , które

od 0 roku było solą w oku każdego niemieckiego patrioty . Monumental-

ny Pomnik Bitwy pod Tannenbergiem miał być głośną i wyraźną odpowiedzią

APO, TND, syg. 6/7, Zaproszenie i porządek obrad na zebranie Komisji Roboczej Tannenberg-Natio-

naldenkmal-Verein, .08.97, k. -.

5  APO, TND, syg. 6/7, Aufruf, k. 9-0. – Tekst jednego z apeli do obywateli.

6  APO, TND, syg. 6/7, Verzeichnis der abgesandten Einladungen zur Einweihungsfeier des Tannen-

berg-Nationaldenkmal, k. 78-9.

7  APO, TND, syg. 6/7, Pismo z Danziger Heimatdienst e.V. do wydawnictwa Gräfe & Unzer Königsberg

z  zażaleniem  na  treść  księgi  pamiątkowej  z  okazji  inauguracji  Pomnika  Bitwy  pod  Tannenbergiem,

gdzie na s. 7 na mapie pod tytułem „Die deutsche Insel Ostpreussen“ nie zaznaczono, że Freie Stadt

Danzig z 95% ludności niemieckiego pochodzenia, też należy do Niemiec i podziela ten sam los co

Ostpreussen. Danzig, .09.97, k. -.

8  APO, TND, syg. 6/7, Pismo z centrali TNDV do Regierungsbaumeistera Fischera z biura budowy TND

w  Bauden  pod  Hohenstein  w  sprawie  rozprowadzenia  ksiąg  pamiątkowych,  Königsberg  .09.97,

k. 5. Bauden – obecnie (pol.) Bałdy.

9  APO, TND, syg. 6/7, Pismo jednego ze Związków Kombatanckich po wysłuchaniu doniesień radio-

wych z prośbą o przesłanie  egzemplarzy miejscowej prasy z najlepszą relacją z uroczystości otwarcia

pomnika, Detmold 9.09.97, k. 0.

0  Zob. J. Tietz, dz. cyt., s. 5.

Zob.  fot.  grobu  nieznanego  żołnierza,  [w:]  R.  Gruszkiewicz,  B.  Kuźniewski,   Olsztynek  w  fotografii,

Olsztynek 999, s. 66.

Grünefelde – obecnie (pol.) Grunwald.

Zob. E. Figura-Osełkowska,  Grunwald i Stębark – dwie bitwy, dwie historie, jedno miejsce, [w:]  Miejsca

pamięci jako świadkowie historii regionu Warmii i Mazur, red. K. Dorbach, J. Antoniewicz, Olsztyn 009,

s. 5-5.

75

Niemiec  na  polski  pomnik  grunwaldzki  postawiony  w  90  r.  w  Krakowie

i potwierdzeniem, że Prusy Wschodnie stanowią integralną część Niemiec.

Wszyscy  obecni  na  inauguracji  podziwiali  rozmach,  powodzenie  i  kunszt

organizacyjny, nad którym wspólnie pracowało Towarzystwo Budowy Pomni-

ka,  jak  również  wiele  innych  stowarzyszeń,  instytucji  i  pojedynczych  osób.

Jednym  z  najbardziej  zasłużonych,  było  Reichsbahngesellschaft  –  Towarzy-

stwo Kolei Rzeszy, które bez poważniejszych problemów przewiozło w obie

strony  zdecydowaną  większość  gości.  Przeprowadzenie  tak  skomplikowanej

logistycznie akcji było możliwe dzięki zgranej organizacji połączeń i racjonal-

nemu dysponowaniu taborem. Tę niezawodność i sprawność niemieckiej kolei

docenili nie tylko liczni uczestnicy imprezy, ale i przewodniczący TNDV Hans

Kahns, który 9. września wystosował pismo z pochwałą i podziękowaniem

do  generalnej  dyrekcji  Reichsbahngesellschaft 5.  TNDV  w  00  procentach

wykonało  zadanie  wybudowania,  wypromowania  i  otwarcia  Pomnika  Bitwy

pod  Tannnenbergiem,  co  zostało  zwieńczone  sukcesem  medialnym  i  kaso-

wym. Chociaż głównym przesłaniem budowniczych pomnika było uczczenie

pamięci żołnierzy poległych w wojnie światowej, to inauguracja, jako pierw-

sza impreza masowa na terenie tego obiektu, była też świetną okazją do pro-

mowania  Prus  Wschodnich  jako  prowincji  dysponującej  dużym  potencjałem

turystycznym i do zarobienia pieniędzy – m.in. na materiałach reklamowych

np. widokówkach i zdjęciach 6.

W krótkim czasie po inauguracji Tannenberg-Nationaldenkmal pojawiły się

propozycje  zorganizowania  tam  imprez  masowych  o  charakterze  patriotycz-

nym. Taką chęć wyraził m.in. Evangelischer Jungmännerbund Ostpreußen e.V.,

który już w grudniu 97 roku zarezerwował termin na 0. czerwca 98 roku

na weekendowy zjazd ok. 000-00 młodzieńców wraz z opiekunami 7.

Aby  móc  przyjmować  tak  liczne  grupy,  podjęto  prace  nad  rozbudową  in-

frastruktury  wokół  obiektu.  Do  czasu  uroczystego  otwarcia  schronisk

w TND dla osób chcących przenocować podczas zwiedzania okolic Hohenstein,

uruchomiono  tam  dwa  doraźne  schroniska  –  w  szkole  i  w  domu  gminnym

obok młyna. Oprócz pojedynczych piechurów i małych grup, mogły one po-

mieścić jednorazowo trzy do czterech klas po 00-00 uczniów. Jednak tam-

tejsze  warunki  pozostawiały  sporo  do  życzenia,  toteż  podjęto  szybsze  prace

Już w 908 r. Ignacy Paderewski zamówił u Antoniego Wiwulskiego projekt pomnika z okazji 500-rocz-

nicy zwycięstwa pod Grunwaldem. Władze Prus Wschodnich nie zezwoliły na ustawienia pomnika na

polach grunwaldzkich, toteż 5.07.90 roku pomnik przedstawiający króla Władysława Jagiełłę od-

słonięto na placu Matejki w Krakowie. Z tej okazji wydano polski  Album jubileuszowe, Grunwald, szkic

historyczny oprac. Jasław z Bratkowa, Poznań 90. Zob. też: S. Ekdahl,  Die Schlacht bei Tannenberg

1410,  Quellenkritische  Untersuchungen,  Band  I,   Einführung  und  Quellenlage,  Berlin  98,  s.  -;

D. Radziwiłłowicz,  Tradycja grunwaldzka…, dz. cyt.,   s. 0-67.

5  APO, TND, syg. 6/7, Pismo przewodniczącego TNDV H. Kahnsa do generalnej dyrekcji Reichsbahn-

gesellschaft z podziękowaniem za wzorową organizację transportu kolejowego, 9.09.97, k. 0.

6  APO,  TND,  syg.  6/7,  Pismo  z  renomowanej  pracowni  fotograficzno-filmowej  Fritza  Krauskopfa

w Königsbergu do przewodniczącego Hansa Kahnsa z TNDV z prośbą o zwrot zdjęć i widokówek udo-

stępnionych do sprzedaży, Königsberg 7.0.97, k. 7.

7  APO, TND, syg. 6/9, Pismo od Evangelischer Jungmännerbund Ostpreußen e.V. z pytaniem o moż-

liwość organizacji zjazdu, Königsberg ..97, k. .

76

nad uruchomieniem schronisk na terenie TND 8. Dzięki wsparciu finansowemu

m.in. ze strony Preußischer Volkswohlfahrtsminister – pruskiego ministra opieki

społecznej 9 i jego zgodzie na organizację loterii 0 oraz dofinansowaniu Reichs-

minister des Inneren – ministra spraw wewnętrznych Rzeszy , zaplanowano

dwa schroniska młodzieżowe, które miały być usytuowane w wieżach nr , , 5

i 7 . Po zmianie planów, wieża nr  mieściła mieszkanie dla opiekuna schroni-

ska, pokoje dzienne dla dziewcząt i chłopców, aneks kuchenny oraz bibliotekę.

W wieży nr  miały znajdować się pomieszczenia dla chłopców –  sypialnie,

łazienki z prysznicami i toalety. Tak samo zagospodarowana miała być prze-

strzeń wieży nr 7 z pomieszczeniami dla dziewcząt, zaś wieża nr 5 miała słu-

żyć doraźnie jako dodatkowe pokoje dla grup wędrujących . W czasie świąt

wielkanocnych, na początku kwietnia 99 roku, członkowie organizacji „Bund

der Wandervögel und Kronacher” zorganizowali swój kongres na terenie TND,

gdzie  w  budynku  schroniska  świętowali  otwarcie  ufundowanej  przez  siebie

świetlicy  pod  nazwą  –  „Kronacher-Zimmer” .  Oficjalne  uroczystości  otwar-

cia schronisk, które finalnie znalazły się w wieżach nr  i 5, zaplanowano na

9.  maja  99  roku  –  Święto  Wniebowstąpienia  o  godz.  .0.  Inauguracyjne

przemówienia  m.in.  przewodniczącego  Komitetu  Pomnika  –  Hansa  Kahnsa

oraz  przewodniczącego  Niemieckiego  Związku  Schronisk  Rzeszy  –  Richarda

Schirmanna, uświetniły liczne występy chórów, o czym pisano m.in. w Königs-

berger Allgemeine Zeitung 5.

Równocześnie  z  urządzaniem  schronisk,  trwała  budowa  stadionu  sporto-

wego, na  którym  rokrocznie miały odbywać się zawody sportowe  dla drużyn

z całych Niemiec 6. Mimo rozpoczętych prac, zasugerowano komitetowi, że za-

wody lekkoatletyczne nie współgrają z duchem patriotyzmu i waleczności, jaki

miał symbolizować pomnik, toteż należałoby w tym miejscu skupić się na spor-

tach walki i prezentacji umiejętności młodzieży w tym zakresie 7. Ze stadionu

8  APO, TND, syg. 6/, Odpis pisma, Allenstein 5..97, k. 9.

9  Preußischer  Volkswohlfahrtsminister  przekazał  0 000  RM  na  budowę  schronisk  młodzieżowych

i 50 000 RM na budowę stadionu. APO, TND, syg. 6/, Pismo do generała Kahnsa z informacjami

o dofinansowaniu budowy schronisk i stadionu na terenie TND, Königsberg .0.97, k. 9.

0  Zgoda obejmowała organizację loterii na 60 000 losów w sprzedaży po 0,5 RM. Dochód z loterii miał

być przeznaczony na rozbudowę infrastruktury TND. Tamże.

Reichsminister des Inneren również przeznaczył 0 000 RM na budowę schronisk i 50 000 RM na bu-

dowę stadionu. Tamże.

APO, TND, syg. 6/, Załącznik do pisma do architektów Krüger z rozmieszczeniem pomieszczeń

sypialnych, dziennych i łazienek schronisk młodzieżowych w wieżach nr , , 5 i 7, .0.97, k. .

APO,  TND,  syg.  6/,  Pismo  z  biura  architektów  Krüger  do  Tannenberg-Nationaldenkmal-Verein

w sprawie zagospodarowania pomieszczeń w wieżach przeznaczonych na schroniska młodzieżowe,

Berlin-Charlottenburg 0..97, k. 5-5.

Artykuł:   Gautag  der  Wandervögel  im  Tannenbergdenkmal,  [w:]   Königsberger  Allgemeine  Zeitung,

nr 55, .0.99.

5  Artykuł:   Ostpreußische   Jugend  im  Tannenbergdenkmal,  Einweihung  zweier  Jugendherbergen,

[w:]  Königsberger Allgemeine Zeitung, nr 6, 0.05.99.

6  APO, TND, syg. 6/, Pismo do generała Kahnsa z informacjami o dofinansowaniu budowy schronisk

i stadionu na terenie TND, Königsberg .0.97, k. 9.

7  APO, TND, syg. 6/, Pismo o przeznaczeniu i wykorzystaniu boiska sportowego przy Tannenberg-

Nationaldenkmal, Königsberg .0.98, k. 76-77.

77

nie zrezygnowano, ale zgodnie z zaleceniem przygotowano plan i kosztorys bu-

dowy Kampfbahnes – areny dla sportów walki po południowej stronie pomnika,

której całkowity koszt miał wynieść 860,60 RM 8.

W tym samym 99 roku – 5. sierpnia o godz. .0 – na terenie kompleksu

pomnikowego rozpoczęła się kolejna duża uroczystość – poświęcenie 55 tab-

lic pamiątkowych, dedykowanych bohaterom poległym za naród niemiecki. Jak

donosi artykuł  Heldenehrung im Tannenberg-Denkmal, Einweihung von 60 Eh-

rentafeln, [w:]  Königsberger Hartungsche Zeitung, nr 6, z 6. Juli 99, wcześ-

niej zaplanowano 60 tablic. Ale finalnie odsłonięto ich 55, o czym pisano m.in.

w artykule  Vor der Weihestunde der Zehntausende. Am Vorabend der Feier am

Tannebergdenkmal, [w:]  Königsberger Allgemeine Zeitung, nr 97, z 5.08.99

oraz  artykule   Unvergessen  sind  uns  die  Toten.  Zehntausende  am  Tannen-

bergdenkmal.  –   55  Ehrentafeln  werden  geweiht.  Vorbeimarsch  der  Tausende,

[w:]   Königsberger  Allgemeine  Zeitung,  nr  98,  z  6.08.99.  Według  licznych

relacji prasowych np. w  Ostpreußische Zeitung, Königsberger Hartungsche Zei-

tung, Königsberger Allgemeine Zeitung, Königsberger Volkszeitung, Ostpreußis-

che Blätter, w odsłonięciu tablic uczestniczyło wiele tysięcy osób 9, które były

zobowiązane  do  zakupu  broszury  z  programem  uroczystości 0,  rozprowadza-

nej  jako  bilet  dla  dorosłych  po  50  fenigów  a  dla  młodzieży  po  0  fenigów .

Na ceremonii zjawili się też liczni goście honorowi , m.in. feldmarszałek August

von Mackensen  – jeden z dowódców zasłużonych w bitwie pod Gąbinem.

W  latach  następnych  działania  reklamujące  TND,  takie  jak  luksusowe  wy-

cieczki propagandowe dla prasy , doprowadziły do znacznego wzmożenia ru-

chu  turystycznego,  któremu  infrastruktura  kompleksu  pomnikowego  niestety

nie była jeszcze w stanie sprostać 5.

Do  pozyskania  dodatkowych  środków  jak  również  do  poprawy  standardu

usług  i  wyjścia  naprzeciw  gościom  zmotoryzowanym,  miała  przyczynić  się

decyzja  władz  Komitetu  Pomnika,  które  w  99  roku  wydały  firmie  Deutsch-

Amerikanische Petroleum-Gesellschaft zezwolenie na ustawienie dystrybutora

8  APO, TND, syg. 6/, Odpis kosztorysu planu budowy areny po południowej stronie Tannenberg-

Nationaldenkmal, [98], k. 7-75.

9  Artykuł:  Weihe der Tannenberg-Tafeln, viele Tausende bei der Enthüllungsfeierlichkeit, [w:]  Königsber-

ger Hartungsche Zeitung, nr 98, 6.08.99.

0  APO,  TND,  syg.  6/9,  Heldengedenkfeier  im  Dannenberg-Nationaldenkmal  und  Weihe  der  Ehren-

tafeln  für  die  Gefallenen  am,  5.08.99,  k.  6-9.  Dla  ułatwienia  w  broszurze  oprócz  programu

uroczystości, znalazł się też rozkład pociągów na ten dzień do i z Hohensteinu.

Artykuł:  Königsberger Kriegsfahnen nach Tannenberg, Das Program zur Weihefeier im Tannenberg-Na-

tionaldenkmal, [w:]  Königsberger Allgemeine Zeitung, nr 80, 5.08.99.

Zob. lista osób z potwierdzonymi zaproszeniami: APO, TND, syg. 6/9, Verzeichnis der eingegange-

nen Zusagen, k. -.

Zob. fot. „August von Mackensen bei der Weihe der Ehrentafeln am 5. August 99“. – http://tannen-

berg-nationaldenkmal.andreasspringer.de/weihe/index.html, [dostęp .09.0].

APO, TND, syg. 6/9, Programmentwurf für die Pressepropagandafahrt vom -. Mai 99, k. -8.

5  „Mit der starken Entwicklung des Fremdenverkehrs, den das Denkmal mit sich gezogen hat, hat die

Entwicklung  der  Einrichtungen,  die  zur  Abwicklung  dieses  Fremdenverkehrs  notwendig  sind,  nicht

schritt halten können.“ – APO, TND, syg. 6/, Pismo Landesrata Königsberga – Scheiberta do Lan-

desrata Sensburga – dr. Stange i Burmistrza Angerburga – Laudona z zapytaniem o możliwości pozy-

skania środków finansowych na rozbudowę pomnika, Königsberg 0..90, k. 5.

78

paliwa przy parkingu obok Tannenberg-Nationaldenkmal 6. Zdaniem firmy pa-

liwowej, stacja benzynowa miała przynieść ok. 600 RM rocznego zysku, z czego

0% miało zasilić konto Komitetu Pomnika 7. Innym działaniem Tannenberg-

Nationaldenkmalverein podjętym w celu rozbudowy kompleksu pomnikowego

i  odpowiedzi  na  potrzeby  zwiększającej  się  liczby  turystów,  było  utworzenie

organizacji – Verkehrsgesellschaft „Tannenberg” G.m.b.H. z siedzibą w Hohen-

stein. Jej głównym celem było „die Förderung des Verkehrs zum Tannenberg-

Nationaldenkmal und die Schaffung der zur Abwicklung dieses Verkehrs erfor-

derlichen Einrichtungen, sowie die Förderung des weiteren Ausbaues des Tan-

nenberg-Nationaldenkmals” 8. Pomimo niepochlebnych artykułów prasowych

o  rozczarowaniu  turystów  słabym  przygotowaniem  do  przyjmowania  gości,

np. w  Königsberger Tageblatt, nr 5, z ..90, pod koniec 90 roku za-

padło kilka ważnych decyzji mających wzbogacić kompleks TND o nowe inwe-

stycje. Między innymi zakupiono działkę w sąsiedniej wsi Sudwa pod budowę

Freilichtbühne  –  amfiteatru 9  oraz  otoczonej  parkowymi  alejami  restauracji

Tannenberg-Krug 50. Budowa tej istotnej dla zwiedzających restauracji była moż-

liwa także dzięki zaangażowaniu Landesrata Königsberga – Waltera Scheiberta

i  wymianie  doświadczeń  finansowych  z  sąsiednim  Landesratem  Sensburga 5

–  dr.  Stange  oraz  Burmistrzem  Angerburga 5  –  Oskarem  Laudonem 5.  Prace

nad rozbudową i upiększaniem kompleksu pomnikowego objęły m.in. budowę

mapy świetlnej, ilustrującej przebieg bitwy pod Tannenbergiem oraz liczbę po-

ległych po obu stronach 5. Prace nad makietą trwały 5 lat, a zlokalizowano ją

w  specjalnie  wybudowanym  budynku,  mieszczącym  jednocześnie  około

50  osób.  Obiekt  ten  usytuowano  między  pomnikiem  a  restauracją  Tannen-

bergkrug,  którą  oddano  do  użytku  w  tym  samym  miesiącu.  Poza  tym  prace

dekoratorskie rozszerzyły się także w stronę miasta Hohenstein, dzięki czemu

pojawiły się zadbane zieleńce, ogródki i aleje spacerowe np. do lasu miejskiego

w  kierunku  sanatorium  Ameryka.  Rosnąca  liczba  atrakcji  oraz  możliwość

6  APO, TND, syg. 6/5, Pismo do firmy Deutsch-Amerikanische Petroleum-Gesellschaft z pozytywną

opinią o otwarciu stacji benzynowej przy TND, .0.99, k. 9.

7  APO,  TND,  syg.  6/5,  Pismo  firmy  Deutsch-Amerikanische  Petroleum-Gesellschaft  do  Konsula

Henckela z propozycją otwarcia stacji benzynowej przy TND, 09.08.98, k. -.

8  Tłum.  własne:  „wspieranie  ruchu  turystycznego  do  Pomnika  Bitwy  pod  Tannenbergiem  i  tworzenie

infrastruktury umożliwiającej rozwój tego ruchu, jak również wspieranie dalszej rozbudowy pomnika”

– APO, TND, syg. 6/, poprawiona umowa spółki o utworzeniu Verkehrsgesellschaft „Tannenberg”

G.m.b.H., § ., k. .

9  Łączny  koszt  budowy  amfiteatru  miał  sięgać  6 000  RM.  –  APO,  TND,  syg.  6/,  sprawozdanie

ze spotkania Komitetu Pomnika, Hohenstein 05..90, k 9.

50  Zob. plany Tannenberg-Krug, [w:] APO, TND, syg. 6/69; fot. Tannenberg-Krug – hotelu i restauracji,

[w:] R. Gruszkiewicz, B. Kuźniewski, dz. cyt., s. 8.

5  Sensburg – obecnie (pol.) Mrągowo.

5  Angerburg – obecnie (pol.) Węgorzewo.

5  APO, TND, syg. 6/, Pismo Landesrata Königsberga – Scheiberta do Landesrata Sensburga – dr Stange

i Burmistrza Angerburga – Laudona…, Königsberg 0..90, k. 5-7. Odpowiedzi na to pismo: Lan-

desrat  Sensburga  do  Landesrata  Königsberga,  Sensburg  ..90,  k.8;  Bürgermeister  Angerburga

do Landesrata Königsberga, Angerburg 0..90, k. 9-.

5  Artykuł:  „Tannenbergrelief  im  besonderen  Gebäude  untergebracht“,  [w:]   Königsberger  Hartungsche

Zeitung, nr 7, .06.9. Więcej o panoramie bitwy zob. APO, TND, syg. 6/, teczka.

79

organizowania dużych uroczystości przyciągała coraz więcej odwiedzających,

którzy  przybywali  głównie  w  grupach  zorganizowanych,  tak  jak  wycieczka

krajoznawcza  0  wschodniopruskich  sędziów  i  prawników 55,  czy  około  00

studentów z Königsberga świętujących letnie przesilenie słoneczne 56.

Z  nastaniem  rządów  Hitlera,  na  terenie  Tannenberg-Nationaldenkmal  rok-

rocznie  odbywały  się  masowe  imprezy  o  podniosłym  charakterze  patriotycz-

nym 57, na które zjeżdżali się ludzie nie tylko z Prus Wschodnich, lecz z całych

Niemiec. Np. w  Ostpreußische Zeitung nr 7 z 6.06.9, opublikowano arty-

kuł „5000 Sänger beim Tannenbergtreffen” o spotkaniu zespołów muzycznych

z Prus Wschodnich. O tym samym doniosłym wydarzeniu pisały też inne gazety

królewieckie, m.in.  Königsberger Tageblatt nr 75 z 6.06.9 i  Königsberger

Allgemeine  Zeitung  nr  9  z  6.06.9.  Jedną  z  największych  uroczystości,

jaka odbyła się na terenie pomnika był pogrzeb prezydenta Hindenburga, który

stał się okazją oddania hołdu wielkiemu politykowi oraz manifestem politycz-

nym. W tym celu 7 sierpnia 9 roku do Tannenberg-Nationaldenkmal przyby-

ło około 0 000 osób z całych Niemiec 58. Na potrzebę tego wydarzenia tymcza-

sowy grobowiec prezydenta Hindenburga umieszczono w jednej z wież, gdzie

znajdował się grób 0 nieznanych żołnierzy, poległych w bitwie pod Tannenber-

giem. Projekt i wykonanie okazałego mauzoleum Kancelaria Rzeszy powierzyła

architektowi Albertowi Speerowi 59.

Konieczność  przebudowy  pomnika  wymagała  od  Zarządu  Pomnika  zmiany

organizacji zwiedzania monumentu, ale doprowadziła do powstania niepowta-

rzalnego miejsca dumy i chwały narodu niemieckiego, a „jego odwiedzanie stało

się […] stałym punktem wycieczek po Prusach Wschodnich, a także wypraw m.in.

zorganizowanych grup młodzieży z Hitlerjugend” 60. . października 95 roku

trumnę  marszałka  Hindenburga  złożono  w  nowej  krypcie.  To  wydarzenie

było  dla  Hitlera  okazją  do  przemianowania  nazwy  kompleksu  pomnikowego

z Tannenberg-Nationaldenkmal na Reichsehrenmal – pomnik chwały Rzeszy 6.

Chociaż o planach przekształcenia pomnika w Hohenstein w Reichsehrenmal,

zamiast budowy nowego monumentu, gazety pisały już na początku 98 roku

–  artykuł  Königsberger  Nachrichten  Das  Tannenbergdenkmal  –  das  Reich-

sehrenmal, [w:]  Erste Beilage zur  Morgen-Ausgabe Nr. 113 der Königsberger All-

gemeine Zeitung, Königsberg 07.0.98 – to przygotowania do tej uroczystości

55  APO, TND, syg. 6/9, pismo do Burmistrza Hohenstein z informacją o planowanym zwiedzaniu po-

mnika podczas wycieczki grupy sędziów i prawników w dn. 7.09.90, .09.90, k. 8.

56  APO, TND, syg. 6/9, k. 9-. Według organizatorów szacowana liczba wszystkich uczestników to

ok. 900 osób, z których większość przyjechała z Königsberga specjalnym pociągiem.

57  W  9  roku  na  teren  pomnika  przymaszerowało  około   000  członków  SA,  dla  których  z  okazji

wizyty szefa sztabu Röhma, pomnik wyłączono ze zwiedzania na cały dzień. – APO, TND, syg. 6/9,

pismo z zarządu TND do zarządu TNDV i Landrata Scheiberta z Königsberga, Hohenstein 6.0.9,

k. 59-60.

58  Fragment kroniki filmowej Deulig Tonwoche z pogrzebu prezydenta Paula von Hindenburga na terenie

kompleksu Tannenberg-Nationaldenkmal, w dniu .08.9, dostępny w Internecie na: http://www.

youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=zFQ0ZYWybBg, [dostęp .09.0].

59  APO, TND, syg. 6/, pismo z biura architektów Waltera i Johannesa Krüger do Kancelarii Rzeszy,

dot. krypty dla Prezydenta Rzeszy Hindenburga w Tannenberg-Nationaldenkmal, .08.9, k. 5.

60  T. Jędrysiak, A.M. v. Rohrscheidt,  Militarna turystyka kulturowa, Warszawa 0, s. 0.

6  Zob. APO, TND, syg. 6/5, teczka.

80

trwały jeszcze przez kilka lat i nie udało się przeprowadzić jej za życia prezy-

denta Hindenburga. W związku z zakończeniem budowy pomnika, zakończyła

się też działalność TNDV, toteż ..95 roku zwołano nadzwyczajne walne

zebranie  członków  Towarzystwa,  podczas  którego  uchwalono  jego  rozwiąza-

nie. Towarzystwo Pomnika Bitwy pod Tannenbergiem zostało wykreślone z re-

jestru stowarzyszeń 8.0.96 roku. Nie ustały jednak prace nad podnosze-

niem atrakcyjności turystycznej okolic Hohensteinu, do którego postanowiono

w 97 roku przenieść chałupy, które nie mieściły się już na terenie Królewiec-

kiego  Ogrodu  Zoologicznego.  Muzeum  architektury  wiejskiej  w  Königsbergu,

jako jeden z pierwszych Parków Etnograficznych w Europie od 909 roku gro-

madziło  eksponaty  przedstawiające  cechy  charakterystyczne  dla  osiemnasto-

i  dziewiętnastowiecznych  wsi  z  poszczególnych  regionów  Prus  Wschodnich,

a do zwiedzania udostępniono je po raz pierwszy w 9 roku 6. Początkowo

było to 0 budynków oryginalnych lub skopiowanych z terenów Warmii, Mazur

i Małej Litwy. Gdy władze parku stwierdziły, że działka w centrum miasta jest

już  za  mała  aby  pomieścić  zwierzęta  i  chałupy,  pod  Hohensteinem  znalezio-

no teren, który był odpowiedni pod budowę skansenu. Translokację budynków

z  Königsbergu  do  Hohensteinu  rozpoczęto  w  98  roku,  niestety  ze  względu

na  wybuch  wojny,  udało  się  przetransportować  tylko    domów 6.  Nieustan-

ne  wzbogacanie  infrastruktury  i  podsycanie  akcji  propagandowych  sprawiło,

że „pomnik tannenberski stał się obiektem na podobę miejsca pielgrzymkowe-

go,  do  którego  przybywały  liczne  grupy  wycieczkowe” 6.  W  spisie  schronisk

Prus  Wschodnich,  Gdańska  i  Memelland  na  sezon  98/99  zaproponowa-

no  osiem  tras  wycieczek  po  Prusach  Wschodnich,  z  których  sześć  zawierało

w programie zwiedzanie Hohenstein i Tannenberg-Nationaldenkmal 65, a jedna

z nich zawężała się do wędrowania po okolicach pól walki pod Tannenbergiem

aż przez 7 dni 66.

Wśród  miejsc  powiązanych  z  pomnikiem  tannenberskim,  przyjezdni  czę-

sto  odwiedzali  powojenne  cmentarze 67  bohaterów  walk  o  Tannenberg  m.in.

we  Frankenau,  Lahna,  Logdau,  Mühlen,  Orlau,  Oschekau,  Groß  Gardienen,

6  Zob. R. Dethlefsen,  Führer durch das Ostpreußische Heimatmuseum. Königsberg 9.

6  Translokację zakończono w 9 roku. – J. Czajkowski,  Z historii muzealnictwa skansenowego w Europie,

[w:]  LUD,  Organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Komitetu Nauk Etnologicznych, t. 78, Poznań,

Warszawa, Wrocław 995, s. 86. Archiwalne zdjęcia z translokacji można zobaczyć na wystawie w Muzeum

Budownictwa Ludowego – Parku Etnograficznym w Olsztynku.

6  APO, TND, syg. 6/, k. 9.

65  Hrsg. Landesverband Ostpreußen im Reichsverband für Deutsche Jugendherbergen,  Jugendherbergen

1938/1939 in Ostpreußen, Danzig und Memelgebiet, Königsberg, s. -5.

66  Tamże, s. 5.

67  Większość żołnierzy zabitych na polach walki została pochowana w pobliskich grobach masowych, ale

dla upamiętnienia ich ofiary w sąsiednich miejscowościach często zakładano żołnierskie nekropolie

honorowe. Do dziś na terenie Polski zachowało się 550 cmentarzy z I wojny światowej. Wszystkie są

objęte  ochroną  zabytków  i  opieką  niemieckiej  organizacji  ochrony  grobów  wojennych  –  Volksbund

Deutsche Kriegsgräberfürsorge. Zob. T. von Schäfer,  Schlachten des Weltkrieges, Tannenberg,  Band 0 ,

Oldenburg 97; E. Olek,  Dehnen-Kriegsgräber in Ostpreußen, Würzburg 966; W. Knercer,  Cmentarze

z okresu I wojny światowej w województwie olsztyńskim, Warszawa 995; K.B. Müller, M. Tegtmeier,

Militärgeschichtlicher Reiseführer, Tannenberg, Bonn 000.

8

Skottau  i  Waplitz 68.  Część  żołnierzy  poległych  w  bitwie  tannenberskiej

8.  sierpnia  9  r.  spoczęła  na  cmentarzu  wojskowym  we  wsi  Dröbnitz 69,

gdzie  kamienna  tablica  u  wejścia  informowała:   „HIER  STARBEN  DEN  HEL-

DENTOD FÜR KÖNIG UND VATERLAND IN DER SCHLACHT BEI TANNENBERG

AM 28 AUGUST 1914 VOM RES. INF. REG. NO 9”  70 .

Duża liczba osób odwiedzających cmentarze wojskowe nie była fenomenem

charakterystycznym tylko dla okolic Tannenbergu, ale dla całych Prus Wschod-

nich.  Krzewienie  wartości  patriotycznych,  budowanie  tożsamości  narodowej,

zachowywanie  pamięci  o  poprzednich  pokoleniach  i  kształtowanie  nowego

Volk-ludu  było  wyznacznikiem  III  Rzeszy,  toteż  oddawanie  hołdu  bohaterom

poległym  za  ojczyznę  było  bardzo  istotnym  punktem  programu  wielu  wycie-

czek, zwłaszcza dla młodzieży szkolnej.

Wybuch  drugiej  wojny  światowej,  ewakuacja  Niemców  z  Prus  Wschodnich

oraz likwidacja prowincji doprowadziły do konieczności przeniesienia grobow-

ca prezydenta Hindenburga i jego żony do Niemiec (w styczniu 95 r. parow-

cem „Pretoria” z portu w Pillau do Szczecina).

W latach 95/5 Reichsehrenmal-Tannenberg został wysadzony przez od-

działy polskich pionierów i rozebrany. Jego fragmenty, np. kamienny lew, znaj-

dują się po dziś dzień w Olsztynku przed ratuszem. Granitowe płyty, pochodzą-

ce z pomnika, znajdują się również w Olsztynie na placu przy ul. Piłsudskiego.

68  Frankenau  –  obecnie  (pol.)  Frąknowo,  Lahna  –  obecnie  (pol.)  Łyna,  Logdau  –  obecnie  (pol.)  Łogdowo,

Mühlen – obecnie (pol.) Mielno, Orlau – obecnie (pol.) Orłowo, Oschekau – obecnie (pol.) Osiekowo, Groß

Gardienen – obecnie (pol.) Gardyny, Skottau – obecnie (pol.) Szkotowo, Waplitz – obecnie (pol.) Waplewo.

Cmentarze  w  Mühlen,  Waplitz,  Frankenau,  Lahna,  Orlau  i  Tannenberg  znalazły  się  w  programie

7-dniowej wycieczki po okolicach pól bitwy pod Tannenbergiem, zaproponowanej w  Jugendherbergen

1938/1939 in Ostpreußen…,  Hrsg. Landesverband Ostpreußen im Reichsverband für Deutsche Jugend-

herbergen, s. 5-5.

69  Dröbnitz – obecnie (pol.) Drwęck. Pochowanych jest tu 8 żołnierzy, głównie z  9 Res. Inf. Reg.  armii

niemieckiej, poległych 8 sierpnia 9 r. w walkach toczonych o wieś. Stan zachowania dobry, odre-

staurowany w 99 r. W 005 r. krzyż na koronie muru uległ uszkodzeniu i został zastąpiony nowym.

Archiwalne zdjęcia cmentarza w Dröbnitz dostępne na stronie: http://www.rowery.olsztyn.pl/wiki/miej-

sca/9/warminsko-mazurskie/drweck, [dostęp .09.0].

70  Tłum.  własne:  „TUTAJ  ZMARLI  BOHATERSKĄ  ŚMIERCIĄ  ZA  KRÓLA  I  OJCZYZNĘ  W  BITWIE  POD

TANNENBERGIEM DNIA 8. SIERPNIA 9 Z 9. RES. INF. REG.”

8

jeremiasz ślipiec

Problematyka polska w polskojęzycznej

edycji „wspomnień wojennych”

generała Ericha Ludendorffa

Urodzony 9 kwietnia 865 roku, w Kruszewni pod Poznaniem, generał Erich

Friedrich Wilhelm Ludendorff na gruncie polskim jest bardziej znany jako twórca

teorii wojny totalnej. Wykładnię jej zawarł w pracy opublikowanej w 95 roku

–   Der  Totale  Krieg   i  przełożonej  na  język  polski  w  roku  959 .  W  znacznie

mniejszym stopniu kojarzony jest z autorstwem obszernych (liczących z indek-

sami 68 stron) wspomnień wojennych , do których nawiązanie, a nawet frag-

mentaryczny przekład na język polski, ukazał się w 9 roku. We wspomnianym

roku nakładem „Spółki Wydawniczej Powszechnej” współpracującej z „Kurierem

Polskim”  opublikowana  została  praca  pt.   Ze  wspomnień  wojennych  Generała

Ludendorffa .  Opracowanie  to  składające  się  z    rozdziałów  tematycznych

odnoszących  się  –  jak  już  wcześniej  wspomniano  –  do  tez  memuaru  generała

Ludendorffa w znacznej części porusza problematykę polską, a nawet w przypad-

ku  trzech  rozdziałów  bezpośrednio  omawia  kwestie  naszej  Ojczyzny.  Do  partii

pracy opisujących sprawę polską zaliczyć należy rozdziały zatytułowane:  Wojsko

Polskie,  Sprawa Polski i zabiegi o pokój oraz  Sprawa Polski i Litwy.

Wskazane  wyżej  tytuły  rozdziałów  stanowią  niejako  trzy  obszary  rozważań

Ludendorffa, które w sposób bezpośredni dotyczą problematyki polskiej. Przewi-

jają się też one w różnych partiach jego  Kriegserinngerungen 1914-1918, o czym

świadczą chociażby rozważania na temat „Kampanii polskiej 9 roku” 5. Anali-

zując poglądy na sprawę polską, prezentowane przez jednego z najzdolniejszych

generałów Cesarstwa Niemieckiego, dostrzegamy że umiejscawia on ją w cało-

kształcie  niemieckiej  polityki  wschodniej  i  traktuje  jako  ważny  czynnik  zarów-

no  doraźnej  rzeczywistości  wojennej,  jak  i  okresu  pokojowego,  który  nastanie

po Wielkiej Wojnie.

General Ludendorff,  Der totale Krieg, Ludendorffs Verlag G.m.b.H, München 95.

E. Ludendorff,  Wojna totalna, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej (seria: Biblioteka Wiedzy

Wojskowej), Warszawa 959 [przekład: Franciszek Schoener].

E. Ludendorff,  Meine Kriegserinngerungen 1914-1918, Ernst Siegrfried Mittler und Sohn Verlagsbuch-

handlung, Berlin 99.

L. K.,  Ze wspomnień wojennych Generała Ludendorffa, Drukarnia „Spółki Wydawniczej Powszechnej”

w dzierżawie „Kuriera Polskiego”, Warszawa 9, [autor przekładu posłużył się tylko inicjałami].

5  Szerzej: E. Ludendorff,  Meine Kriegserinngerungen…, s. 57-87.

8

Kwestie odnoszące się do zaangażowania formacji polskich w działaniach wo-

jennych  „przyszłej  wojny  europejskiej”  Ludendorff  dostrzegł  już  w  początkach

kształtowania się koncepcji niemieckich planów strategicznych. Analizując zało-

żenia  planu  wojny  autorstwa  feldmarszałka  Alfreda  hrabiego  von  Schlieffena 6,

którego  uznawał  za  „jednego  z  najwybitniejszych  żołnierzy,  jacy  kiedykolwiek

istnieli”,  opowiedział  się  za  strategicznym  kierunkiem  początkowego  okresu

wojny, którym miały być (i były) działania na froncie zachodnim. Następnym po

osiągnięciu powodzenia – obszarem działań wojennych miał być Wschód. Tam

też  miały  zostać  wykorzystane  nowe  siły  („nowe  korpusy”)  noszące  charakter

regionalny i  stąd – jak napisał Ludendorff –  powstała myśl, między innymi, stwo-

rzenia dywizji polskich 7.

U  podstaw  wykorzystania  w  przyszłych  działaniach  wojennych  „polskiego

zasobu  żołnierskiego”  legło  przede  wszystkim  przekonanie  gen.  Ludendorffa

o  niedogodnym  położeniu  geostrategicznym  Cesarstwa  Niemieckiego.   W  na-

szym – pisał on –  niedogodnym wojenno-politycznym położeniu w centrum Eu-

ropy, otoczeni wrogami, musieliśmy rachować się z wielką przewagą nieprzyjaciół

i  zbroić  się,  aby  się  dobrowolnie  nie  dać  zdusić 8.  Określając  główne  obszary

owego zagrożenia, późniejszy generalny kwatermistrz armii cesarskiej, wskazał

na  Francję,  Rosję  i  Wielką  Brytanię.  Pierwsze  z  wymienionych  państw  miało

przede wszystkim dążyć do odwetu za klęskę w wojnie 870-87 9. Ten „duch

odwetu” w założeniach strategicznych miał się zasadzać na dążeniu do ode-

rwania „rdzennie niemieckich ziem” 0. Natomiast w formie realizacyjnej prze-

jawiał się między innymi w modernizacji sił zbrojnych, co wiązało się chociażby

z powtórnym wprowadzeniem we Francji trzyletniej służby wojskowej.

Czynności w zakresie rozbudowy sił zbrojnych podjęła również Rosja, której

celem było ugruntowanie pozycji lidera w obszarze bałkańskim. Wiązało się to

między  innymi  z  osłabieniem  wpływów  Cesarstwa  Austro-Węgierskiego  w  tym

regionie, co w Niemczech odbierane było jako zagrożenie jednej z najstarszych

monarchii  niemieckich.  Z  kolei  Wielka  Brytania  dążyła  do  osłabienia  pozycji

Cesarstwa Niemieckiego, które wyrósłszy na gospodarczą potęgę lądową ówczes-

nej Europy, poprzez rozbudowę floty poczęło sięgać po dominację na morzach.

Analizując ten układ sił, a zarazem rywalizację pomiędzy wskazanymi wyżej

państwami,  gen.  Ludendorff  doszedł  do  przekonania,  że:   Należało  na  pewno

spodziewać się, że wkrótce wojna zostanie nam narzucona i że będzie to walka,

6  A.  hr.  von  Schlieffen  (8-9).  W  latach  89-905  był  szefem  niemieckiego  Sztabu  Generalne-

go.  Zasłynął  jako  główny  autor  niemieckich  planów  strategicznych  I  wojny  światowej.  Szerzej  zob.

m.in.: W. Görlitz,  Niemiecki Sztab Generalny. Historia i struktura 1657-1945,  Drukarnia Sztabu Gene-

ralnego WP, Warszawa 96, s. 6-87.

7  L. K.,  Ze wspomnień wojennych…, s. 7. W cytowanych fragmentach dokonano uwspółcześnienia pisowni,

zastępując niefunkcjonujące już zwroty (m.in. „ztąd” „innemi”) ich obecnymi odpowiednikami.

8  Ibidem, s. 6.

9  Wojna francusko-pruska (870-87). Była to kampania wojenna, która zadecydowała o mocarstwowej

pozycji  Niemiec  w  Europie  i  doprowadziła  do  utworzenia  Cesarstwa  Niemieckiego.  Szerzej  zob.  Graf

Helmuth von Moltke General-feldmarschall,  Geschichte des Deutsch-französischen Krieges von 1870-71,

Ernst Siegfried Mittler und Sohn, Berlin 895.

0  Określenie to odnoszono do obszarów Alzacji i Lotaryngii.

8

jakiej  jeszcze  na  świecie  nie  było .  Stąd  też  stał  na  stanowisku,  że  przyszłą

wojnę trzeba postrzegać jako nieuniknioną i należy się do niej odpowiednio przy-

gotować. W sferze owych przygotowań rozpoczął on swoistego rodzaju lobbo-

wanie za wykorzystaniem wszystkich możliwych rezerwuarów ludzkich i zdolno-

ści państwa do stworzenia mocnej liczebnie armii oraz pełnego jej wyposażenia

w najnowsze osiągnięcia techniki. W obszarze rozwoju ilościowego sił zbrojnych

podjął:  natarczywe żądania odnoszące się do stworzenia nowych korpusów armii,

co ziściło się między innymi w koncepcji  stworzenia dywizji polskich .

Rozważaniom nad aspektem realizacyjnym tych założeń poświęcony został

rozdział pt.  Wojsko Polskie. Zapoznając się z jego treścią można stwierdzić, że

odnosi się on do kilku kwestii. Wśród nich wyraźnie wyodrębnić należy proble-

matykę określenia kształtu terytorialnego przyszłego państwa polskiego wraz

z jego pozycją gospodarczą oraz – jako zasadniczą – sprawę organizacji i funk-

cjonowania w „układzie sojuszniczym” Wojska Polskiego.

W  pierwszej  ze  wskazanych  wyżej  kwestii  gen.  Ludendorff  zaprezentował

swoje  stanowisko  i  omówił  niejako  etapy  rozmów  prowadzonych  przez  nie-

go z przedstawicielami ówczesnych władz politycznych cesarstwa. Odnosząc

się do wydarzeń bezpośrednio poprzedzających wojnę poparł ideę legionową,

stając  się  –  jak  sam  zaznacza  –  jej  zwolennikiem  i  propagatorem.  Niemniej

oceniając akcję naboru do legionów, którą uznał za zbyt skromną, doszedł do

przekonania, że pełne  wyzyskanie zdolnych do walki sił Polaków może nastą-

pić wówczas, gdy opanowane zostaną („uwolnione spod jarzma Rosji”) dawne

ziemie polskie zaboru carskiego. Jednak uwzględniając fakt, że zamieszkujący

te ziemie Polacy  w pierwszych fazach wojny marzyli o zdobyciu niepodległości

przy pomocy Rosji, za warunek podstawowy uznał określenie przyszłych ram

„niepodległego państwa polskiego”. W przekonaniu tym utwierdziło go opub-

likowanie  manifestu  Wielkiego  Księcia  Mikołaja  Mikołajewicza  Romanowa,

zapowiadającego wskrzeszenie autonomicznego Królestwa Polskiego (oczywi-

ście pod berłem Rosji) .

W tej sytuacji gen. Ludendorff doszedł do przekonania, że należy wykorzystać

dążność Polaków do wyzwolenia się spod jarzma rosyjskiego. Tego typu ewentu-

alność mogła zostać w pełni zrealizowana wówczas, gdy ziemie polskie zaboru

rosyjskiego zostaną opanowane przez Niemcy i Austro-Węgry. Zajęcie tych tery-

toriów umożliwiłoby pozyskanie z nich „rekruta polskiego”, któremu należało

dać  nadzieję  na  niepodległy  byt  państwowy.  Pierwszą  z  czynności  na  drodze

do odtworzenia państwa polskiego było nakreślenie (przynajmniej w zarysie)

jego kształtu terytorialnego.  Gdy w dniu 29-ym sierpnia [96 r. – przyp. J.Ś.]

zostałem pierwszym generalnym kwatermistrzem – pisze w tej kwestii gen. Lu-

dendorff  –   zastałem  już  11-ego  sierpnia  zawartą  umowę  między  kanclerzem

L. K.,  Ze wspomnień wojennych…, s. 7.

Ibidem.

Odezwa Wielkiego Księcia Mikołaja Mikołajewicza, Petersburg  () sierpnia 9 roku. W dokumen-

cie tym zapisano m.in. (…)  Niech znikną granice, które rozdzieliły na kawałki naród Polski! Niech złączy

się On w jedną całość pod berłem Cesarza Rosyjskiego! Pod berłem tym odrodzi się Polska, wolna pod

względem swej wiary, języka i samorządu. Szerzej zob. A. Galos (red.),  Polska w latach 1864-1918. Wybór

tekstów źródłowych do nauczania historii, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 987.

85

państwa    a  baronem  Burjan 5,   ministrem  spraw  zagranicznych  w  Wiedniu,

mocą  której  Niemcy  i  Austro-Węgry  zobowiązują  się  stworzyć  samoistne  Kró-

lestwo  Polskie  z  dziedziczną  monarchią  konstytucyjną,  z  własną  armią,  której

dowództwo należałoby do Niemiec. Zamiar ten, założenia tego narodowego pań-

stwa, miał być niezwłocznie przez obu monarchów opublikowany, a ukonstytu-

owanie jego miało nastąpić później. Wilno także było przyznane Polsce, której

granice, o ile to dałoby się przeprowadzić w traktacie pokojowym, posuwałyby

się jak najwięcej ku wschodowi.

Ta Polska wcielona byłaby do związku obu cesarstw i jej polityka zagraniczna

odpowiednio byłaby kierowaną. Oba państwa centralne gwarantowały sobie całość

dotychczasowo posiadanych ziem polskich i umówiły się co do pewnych odstąpień

granicznych,  wywołanych  koniecznością  wojennych  zabezpieczeń  na  ziemiach

Polski, pod okupacją Rosji będącej. Te sprostowania granic miały być ograniczone

do nieodzownych konieczności militarnych. Pan v. Bethmann pytał mnie na jesieni

1914 r. i w 1915 r. o moje zapatrywania na kierunek prowadzonej granicy 6.

Dalszą  część  swoich  rozważań  o  przyszłym  funkcjonowaniu  państwa  pol-

skiego  gen.  Ludendorff  poświęcił  kwestiom  gospodarczym.  Analizując  je  za-

uważamy, że są one zbieżne z koncepcjami ekonomicznymi lansowanymi przez

Bethmann-Hollwega 7. Dlatego w memuarze generalnego kwatermistrza zna-

lazły  się  odniesienia  dotyczące  między  innymi  negocjacji  austro-węgierskich

i niemieckich, co do wprowadzenia Polski w obszar ustaw celnych obowiązu-

jących w Niemczech 8. Są to jednak sprawy li tylko sygnalizowane, albowiem

Wówczas kanclerzem Cesarstwa Niemieckiego był Theobald von Bethmann-Hollweg (856-9). Urząd

ten piastował w latach 909-97, będąc jednocześnie premierem Prus. Z funkcji kanclerza odwołany

został m.in. w wyniku nacisków gen. Ludendorffa. Szerzej zob. T. von Bethmann-Hollweg,  Betrachtungen

zum Weltkriege, teil :  Während des Krieges, Verlag von Reimar Hobbing in Berlin, Berlin 9.

5  István Burián von Rajeczi był pochodzenia węgierskiego, ale używał niemieckojęzycznej formy nazwi-

ska:  Stephan  Burián  von  Rajecz  (85-9).  Funkcję  ministra  spraw  zagranicznych  Austro-Węgier

sprawował od .0.95 do ..96 r. Szerzej zob. Stephan Graf Burián,  Drei Jahre aus der Zeit

meiner Amtsführung im Kriege, Verlag Ullstein, Berlin 9.

6  L. K.,  Ze wspomnień wojennych…, s. 8-9. Szerzej nt. austro-węgierskich i niemieckich koncepcji od-

budowy państwa polskiego zob. D. Szymczak,  Między Habsburgami a Hohenzollernami – rywalizacja

niemiecko-austro-węgierska w okresie I wojny światowej a odbudowa państwa polskiego, Wydawni-

ctwo AVALON, Kraków 009.

7  Koncepcje  polityki  gospodarczej  kanclerza  Bethmann-Hollwega  sprowadzały  się  do  stworzenia

tzw. środkowoeuropejskiej unii gospodarczej, do której to miała być włączona również Polska. Zakłada-

no, że unia ta funkcjonująca (nieoficjalnie) pod kuratelą Niemiec, miała objąć Francję, Belgię, Holandię,

Danię i Austro-Węgry. Rozważano również włączenie do niej Włoch, a nawet Szwecji i Norwegii. Szerzej:

J. Krasuski,  Historia Rzeszy Niemieckiej 1871-1945, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 985, s. 0-0.

Pojawienie się naszego kraju jako odrębnego państwa wynikało z przyjętych zasad niemieckiej polityki

w Europie, którą zamierzano zrealizować w czasie I wojny światowej. Wówczas to w przedstawionym

9.09.9  r.  przez  kanclerza  Cesarstwa  Niemieckiego  programie  działań  rządu  założono  utworzenie

na terenie Rosji państw buforowych. Poza Polską zaliczono do nich m.in. Finlandię, kraje nadbałtyckie,

Ukrainę, Krym (Półwysep Krymski) i Gruzję. Zob. A. Czubiński,  Studia ostatnie, Wydawnictwo Poznańskie,

Poznań 009, s. 8. Zaprezentowane wyżej koncepcje mieściły się w ramach lansowanej przez Friedricha

Naumanna idei tzw. Mitteleuropy. Szerzej zob. J. Krasuski,  Polska-Niemcy. Stosunki polityczne od zarania

po czasy najnowsze, Wydawnictwo KURPISZ, Poznań 00, s. 06.

8  W tym względzie odrębne stanowisko reprezentował S. Burián von Rajecz, który uważał to rozwiązanie

za zbyt daleko idące i postulował wdrożenie własnej (austro-węgierskiej) ustawy celnej. Dlatego też

zaproponowano wprowadzenie jednolitego rozwiązania w zakresie ceł i komunikacji pomiędzy Cesar-

stwem Niemieckim a Austro-Węgrami. Kwestię tę definitywnie wprowadzono w życie dopiero w 98 r.

Zob. J. Krasuski,  Polska-Niemcy…,  op. cit., s. 06.

86

główna uwaga autora pamiętnika skupiona została na zagadnieniach odnoszą-

cych się do sformowania Wojska Polskiego i jego udziału w wojnie po stronie

państw centralnych.

Opisując  ten  ostatni  z  wymienionych  wyżej  problemów,  gen.  Ludendorff

wskazał na różnicę stanowisk, z którymi miał do czynienia ze strony kierow-

nictwa wojskowego i częściowo politycznego Monarchii Habsburskiej. Pomimo

„dogadania” już kwestii ogólnych w zakresie powołania Królestwa Polskiego,

sprawy organizacji jego sił zbrojnych pozostawały nadal nieuregulowane. Re-

gulacją ich i tworzeniem rozwiązań organizacyjno-strukturalnych oraz koncep-

cji wykorzystania w działaniach wojennych zajął się osobiście gen. Ludendorff

i gen. Hans Hartwig von Beseler, który stanął na czele General-Gubernatorstwa

Warszawskiego 9.  Ten  ostatni  według  przekazu  Ludendorffa:   interesował  się

ukonstytuowaniem polskiego wojska i dochodził do nadzwyczaj korzystnych wi-

doków  w  tym  celu 0.  Ponadto  gen.  von  Beseler:   wskazywał,  jako  zasadniczy

warunek powodzenia, ogłoszenie o utworzeniu Królestwa i utworzenie własnej

administracji w kraju z przyłączeniem generał-gubernatorstwa Lubelskiego do

Warszawskiego. Wtedy dopiero Polacy uwierzą, że Centralne Mocarstwa poważ-

nie myślą o urzeczywistnieniu dążeń polskich. Mojem zdaniem, to zapatrywanie

było słuszne  – oceniał stanowisko von Beselera gen. Ludendorff.

Jednak  inne  zapatrywania  w  tym  zakresie  mieli  przedstawiciele  monarchii

austro-węgierskiej.  Generał Ludendorff w  swoim memuarze wskazuje  przede

wszystkim na „umiarkowany optymizm” ze strony Naczelnego Dowództwa K. u. K.

Armii, który prezentował feldmarsz. Franz Conrad von Hötzendorf – będący do

marca 97 roku szefem Sztabu Generalnego . Zwrócił także uwagę na od-

mienne stanowisko barona Buriána von Rajecz, co do kwestii połączenia ge-

neralnych gubernatorstw lubelskiego i warszawskiego pod wspólnym dowódz-

twem, oraz wprowadzenia zasady dominacji dowództwa niemieckiego nad no-

wotworzonymi formacjami polskimi. Przeszkody te jednak, jak stwierdza gen.

Ludendorff, nie zahamowały czynności podejmowanych przez stronę niemiecką

w zakresie tworzenia oddziałów Wojska Polskiego. Pomimo tego, że „naczelni

9  Urząd  ten  objął  .08.95  r.  Szerzej  nt.  funkcjonowania  General-Gubernatorstwa  Warszawskiego

i  poglądów  von  Beselera  na  kwestie  powołania  i  funkcjonowania  Królestwa  Polskiego  m.in.  pisze

w swoim memuarze Bogdan Hutten-Czapski. Zob. B. Hutten-Czapski,  Sześćdziesiąt lat życia politycz-

nego i towarzyskiego, Tom drugi, Nakładem Księgarni F. Hoesicka, Warszawa 96.

0  L. K.,  Ze wspomnień wojennych…, s. 0.

Ibidem, s. . Według oceny gen. Juliana Stachiewicza, von Beseler był gorącym zwolennikiem tworzenia

Wojska Polskiego. On też najpełniej dostrzegał potrzebę powołania polskich formacji zbrojnych o cha-

rakterze  wojska  powszechnego,  a  nie  ochotniczego.  Pomimo  różnych  stanowisk  w  tej  kwestii  opraco-

wał najbardziej konkretny plan rozbudowy polskiej armii. Powołując się na memoriał gen. von Beselera

skierowany do gen. Ericha von Falkenhayna z .08.96 r. Stachiewicz stwierdza, że Beseler jako pierwszy

dokonał rzetelnej oceny ilościowej naszych zasobów mobilizacyjnych i wskazał optymalne rozwiązania

organizacyjne w zakresie tworzenia Wojska Polskiego. W tym względzie uwzględnił również problem kadry

dowódczej (oficerskiej) i skalkulował czas niezbędny na przeprowadzenie szkolenia. Szerzej zob. J. Stachie-

wicz,  Niemieckie plany organizacji Wojska Polskiego w czasie wojny światowej, „Niepodległość” (red.) Leon

Wasilewski, t. I, z. , Warszawa 90, s. 7-8 [przypis ].

Stanowisko  szefa  Sztabu  Generalnego  K.  u.  K  Armii,  gen./feldmarsz.  F.C.  von  Hötzendorf  piastował

od  8..906  r.  Szerzej  o  jego  karierze  wojskowej  i  zapatrywania  na  kwestie  strategiczne  I  wojny

światowej zob. Feldmarschall Conrad,  Aus Meiner Dienstzeit 1906-1918, band -5, Rikola Verlag, Wien/

Berlin/Leipzig/München 9-95.

87

mężowie stanu nie doszli do porozumienia” gen. von Beseler rozpoczął prace

koncepcyjne nad organizacją formacji polskich.

W  tym  względzie,  jako  podstawę  powodzenia  rozwiązań  organizacyjnych,

przyjął  on  założenie,  że  utworzenie  Wojska  Polskiego  będzie  możliwe  wów-

czas, gdy państwa centralne ogłoszą oficjalnie powstanie Królestwa Polskiego.

Dlatego też zaproponował w pierwszej fazie działań organizacyjnych sformo-

wanie  czterech  lub  pięciu  dywizji  piechoty,  które  mogłyby  zakończyć  proces

organizacyjny i szkoleniowy do kwietnia 97 roku. Wówczas to polskie związ-

ki  taktyczne  miały  zostać  przekazane  do  dyspozycji  Naczelnego  Dowództwa.

Oczywiście paradygmatem, na którym miało zostać stworzone Wojsko Polskie

miały stać się Legiony Polskie.

Jednak wdrożenie tych koncepcji w życie, pomimo przychylnego stanowiska

kanclerza Bethmanna-Hollwega, napotkało wiele trudności, które w końcu zni-

weczyły podjęty wysiłek organizacyjny. Opisując te zdarzenia gen. Ludendorff

odnotował,  że:   przeciw  utworzeniu  Królestwa  Polskiego  podnoszono  z  wielu

stron Niemiec poważne wątpliwości. Niezwłocznie z Berlina rozeszły się pogłos-

ki, że to ja ten projekt stworzyłem. Prosiłem rząd kilkakrotnie o oświetlenie prze-

biegu sprawy, ale, mimo moich próśb, nie znalazł się żaden mąż stanu, któryby

tę  kwestię  prawdziwie  przedstawił.  Tak  jak  przy  wojnie  podmorskiej   Główne

Dowództwo  zostało  w  jesieni  1916  r.  wciągnięte  w  polityczną  walkę  bez  jego

przyczynienia się do niej, tak i teraz o taką walkę je oskarżono. Czy było to dziw-

nym, że czułem się zupełnie od tych wypadków odosobnionym? Wszyscy, którzy

razem ze mną pracowali, wiedzą, że zawsze byłem za szczerym wypowiedzeniem

się, wszystkie przeciwne argumenty wysłuchiwałem, ale bezwarunkowej szcze-

rości  żądałem.  Byłem  przez  kanclerza  państwa  wezwany  dla  wzięcia  udziału

w redakcji odezwy o utworzeniu Królestwa Polskiego. Odezwa ta nie była jasną

i to zdanie moje o niej wypowiedziałem .

Wskazane przez gen. Ludendorffa trudności i przeszkody w zakresie utworze-

nia Królestwa Polskiego i jego „siły zbrojnej” zaliczyć należy do sfery wątpliwo-

ści i rozbieżności stanowisk w łonie państw centralnych. Nie były one jednak

jedynymi i jak słusznie zauważał feldmarsz. Conrad von Hötzendorf, trudności

tkwiły również w stosunku Polaków do niemieckich władz okupacyjnych (wojen-

nych). Ten istotny element, rzutujący bezpośrednio na proces realizacyjny idei

stworzenia polskich formacji zbrojnych, dostrzegł również autor omawianego

Ludendorff  odwołuje  się  tu  do  koncepcji  wojny  podwodnej,  której  prekursorem  był  adm.  Alfred  von

Tirpitz. Po wielu naradach i „perturbacjach” decyzję o rozpoczęciu nieograniczonej wojny podwodnej

z wykorzystaniem okrętów podwodnych podjęto 9.0.97 r. na zamku w Pszczynie. W aspekcie stra-

tegicznym  normował  ją  „Memoriał  szefa  Sztabu  Admiralicji  adm.  Henniga  von  Holzendorffa  do  szefa

Sztabu Generalnego z ..96 r. w sprawie stosowania nieograniczonej wojny okrętami podwodny-

mi”. Działania wojenne rozpoczęły się .0.97 r. i trwały do 0.0.98 r. Zakończył je rozkaz cesarza

o wstrzymaniu atakowania przez u-booty statków handlowych. Szerzej zob. A. v. Tirpitz,  Wspomnienia,

Wydawnictwo  „Bellona”,  Warszawa  997,  s.  68-0;  J.  Gozdawa-Gołębiewski,  T.  Wywerka-Prekurat,

Wojny na Morzu, www.acn.waw.pl/literatura/arty_morze/pwp/htm (dostęp: 0..0);  Memoriał szefa

Admiralicji Niemieckiej, admirała Henniga von Holendorffa, do szefa Sztabu Generalnego feldmarszałka

Paula von Hindenburga w sprawie stosowania nieograniczonej wojny łodziami podwodnymi, 22.12.1916 r.

[w:] A. Deruga, J. Derużyna [oprac.],  Pierwsza wojna światowa 1914-1918, „Teksty źródłowe do nauki

historii w szkole, Nr 7”, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 960, s. 6-7.

L. K.,  Ze wspomnień wojennych…, s. .

88

memuaru. Stąd jako fiasko koncepcji wojskowego wykorzystania Polaków przy-

wołuje on stosunek naszego narodu do kwestii niepodległości i odnoszenie się

do  nowo  powołanego  Królestwa  Polskiego.   Ogłoszenie  z  5  listopada  o  utwo-

rzeniu  Królestwa 5  –  pisze  gen.  Ludendorff  –   jak  i  wszystkie  przygotowawcze

prace do zorganizowania wojska polskiego, były razami kierowanymi w wodę!

(…)  Musiałem zaniechać myśli o wzmocnieniu naszych sił przez wojska polskie.

Również gen. v. Beseler wyznał, że się pomylił. Kwestia stworzenia wojska pol-

skiego ostatecznie upadła. Powstawały od czasu do czasu myśli zorganizowania

narodowych  polskich  oddziałów  wojskowych…  (…)   Stworzenie  armii  polskiej

upadło  z  politycznych  względów.  Polacy,  zdaje  się  woleli  widzieć  urzeczywist-

nienie swych celów przy pomocy Entente’y przeciw Niemcom i Austro-Węgrom.

(…)   Jeżeli  skoordynujemy  stosunki  rządzące  w  Polsce  i  w  krajach  wschodnich

z próbą utworzenia Królestwa Polskiego, to wyda nam się ta próba bezcelową.

Bowiem  i  bez  proklamowania  Król. [estwa]   Polskiego,  i  usiłowania  stworzenia

armii wydarzenia te mogły mieć miejsce; leżało to w historycznych tradycjach,

w wytrwałym, silnym, narodowym samopoczuciu Polaków, a także w dawnym

wrogim stosunku do Niemiec 6.

Kończąc rozważania dotyczące poglądów gen. Ludendorffa na kwestie orga-

nizacji Wojska Polskiego, możemy jednoznacznie stwierdzić, że wcale nie był

on orędownikiem odbudowy niepodległej Polski. Powołanie Królestwa Polskie-

go postrzegał tylko jako potrzebę stworzenia swoistego rodzaju reprezentacji

władzy, która miała legitymizować pobór kolejnych roczników mężczyzn naro-

dowości polskiej. Czyli, jak nie ukrywa autor pamiętnika, chodziło mu głównie

o wykorzystanie zasobu ludzkiego, który wchodząc w szeregi Wojska Polskiego

przejąłby ciężar walk i odciążył przez to formacje niemieckie oraz częściowo

austro-węgierskie.

Opowiadając się za powstaniem polskich formacji zbrojnych, nie przeceniał

też ich wartości bojowej. Zdając sobie sprawę, że zaciąg może przynieść mierne

efekty,  co  zresztą  nastąpiło,  bardziej  skłaniał  się  do  rozwiązań  dyplomatycz-

nych, z których jako najważniejsze postrzegał zawarcie pokoju z Rosją. Pokój

z państwem carów był dla gen. Ludendorffa ważniejszy od kwestii polskiej. Sta-

nowisko to jednoznacznie wyartykułował w swoim memuarze, pisząc:  znacznie

wyżej stawiałem pokój z Rosją nad całą sprawę armii polskiej z Królestwem Pol-

skim, czemu ja, jako urodzony w prowincji poznańskiej 7,  w głębi serca mego

nie mogłem jak być przeciwnym. Polska armia mogłaby dostarczyć tylko kilku

dywizji, znaczenie których zupełnie znikało wobec usunięcia Rosji z liczby nie-

przyjacielskich państw wojujących 8.

Dążenie  do  zawarcia  pokoju  z  państwem  carów,  początkowo  zdawałoby

się  nierealne,  zaczęło  przybierać  rzeczywisty  wymiar  w  momencie  obalenia

5  Chodzi tu o tzw. Akt 5 listopada 96 roku, który w imieniu „swoich” cesarzy ogłosili generał-guberna-

tor lubelski Karl Kuk oraz generał-gubernator warszawski von Beseler. Treść aktu patrz: H. Janowska,

T. Jędruszczak (red.),  Powstanie II Rzeczypospolitej. Wybór dokumentów 1866-1925, Ludowa Spółdziel-

nia Wydawnicza, Warszawa 98, s. 9.

6  L. K.,  Ze wspomnień wojennych…, s. -5, [fragmenty].

7  Miejscem  urodzenia  Ericha  Ludendorffa,  o  czym  już  wspomniano  wcześniej,  była  wieś  Kruszewnia

obecnie należąca administracyjnie do gminy Swarzędz.

8  L. K.,  Ze wspomnień wojennych…, s. 5-6.

89

w  Rosji  caratu.  Prezentując  poszczególne  fazy  rozmów  odnoszących  się  za-

równo do sfery koncepcyjnej, jak i preliminariów pokojowych, gen. Ludendorff

ukazał swoją rolę w tym procesie. Niestety pokój z Rosją nie mógł zostać za-

warty  bez  uwzględnienia  sprawy  polskiej.  W  tym  względzie  w  analizowanym

memuarze zaprezentowane zostały stanowiska Niemiec i Austro-Węgier, co do

przyszłości ziem polskich. Stanowiska te często różniły się w zakresie koncepcji

odbudowy  i  funkcjonowania  przyszłej  Polski,  a  przede  wszystkim  kwestii  jej

podporządkowania, pod któreś z wymienionych wyżej państw. Spory te utoż-

samia gen. Ludendorff głównie z poglądami niemieckiego kanclerza von Beth-

manna i austro-węgierskiego ministra spraw zagranicznych Ottokara hr. Czer-

nina  von  und  zu  Chudenitza 9,  który  proponował  Niemcom  oddanie  Francji

Alzacji i Lotaryngii, w zamian za co monarchia habsburska miała przekazać na

rzecz Polski Galicję.

Problematyka dotycząca naszego kraju w kontekście zawarcia pokoju pomię-

dzy państwami centralnymi a Rosją została szerzej opisana w rozdziale pamięt-

nika noszącym tytuł:  Sprawa Polski i zabiegi o pokój. Generał Ludendorff zrela-

cjonował i skomentował w nim przebieg rozmów z hr. Czerninem oraz odniósł

się do austro-węgierskich koncepcji podziału wpływów w Europie Środkowo-

Wschodniej,  w  tym  i  Polski.  Ponadto  wyraził  swoje  stanowisko  w  kontekście

zawarcia  pokoju  z  Rosją,  w  którym  zaakcentował  przede  wszystkim  fakt,  że

dążącym do pokoju musi być dawne państwo carów, a nie państwa centralne.

Odnosząc  się  do  pierwszego  z  wymienionych  problemów  autor  memuaru

napisał:  hr. Czernin (…)  uzasadniał przede wszystkim dążenie do pokoju, jako

wywołane wewnętrznymi stosunkami Dwumonarchji. Odpowiedziałem hr. Czer-

ninowi, że powinien narody swojej Dwumonarchji silniej trzymać i ducha wznie-

cać. Odrzekł, że to nie jest możliwe. Na to ja, że jego polski projekt przedstawia

wątpliwości. Jakie stanowisko zajęliby Polacy wobec niego? Jakby to się odbiło

na  naszych  wschodnich  kresach!  Byłem  tem  więcej  tym  planem  zdziwiony,  że

w Warszawie austriacko-węgierska polityka odnośnie do Polaków odznaczała się

brakiem  szczerości  dla  interesów  Niemiec.  W  tym  polskim  projekcie  wszystko

było  niejasne,  odstąpienie  zaś  Francji  Alzacji  i  Lotaryngii  miało  jednostronne

znaczenie, o którym mowy być nie mogło, póki nie byliśmy pobici. Każdy naród

ceni swój honor i z nim upada 0.

Dalej relacjonując przebieg rozmów z hr. Czerninem, gen. Ludendorff zasyg-

nalizował  kwestię  włączenia  Rumunii  do  sfery  wpływów  austro-węgierskich.

W  tym  względzie  minister  spraw  zagranicznych  monarchii  habsburskiej  miał

zadeklarować oddanie  Wschodu wraz z Polską w orbitę wpływów Niemiec.

Wkrótce  potem  przedstawiał  hr.  Czernin  z  wielką  gorliwością  –  pisze  autor

memuaru –  rozwiązanie sprawy austro-polskiej i w prawdziwym świetle odsłonił

9  Ottokar hr. Czernin von und zu Chudenitz (87-9), był z pochodzenia Czechem. W latach 96-98

piastował  stanowisko  ministra  spraw  zagranicznych  monarchii  naddunajskiej.  W  swoim  programie

„stosunków międzynarodowych” hr. Czernin zakładał opanowanie Serbii i Rumunii i rezygnację z pol-

skich  nabytków  terytorialnych  na  rzecz  Cesarstwa  Niemieckiego.  W  odniesieniu  do  Galicji  wspierał

antypolskie poczynania Ukraińców w jej wschodniej części. Szerzej nt. stosunku hr. Czernina do kwe-

stii polskiej zob. m.in. w jego memuarze: O. Czernin,  Im Weltkriege, Verlaget bei Ullstein Co., Berlin

und Wien 99, s. 7-85.

0  L. K.,  Ze wspomnień wojennych…, s. 7.

90

politykę  Austro-Węgier.  Wyrzeczenie  się  Polski  wywarłoby  olbrzymie  wrażenie

w tej monarchii. Szło też o prestige młodego cesarza .  Był to jasny zamiar przy-

ciśnięcia  nas  do  muru,  tak  co  do  Polski,  jak  i  co  do  Rumunii.  Austro-polskie

rozwiązanie nosiło w sobie poważne niebezpieczeństwa dla Prus i Niemiec. Feld-

marszałek   i ja obawialiśmy się, że to spowoduje zerwanie sojuszu i zagrażać

będzie bezpośrednio naszym prowincjom wschodnim. Polacy rościliby dalej swe

pretensje do niemieckich posiadłości, a pruscy Polacy razem by z nimi działa-

li. Rząd w Wiedniu byłby rzecznikiem tych żądań. Gdyby te żądania wychodziły

od samej Polski, to Niemcy mogłyby z tym się załatwić, gdyby zaś za tym stało

słowiańskie  państwo  austriackie,  to  wtedy  sprawa  ta  nabrałaby  nagle  innego

znaczenia. Niemcy byłyby poważnie zagrożone w swoich sprawach życiowych,

konflikt między dwoma monarchiami byłby nieunikniony, a Niemcy znalazłyby

się w nadzwyczajnie ciężkim położeniu militarno-politycznym. Projekt ten obej-

mowałby i Śląsk, a nasza łączność z Wschodnimi Prusami, Litwą i Kurlandią zo-

stałaby zagrożona. Dla mnie nie było też jasne, jakie dla Niemiec pod względem

gospodarczym  wytworzyłoby  się  położenie,  które  w  samej  Polsce  przyniosłoby

nam  największe  trudności  i  odcięłoby  nas  od  rynku  rosyjskiego.  Wiedzieliśmy

wszakże, jakie utrudnienia nam czyniła Austria, jako kraj tranzytowy, w naszych

stosunkach handlowych na Bałkanach .

Jak nietrudno zauważyć z przytoczonego wyżej cytatu, gen. Ludendorff oba-

wiał się w pierwszej kolejności utraty ziem wschodnich Niemiec, które postrze-

gał jako swoistego rodzaju strefę styku pomiędzy Rosją a Cesarstwem Niemie-

ckim. Stąd też przyjmując, że w niedalekiej przyszłości nastąpi pokój, po którym

to ważną rolę odgrywać będą stosunki ekonomiczne między Wschodem a Za-

chodem, utrzymanie ziem polskich pod zwierzchnictwem niemieckim uznawał

za wszech miar pożądane. Oczywiście chodziło tu głównie o obszary śląskie,

stanowiące  jeden  z  najbardziej  uprzemysłowionych  regionów  na  wschodzie

Cesarstwa Niemieckiego. Ważnym z punktu widzenia ekonomicznego było też

zachowanie pełnej łączności z niemieckimi posiadłościami na północy, do któ-

rych  należały  Prusy  Wschodnie,  jak  i  państwa  bałtyckie  posiadające  znaczny

odsetek  społeczności  niemieckiej.  Te  –  głównie  rolnicze  –  obszary  cesarstwa

stanowiące  podstawę  gospodarki  żywnościowej,  między  innymi  dla  obszaru

brandenburskiego, miały nie mniejsze znaczenie w powojennym „urządzaniu

gospodarki” państwa niemieckiego.

Chodzi  tutaj  o  następcę  Franciszka  Józefa  I,  którym  został  Karol  I  Habsburg-Lotaryński  (887-9).

W  swoim  „programie  władzy”  podjął  on  działania  zmierzające  do  zakończenia  działań  wojennych

i zachowania Cesarstwa Austriackiego, które miało się stać państwem autonomicznych krajów narodo-

wych. Program ten, aczkolwiek z pewnymi modyfikacjami, które były rozbieżne w stosunku do koncepcji

cesarza, realizował też ówczesny minister spraw zagranicznych monarchii habsburskiej – hr. Czernin

von und zu Chodenitz. Szerzej zob. T. Griesser-Peèar,  Die Mission Sixtus. Österreichs Friedensversuch

im Ersten Weltkrieg, Verlag Amalthea, Wien-München 988; August Demblin, [opracowanie i uzupełnienie:

Alexander Demblin],  Minister gegen Kaiser. Aufzeichnungen eines österreichisch-ungarischen Diplomaten

über Außenminister Czernin und Kaiser Karl, Verlag Böhlau, Wien-Köln-Weimar 997.

Mowa  tu  o  feldmarsz.  Paulu  von  Beneckendorff  und  von  Hindenburg  (87-9),  który  w  owym

czasie  był  szefem  Sztabu  Generalnego.  Szerzej  zob.  W.  Maser,   Hindenburg,  Wydawnictwo  Oficyna

Historii XIX i XX wieku, Lublin 000; Generalfeldmarschall von Hindenburg,  Aus meinem Leben, Verlag

von S. Hirzel in Leipzig, Leipzig 90.

L. K.,  Ze wspomnień wojennych…, s. 8-9.

9

Stojąc  na  poprzednio  wyrażonym  stanowisku  w  kwestii  zawarcia  pokoju,

gen.  Ludendorff  podtrzymał  swą  koncepcję  „porozumienia  pokojowego”,  ale

korzystnego dla Niemiec. Pod tym ostatnim stwierdzeniem rozumiał zawarcie

takiego  pokoju,  który  nie  „świadczyłby  o  słabości  państw  centralnych”  i  nie

stwarzał „wrażenia”, że Cesarstwo Niemieckie wyczerpało swoje zdolności mi-

litarne.  Tego  typu  pogląd  wyraził  między  innymi  w  nocie  dyplomatycznej ,

którą cesarz niemiecki przekazał w maju 97 roku jako odpowiedź na list cesa-

rza Karola I z kwietnia tegoż roku. Lansowane przez gen. Ludendorffa dążenie

do zawarcia pokoju z osłabioną wewnętrznie Rosją zaczęło się spełniać. Stąd

też mógł on w swoim memuarze zapisać, że:  Stosunki w Rosji kształtowały się

dla nas korzystnie, coraz silniej ujawniało się tam dążenie do pokoju. Naszym

poważnym  zadaniem  było  pilnie  śledzić  za  rozwijaniem  się  rozkładu  w  Rosji

i popierać go, a jednocześnie [podejmować – przyp. J.Ś.]  próby sondowania, pro-

wadzone w sprawie pokoju, tak pokierować, żeby do rzeczywistych pertraktacji

doprowadzić. Byłyby może one wstępem do zawarcia ogólnego pokoju 5.

Zgodnie z przewidywaniami gen. Ludendorffa rozpad państwa rosyjskiego na-

stępował bardzo szybko. Analizując go autor memuaru ubolewa przede wszyst-

kim nad anarchią, jaka zapanowała w szeregach wojska rosyjskiego, której szcze-

gólnym wyrazem było pozbawienie władzy oficerów i złamanie wszelkich zasad

dyscypliny wojskowej. W tym względzie, jako żołnierz, wyraża swoistego rodza-

ju  ubolewanie  nad  losem  armii  przeciwnika.  Zastanawia  się  też,  czy  do  końca

przemyślane było pod względem politycznym „eksportowanie” do Rosji Lenina?

Oczywiście cel został osiągnięty, co uwidoczniło się w rozpadzie siły bojowej tego

głównego przeciwnika Niemiec na wschodzie, ale fakt destrukcji społecznej i gło-

szenie haseł „socjalnych” przyczyniał się również do przenikania tych idei poza

linie frontu. Stąd też gen. Ludendorff, trafnie już u samego zarania funkcjonowa-

nia Rosji bolszewików, dostrzegł zagrożenie, które niosła ich ideologia. Ideologia

nastawiona na rozszerzenie rewolucji w innych państwach europejskich, których

społeczeństwa zmęczone wojną stawały się podatne na propagandę bolszewicką.

Tego faktu nie uwzględniono w niemieckich kalkulacjach politycznego i militar-

nego załamania Rosji, poprzez „wydelegowanie” do niej Lenina.

Opisując  poszczególne  fazy  rokowań  pokojowych,  autor  memuaru,  wielo-

krotnie odwołuje się do sprawy polskiej. Jednak nadrzędną kwestią w tych roz-

ważaniach jest dążenie do wynegocjowania jak najlepszych warunków pokoju

dla Cesarstw Niemieckiego, a w takim założeniu problem Polski jako kraju, sta-

wał  się  tylko  przeszkodą.  Odniesienie  do  zagadnień  polskich  znajdujemy  już

w  pierwszych  partiach  dokonanej  przez  gen.  Ludendorffa  rekonstrukcji  prze-

biegu rozmów pokojowych. Opisując rozpoczęcie układów pokojowych, które

nastąpiło  grudnia 97 roku, zwraca on uwagę na fakt, że:  Dla dalszej przy-

szłości Niemiec było wyrokującym, ażeby cały problem kwestii wschodniej był

rozwiązany w sposób, odpowiadający interesom Niemiec i Prus, oraz ogranicza-

jący niebezpieczeństwo ze strony Polski 6.

O sporządzenie głównych tez odpowiedzi na list Karola I oprócz gen. Ludendorffa poproszeni zostali

feldmarszałek Hindenburg i admirał Reinhard Scheer.

5  L. K.,  Ze wspomnień wojennych…, s. 0.

6  Ibidem, s. 7.

9

Wątek  ten  rozwinął  prezentując  dalszy  przebieg  obrad  odnoszący  się  do

ustaleń narady w Kreuznach 7, która miała miejsce 8 grudnia 97 roku.  Na-

sza przyszłość na Wschodzie była zakwestionowaną – pisze autor pamiętnika.

Jakie  stanowisko  zajęliby  Łotysze  trudno  było  przewidzieć.  Niebezpieczeństwo

przyłączenia Litwy i Białorusi do Polski przybierało coraz większe prawdopodo-

bieństwo i przeciwstawiało się radykalnie interesom Austro-Węgier. Nie myślano

o niezbędnym zabezpieczeniu granic. Z generałem Hoffmannem 8  ubolewaliśmy

nad  przebiegiem  pertraktacji.  Generał  sądził,  że  wszystko  już  było  omówione

18 grudnia w Kreuznach. Wytłumaczyłem mu, że my o niczym nie byliśmy powia-

domieni, i po 14-dniowym odroczeniu układów, poleciłem mu stanowczo zażądać

od sekretarza stanu v. Kühlmanna 9  przynajmniej ustalenia naszych zamierzeń

odnośnie do Kurlandii i Litwy i możliwości zajęcia terenu obronnego w Polsce.

Takie były wskazówki Cesarza i umowy władz wojennych z kanclerzem dla warun-

ków pokojowych ze strony naszego państwa. Sekretarz stanu v. Kühlmann zajął

żądane stanowisko w układach; było to niewątpliwie sprzeczne ze stanowiskiem

hr. Czernina, który groził gotowością zawarcia osobnego pokoju 0.

Działalność  wspomnianego  wyżej  austro-węgierskiego  szefa  dyplomacji

sprowadzała się między innymi do zawężenia tzw. polskiego pasa granicznego.

W tej kwestii w styczniu 98 roku uzyskał on nawet akceptację von Kühlmanna.

Fakt  ten,  który  był  niezgodny  z  ustaleniami  grudniowymi  w  Kreuznach,  wy-

wołał u gen. Ludendorffa oburzenie i poczucie nieliczenia się z jego zdaniem.

Czując  się  niejako  odsuniętym  od  podejmowania  strategicznych  decyzji,  po-

wziął on nawet zamysł podania się do dyspozycji cesarza z prośbą o zwolnienie

z misji politycznej. Swe wątpliwości przedyskutował z gen. Morizem Freiherrem

von Lynckerem , który zalecił mu zasięgnięcie opinii feldmarszałka von Hinden-

burga. Ten ostatni zasugerował wstrzymanie się z dymisją, o której zobowiązał

się sam porozmawiać z cesarzem. Tym sposobem sprawa została niejako „wyci-

szona” i gen. Ludendorff nadal prowadził rozmowy pertraktacyjne w kwestii po-

koju z Rosją bolszewicką. W rozmowach kwestia Polski nadal pozostawała jako

jedna z wiodących. Do swojej rozgrywki wprowadzili ją również przedstawiciele

bolszewiccy, z których największą aktywność wykazywał Lew Trocki .

7  Dawne miasto w Prusach obecnie Bad-Kreuznach w Nadrenii-Palatynacie.

8  Max Hoffmann (869-97) – był przedstawicielem Głównego Dowództwa wojsk niemieckich na rokowa-

niach pokojowych w Brześciu Litewskim. Biegle znał język rosyjski. Szerzej zob. M. Hoffmann,  Wspomnie-

nia. Wojna wśród niewyzyskanych sposobności, Wydawnictwo Napoleon V, Oświęcim 0.

9  Richard von Kühlmann (87-98) – w czasie rokowań pokojowych w Brześciu Litewskim był on ofi-

cjalnym pełnomocnikiem Niemiec. W końcowym etapie wojny został ministrem spraw zagranicznych

Cesarstwa  Niemieckiego.  Przy  nim  działał  w  charakterze  „osobnego  przedstawiciela”  wspomniany

wcześniej gen. M. Hoffmann.

0  L. K.,  Ze wspomnień wojennych…, s. 9.

M.  Freiherr  von  Lyncker  (85-9)  –  był  szefem  Gabinetu  Wojskowego  Cesarza.  W  zakresie  jego

obowiązków leżało m.in. opiniowanie nominacji personalnych w armii cesarskiej.

Lew Trocki wł. Lejba Bronsztejn (879-90). Rosyjski działacz rewolucyjny. Podczas rozmów poko-

jowych w Brześciu Litewskim piastował stanowisko ludowego komisarza spraw zagranicznych, a na-

stępnie (od .0.98) był komisarzem spraw wojskowych i morskich. W końcowym okresie I wojny

światowej  (.09.98)  został  przewodniczącym  Rady  Wojennej  Rosyjskiej  Federacyjnej  Socjalistycz-

nej  Republiki  Radzieckiej.  O  jego  udziale  w  rozmowach  pokojowych  i  prezentowanym  stanowisku

w kwestii polskiej, zob. m.in. L. Trocki,  Moje życie. Próba autobiografii, Spółka Wydawnicza „Bibljon”,

Warszawa 90, [reprint: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 990], s. 0-8.

9

Oceniając działalność delegacji bolszewickiej autor memuaru dostrzegł prze-

de wszystkim jej rolę propagandową. Sprowadzała się ona do lansowania idei

samostanowienia  (samookreślenia)  narodów,  oczywiście  pod  warunkiem,  że

czynności w zakresie określenia przynależności państwowej danej nacji podej-

mowane będą pod egidą „nowego rządu Rosji”. W tym działaniu gen. Ludendorff

słusznie upatrywał dążenia do zbolszewizowania północnych i zachodnich ob-

szarów dawnego imperium rosyjskiego. Niestety tego faktu nie dostrzegali przed-

stawiciele monarchii naddunajskiej. Stąd opowiadali się oni za przywołaną już

wcześniej  koncepcją  „autonomicznych  państw  narodowych”  funkcjonujących

pod  berłem  cesarza  austriackiego.  Dając  wyraz  tym  ocenom  gen.  Ludendorff

w swoim pamiętniku zapisał:  Byli oni [bolszewicy – przyp. J.Ś.]  nacjonalistami,

którzy uważali, że oderwanie Kurlandii, Litwy i Polski, bez względu na jakiekol-

wiek prawo samookreślenia narodów – było krokiem nieprzyjacielskim względem

Rosji. Wprowadzenie do Polski prawa o samookreśleniu narodów leżało w inte-

resie  Austro-Węgier,  ale  nie  w  naszym.  Dwumonarchia  obiecywała  sobie,  przy

pomocy Polaków, wzmocnić swoje stanowisko polityczne i gospodarcze .

Dążąc do spacyfikowania oddziaływania Trockiego na opinię publiczną, w której

to zaczął wzbudzać coraz większe zainteresowanie swoimi „mowami pokojowy-

mi”, postanowiono włączyć do rokowań delegację ukraińską. Wprawdzie dopusz-

czenie Ukraińców do rozmów pokojowych miało ograniczyć wpływy bolszewi-

ków, to również zaważyło bezpośrednio na kwestii odbudowy państwa polskiego.

Decyzje, które podjęto w Brześciu Litewskim, co do części ziem polskich stały się

w niedalekiej przyszłości zarzewiem polsko-ukraińskiego konfliktu zbrojnego, który

wybuchł  listopada 98 roku . Jednak zanim to nastąpiło warto przypomnieć

początki rokowań brzeskich, w których uczestniczyła delegacja ukraińska.  Dele-

gaci Ukrainy – pisze gen. Ludendorff –  przybyli 12 stycznia [98 roku – przyp. J.Ś.]

do Brześcia i zajęli od razu odmienne od bolszewików stanowisko. Byli oni wy-

różniająco przyjęci przez gen. Hoffmanna i dali nam możność rozpoczęcia odręb-

nych  pertraktacji.  Te  zaś  opierały  się  na  praktycznych  zasadach  i  nie  gubiły  się

w dziedzinie fantastycznych planów na przyszłość, urzeczywistnienie których, o ile

w ogóle było możliwe, wymagałoby wieków.

Trzydziestego stycznia znów rozpoczęto pertraktacje z Trockim. Przedstawiały

one oryginalny obraz – wszystko obracało się dookoła niego. Dyplomaci zaczęli

jednak już sami przekonywać się, że rozmowy z nim do żadnego rezultatu nie

doprowadzą. Sekretarz Stanu v. Kühlmann i hr. Czernin przerwali pertraktacje

i 4 lutego powrócili do Berlina. Z Ukrainą zaś toczyły się dalsze układy na podsta-

wie zobowiązania się z ich strony do dostarczenia wielkiej ilości zboża dla Nie-

miec i Austro-Węgier, za co mieli w Polsce otrzymać korzystną dla siebie grani-

cę na spornym terenie Chełmskim. Zaś Austro-Węgry dały obietnicę stworzenia

we Wschodniej Galicji „ukraińskiego kraju koronnego”  5.

L. K.,  Ze wspomnień wojennych…, s. .

Szerzej  nt.  polsko-ukraińskiego  konfliktu  zbrojnego  lat  98-99  zob.  m.in.:  J.  Ślipiec,   Drogi  nie-

podległości.  Polska  i  Ukraina  1918-1921,   Dom  Wydawniczy  Bellona,  Warszawa  999;  M.  Klimecki,

Polsko-ukraińska  wojna  o  Lwów  i  Galicję  Wschodnią  1918-1919,   Oficyna  Wydawnicza  Volumen,

Warszawa 000.

5  L. K.,  Ze wspomnień wojennych…, s. 7.

9

Zapoznając  się  z  tym  fragmentem  wspomnień  generalnego  kwatermistrza

armii cesarskiej, nietrudno oprzeć się wrażeniu, że w tej części rokowań brze-

skich sprawa Polski została sprowadzona do li tylko do ukraińskiego zboża. Losy

południowo-wschodnich ziem dawnej Rzeczypospolitej dla państw centralnych

były  niczym  innym  tylko  swoistego  rodzaju  środkiem  płatniczym  za  potrzeb-

ne  im  ukraińskie  produkty  rolne.  Uzasadniając  to  posunięcie  gen.  Ludendorff

stwierdził, że nacisk w tym względzie wyszedł od szefa dyplomacji austro-węgier-

skiej.  Przy porozumieniach odbywających się w Berlinie – pisze autor pamiętni-

ka –  hr. Czernin przytoczył powody, które go skłoniły do zawarcia niekorzystnego

układu  z  Ukrainą,  wywołującego  wielki  sprzeciw  ze  strony  Polaków.  Z  tych  po-

wodów prosił o zachowywanie w tajemnicy, o ile to możliwym się okaże, wszel-

kich układów politycznych. Położenie Austrii w sprawie żywności było tak ciężkie,

że dowóz zboża z Ukrainy okazał się niezbędną koniecznością wobec ciągle zmniej-

szającego się dowozu z Rumunii. Było to więc widmo głodu. Ces.-król.  [cesarsko-

królewski  –  przyp.  J.Ś.]   gen.  Landwer 6 ,  szef  aprowizacji  armii,  pogłębił  jeszcze

ten smutny obraz i już wówczas prosił o pomoc.  Ponieważ v. Waldow 7  uważał,

że ta pomoc jest możliwą jeszcze, ale w bardzo ograniczonej ilości z powodu nasze-

go też bardzo poważnego położenia aprowizacyjnego, przeto nie mogłem przeciw

temu powstawać.

Drugą sprawą, którą rozważano powtórnie, była sprawa austro-polskiego roz-

wiązania. W tym przedmiocie byłem przeważnie słuchaczem. Ku memu zadowo-

leniu wypowiedzieli się przeciw takiemu rozwiązaniu z motywów gospodarczych

sekretarz stanu v. Stein 8 , hr. v. Rödern 9  i jeszcze kilku innych. Terytoria granicz-

ne nie odgrywały tu żadnej roli. Ambasador Austro-Węgier, książę Hohenlohe 50 ,

zarzucał mi stawianie trudności jego państwu. Wskazałem mu w mojej odpowie-

dzi, że nie ja, lecz inni panowie uczestniczący w naradzie takie stanowisko zajęli.

Polska sprawa pozostała więc w zawieszeniu 5.

Analizując powyższy pogląd gen. Ludendorffa można odnieść wrażenie, że

nie był on do końca przekonany, co do słuszności zamiany sprawy polskiej na

ukraińskie zboże. Opowiedział się za takim rozwiązaniem uwzględniając stano-

wiska innych osób. W podobny sposób podszedł do kwestii zawarcia odrębnego

6  Gen.-mjr Ottokar Landwehr von Pragenau (868-9). W czasie rozmów piastował stanowisko szefa

aprowizacji K.u.K armii. W późniejszym okresie był wiceprzewodniczącym (wiceprezydentem) Czerwo-

nego Krzyża. W omawianym memuarze błędnie zapisano jego nazwisko, pomijając literę „h”. Swoje

zapatrywania i oceny kwestii aprowizacyjnych armii i społeczeństwa monarchii w końcowym okresie

wojny wyłożył on w pracy: General Landwehr,  Hunger. Erschöpfungsjahre der Mittelmächte 1917/1918,

Almathea-Verlag, Zürich-Leipzig-Wien 9.

7  Wilhelm von Waldow (856-97). Podczas rozmów pokojowych piastował stanowisko szefa-ministra

kierującego Reichsemährungsamtem.

8  Hans  Karl  von  Stein  zu  Nord  und  Ostheim  (867-9).  W  czasie  wydarzeń  wspominanych  w  me-

muarze był sekretarzem stanu w Urzędzie Gospodarki Cesarstwa Niemieckiego (Reichswirtschaftsamt

des Deutschen Kaiserreichs).

9  Siegfried Graf von Rödern (870-95). W omawianym okresie piastował stanowisko sekretarza stanu

Skarbu Rzeszy i pełnomocnika kanclerza.

50  Książę Gottfried zu Hohenlohe-Schillingsfürst (867-9). Od  sierpnia 9 r. był ambasadorem

Cesarstwa  Austro-Węgierskiego  w  Berlinie.  Funkcję  tę  pełnił  również  podczas  opisywanych  przez

gen. Ludendorffa zdarzeń (urząd ambasadora zdał ..98 r.).

5  L. K.,  Ze wspomnień wojennych…, s. 8-9.

95

traktatu  pokojowego  z  Ukrainą  i  zerwania  rozmów  z  bolszewikami.  O  takim

obrocie spraw miał go zapewnić von Kühlmann, który w ostateczności nie do-

trzymał słowa. Za co też gen. Ludendorff wyraża w swym memuarze niezado-

wolenie z postępowania „sekretarza stanu” 5.

Powracając jednak do dalszych rozważań gen. Ludendorffa, dowiadujemy się

z jego memuaru, że pokój z Ukrainą był również wymuszony postępującą bol-

szewizacją tego państwa. Dążąc do zahamowania bolszewizowania się Ukrainy

należało przedsięwziąć operację wojskową, którą z dzisiejszej perspektywy mo-

żemy określić mianem stabilizacyjnej. Polegać ona miała na wkroczeniu wojsk

cesarskich na terytorium Ukrainy i wsparciu tego państwa w działaniach przeciw-

bolszewickich.  Takie  rozwiązanie  miało  zapewnić  również  dostawy  produktów

rolnych dla Niemiec, w których wyraźnie zaznaczył się kryzys żywnościowy. Stąd

gen. Ludendorff w swoich wspomnieniach stwierdził, że:  Niemcy (…)  już od roku

żyły z ziarna z wczesnych młocek i już potrzebowały dowozu. Rumunia zawiodła

pokładane w niej nadzieje. Jeszcze smutniejsze były widoki na przyszłość ze wzglę-

du na chybione rezultaty zbiorów tak u nas jak i w Rumunii. Niemcy zostawione

same sobie nie mogły przetrwać bez dowozu z zewnątrz, dowodem czego był wielki

brak żywności z zimie 1918/19 r. Bez pomocy z Ukrainy ta wielka bieda byłaby się

w owej chwili ukazała, nawet gdyby zburzenie państwowego ustroju nie było fak-

tem już dokonanym.

Przymierze  z  Ukrainą,  wobec  silnej  tam  propagandy  bolszewickiej,  opierało

się na słabych podstawach. Jasnym więc dla nas było, że dla otrzymania zboża

z Ukrainy zmuszeni będziemy militarnie wystąpić – inaczej cały ten pokój z nią

zakrawałby na farsę obałamucającą świat. (…)  Na razie nie miało celu prowadze-

nie tam szerszych operacji wojennych. Na Ukrainie należało stłumić bolszewizm

i ustanowić tam takie porządki, które by nam korzyści wojennych, zboża i surow-

ców dostarczyć były w stanie; w tym celu należało wkroczyć w głąb kraju 5.

W kolejnych partiach swoich wspomnień gen. Ludendorff nakreślił sytuację,

która doprowadziła do wypowiedzenia zawieszenia broni z Rosją bolszewicką

oraz zrelacjonował przebieg nowych rokowań pokojowych. Rokowania te zosta-

ły poniekąd wymuszone działaniami zbrojnymi, które począwszy od 8 i 9 lute-

go 98 roku podjęła armia cesarska na całym froncie wschodnim. Wynikiem tej

ofensywy było w pierwszej kolejności skłonienie Rosjan do podpisania pokoju

na nowych, korzystnych dla strony niemieckiej warunkach. Aktu tego dokonano

marca 98 roku o godz. 5.0. Jednak podpisanie umowy pokojowej z Rosją

bolszewicką nie miało związku z głównymi celami podjętej operacji wojskowej.

Sednem jej było jak największe rozszerzenie terytoriów kontrolowanych przez

Niemcy na kierunku północnym i wschodnim. Stąd też nie napotykając więk-

szego oporu ze strony wojsk bolszewickich, a ponadto uzyskawszy przychylny

stosunek ludności zamieszkującej opanowywane obszary, armia cesarska do-

tarła aż do Narwy, Pskowa, Połocka, Orszy i Mohylewa. Przesunięcie oddziałów

5  Generał Ludendorff napisał:  Powołany do Berlina uzyskałem od sekretarza stanu v. Kühlmanna zapew-

nienie, że w 24 godziny po podpisaniu pokoju z Ukraińcami nastąpi zerwanie z Trockim. (…) 9 lutego

podpisano pokój z Ukrainą. Prosiłem tam p. v. Kühlmanna aby, stosownie do przyrzeczenia, doprowadził

do zerwania z Trockim. P. Kühlmann odmówił.  Por. L. K.,  Ze wspomnień wojennych…, s. 7-8 i 9.

5  L. K.,  Ze wspomnień wojennych…, s. 5-5.

96

niemieckich na te obszary dało władzom Cesarstwa Niemieckiego asumpt do

postawienia nowych żądań wobec Rosji. Sprowadzały się one do uznania przez

państwo bolszewików niepodległości Finlandii i Ukrainy, zrzeczenia się Kurlan-

dii, Litwy i Polski oraz odstąpienia Batum i Karsu Niemcom 5.

Przywołując przebieg ofensywy państw centralnych na wschodzie należy także

pamiętać, że działania zaczepne podjęła strona austro-węgierska. Konsultowane

one były pomiędzy nowym szefem Sztabu Generalnego K. u. K. Armii gen. Arturem

Freiherr  Arz  von  Straußenburgiem 55  a  gen.  Ludendorffem  i  rozgrywały  się  na

ukraińskim kierunku operacyjnym. W tym obszarze armia cesarska przeprowa-

dziła  ofensywę  na  Kijów,  który  opanowała    marca  98  roku.  Armia  austro-

węgierska główne działania prowadziła na kierunku Odessy. Tam sytuacja była

bardziej  skomplikowana,  przez  co  formacje  K.  u.  K.  Armii  musiały  toczyć  boje

z nowopowstałymi oddziałami czesko-słowackimi. Taki stan rzeczy spowodował,

że walki na kierunku odeskim przeciągnęły się aż do maja 98 roku 56.

Analizując  działania  wojsk  państw  centralnych  na  Ukrainie  warto  zwrócić

uwagę na jeden, dość znamienny fakt, jakim była koncepcja stworzenia i wy-

korzystania  ukraińskich  formacji  zbrojnych  do  walki  z  bolszewikami.  W  tym

względzie gen. Ludendorff zauważył, że:  Głównodowodzący na Wschodzie za-

mierzał utworzyć w Niemczech dwie dywizje z jeńców ukraińskiego pochodzenia,

ale jak tylko te oddziały skierowane zostały na Ukrainę, poddały się one rady-

kalnym wpływom politycznym i musiały być rozpuszczone. Miałem nadzieję, że

na podobieństwo tego, jak Ententa wyzyskiwała jeńców wojennych, my ze stro-

ny uwolnionych od bolszewizmu synów Ukrainy, pomocy doznamy 57. Podobną

czynność podjął w kwietniu 90 roku marsz. Józef Piłsudski. Jednak i w tym

przypadku  odzew  „synów  Ukrainy”  był  niewspółmiernie  niski  do  możliwości

mobilizacyjnych  tego  państwa.  Znów  rozwarstwienie  polityczne  wzięło  górę

nad  realiami  rozwoju  sytuacji  strategicznej,  w  której  Ukraińcy  nie  dostrzegli

zagrożenia jakie niósł ze sobą bolszewizm.

Odnosząc  się  do  powyższych  fragmentów  memuaru  gen.  Ludendorffa

warto również zwrócić uwagę, że nie wspomina on o niepodległości Polski,

a mówi tylko o przejęciu jej do strefy wpływów niemieckich. Podobne stano-

wisko  wyraził  również  w  stosunku  do  Litwy.  Jak  wynika  z  prezentowanych

przez autora rozważań, kwestie te stanowiły ważny element w całokształcie

funkcjonowania państwa niemieckiego w końcowym okresie Wielkiej Wojny.

Im też poświęcił odrębny rozdział swego pamiętnika, nadając mu tytuł:  Spra-

wa Polski i Litwy.

5  Ibidem, s. 56.

55  Artur Freiherr Arz von Straußenburg (857-95). Stanowisko szefa Sztabu Generalnego objął w wy-

niku szczególnego zaufania nowego cesarza Karola I. Jemu też pozostał do końca wierny. Zasłynął

jako  zdolny  dowódca  operacyjny,  czego  wyrazem  było  m.in.  przeprowadzenie  skutecznej  obrony,

a następnie zwycięskiej ofensywy przeciwrumuńskiej (96). Niemniej w prowadzonych w drugiej po-

łowie 98 r. operacjach na froncie włoskim nie osiągnął sukcesu, co doprowadziło do klęski oddzia-

łów austro-węgierskich.

56  Szerzej  nt.  przebiegu  działań  armii  państw  centralnych  na  Ukrainie,  zob.  W.  Mędrzecki,   Niemiecka

interwencja militarna na Ukrainie w 1918 roku, Wydawnictwo DiG, Warszawa 000, s. 9-79.

57  L. K.,  Ze wspomnień wojennych…, s. 57-58.

97

Relacjonując  przebieg  rozmów  w  powyższych  kwestiach  gen.  Ludendorff

relacjonował:   Sekretarz  stanu  v.  Hintze 58   rozważał  z  gł.  [głównym]   dowódz-

twem sprawę Polski w myśl udzielonych mu wskazówek przez kanclerza. Odpo-

wiedziałem  mu  jak  mi  obowiązek  nakazywał  i  moje  zapatrywania  wyjawiłem.

28 sierpnia [98 roku – przyp. J.Ś.]  sekretarz stanu uczynił nam różne propozy-

cje, oparte na rozmowie w Berlinie z pewną polską osobistością, co do uregulo-

wania naszych stosunków z Polską i co do stosownego jej ustroju. „W szczegól-

ności zaś proponował oddanie Polsce Wilna, które inaczej zostawałoby jako ciało

obce w państwie litewskim”. W samej rzeczy Polska musiałaby się zobowiązać do

pewnych warunków, między którymi główną rolę odgrywało zawarcie dogodnej

dla nas konwencji militarnej. Gł. [główne]  Dowództwo w swej odpowiedzi z 30

sierpnia zgodziło się z oświadczeniami sekretarza stanu i w związku z tym wska-

zało na niektóre punkty, które w poprzednich, może mu nieznanych umowach,

roztrząsane były. Główne Dowództwo, mając na celu naszą gospodarczą i mili-

tarną politykę, kładło nacisk na konieczność zawarcia umowy kolejowej z Polską

i  zapewnienia  komunikacji  przez  Polskę  do  Rosji.  Ja  przemawiałem  za  ściślej-

szym związaniem Polski, gdyż nie mogłem przezwyciężyć mojego braku zaufania

do tego kraju. (…)  Odnośnie do tak zmniejszonej Litwy 59  pozostałem przy moim

poprzednim stanowczym zdaniu włączenia jej jako autonomicznego Państwa do

Niemiec lub do Prus Wschodnich w charakterze „Unii personalnej”  60.

Wyjawiwszy  swe  stanowiska  w  zakresie  prognozowanej  przyszłości  nasze-

go  kraju  i  Litwy,  autor  memuaru  w  dalszych  jego  częściach  omówił  przebieg

wydarzeń na forum politycznym, jakie miały miejsce po dotarciu powyższych

informacji  do  opinii  publicznej  w  Niemczech  i  na  Litwie.  Rekonstrukcję  tych

wydarzeń zaczyna od swoich osobistych perypetii związanych z dyskusją w Re-

ichstagu nad jego stanowiskiem w kwestii Litwy. Następnie odnosi się do sto-

sunków polsko-litewskich, w których jednoznacznie opowiada się za rozdzia-

łem tych dwóch mających w przyszłości powstać państw. Połączenie ich w jeden

organizm byłoby niewygodne dla Niemiec, a niedogodność ta wynikała głównie

z  wysokiej  świadomości  narodowej  Polaków.  Dlatego  strona  niemiecka  po-

winna dążyć do osłabienia potencjału polskiego.  Przez swe zachowanie – pisał

w niniejszej kwestii gen. Ludendorff –  odnośnie do tworzenia armii, Polacy jasno

dowiedli,  że  chcieli  „być  tylko  wojennymi  wyzyskiwaczami”.  Musieliśmy  teraz

wyłącznie myśleć o naszej przyszłości i o niebezpieczeństwie jakie nam ze strony

Polaków groziło. Głównodowodzący na Wschodzie otrzymał, zgodnie z dotych-

czas prowadzoną polityką, wskazówki, że jakiekolwiek wzmocnienie Polski, które

tylko kosztem innych narodowości osiągnięte być mogło, winno być zaniecha-

ne. (…)  Pojęcie Polski, która by się rozciągała dookoła zachodnich i wschodnich

Prus,  nie  da  się  pogodzić  z  militarnym  bezpieczeństwem  Niemiec.  Panowanie

Niemiec na Wschodzie musi się opierać na Litwinach i Białorusinach 6.

58  Paul  von  Hintze  (86-9).  Był  kontradmirałem  Marynarki  Cesarskiej  i  dyplomatom  wojskowym.

Od 9 lipca do 7 października 98 r. piastował stanowisko sekretarza stanu w ministerstwie spraw

zagranicznych.

59  Generał Ludendorff miał tu na myśli wyłączenie i oddanie Polsce Wilna.

60  L. K.,  Ze wspomnień wojennych…, s. 60-6, [fragmenty].

6  Ibidem, s. 6 i 6, [fragmenty].

98

Wyartykułowane  wyżej  założenia  polityki  wschodniej  rozpoczęto  realizo-

wać  5  kwietnia  98  roku.  Jak  wynika  z  memuaru  gen.  Ludendorffa  w  dniu

tym miała miejsce konferencja, której przewodniczył gen. Viktor Hahndorff 6.

Narada  poświęcona  była  planowaniu  „przyszłego  ustroju  krajów  należących

do  wschodniego  okręgu  wojskowego”.  W  myśl  wypracowanych  na  niej  roz-

wiązań zdecydowano, że należy utworzyć Księstwo Kurlandzkie i Wielkie Księ-

stwo Litewskie. Te nowe twory państwowe miały pozostać w „unii personalnej”

z  Cesarstwem  Niemieckim.  Stworzenie  ich  miało  pod  względem  militarnym

zabezpieczać terytorium Prus Wschodnich i Niemiec przed ewentualną agresją

ze strony Rosji, a w obszarze gospodarczym „dostarczać żywności dla naszych

wojaków po ukończeniu wojny”.

Największym  problemem  z  tym  nowym  podziale  geopolitycznym  nastręcza-

ła  kwestia  wyodrębnienia  terytorialnego  przyszłego  państwa  litewskiego  („Wiel-

kiego  Księstwa  Litewskiego”).   Ustalenie  pojęcia  Litwy  było  trudnym  –  pisał

gen. Ludendorff. –  Ludność litewska w swej masie, lecz zmieszana z polskimi po-

siadaczami wielkich majątków ziemskich, zamieszkuje na północ od linii Dynaburg-

Wilno-Olita-Suwałki. Na południu zaś promieniują Litwini do Białorusi silnie spolo-

nizowanej. Wilno, Grodno i inne miasta były polskie. Od Białegostoku zaczynała się

zwarta Polska. Żydzi rozpostarli się na całej Litwie. Niemcy mieszkali głównie przy

granicy Prus Wschodnich. Małą, ale zawsze większość, posiadali Litwini w kraju bę-

dącym pod zarządem głównodowodzącego na Wschodzie, na południe od Kurlandii

i tym sposobem tworzyli przeciwwagę Polakom. Byli oni przez nich zagrożeni jak

i nasi mieszkańcy na naszym wschodnim granicznym obszarze; – należało więc ich

wziąć w opiekę, jako naszych naturalnych sprzymierzeńców. Szło mi przede wszyst-

kim o zgodę kanclerza państwa na prowadzenie jasnej polityki litewskiej 6.

Jednak  na  wspomnianej  wyżej  konferencji  nie  podjęto  definitywnych  roz-

wiązań w kwestii litewskiej. Nie były to przede wszystkim rozwiązania zgodne

z przedstawioną wyżej koncepcją gen. Ludendorffa. Taki stan rzeczy, jak i za-

interesowanie Rosji bolszewickiej obszarem dawnych ziem Wielkiego Księstwa

Litewskiego, spowodował, że przedstawiciele władz niemieckich odpowiedzial-

nych  za  politykę  wschodnią,  postanowili  zwołać  kolejną  naradę.  Konferencja

ta odbyła się w Kreuznach  kwietnia 98 roku. W trakcie tygodniowych ob-

rad,  którym  przewodniczył  kanclerz  Rzeszy,  wypracowano  strategię  działania

w tym obszarze, którą miało realizować „dowództwo na Wschodzie”. Została

ona podpisana 0 kwietnia tegoż roku, a główne jej zasady sprowadzały się do

tego, że należy:  żywioł niemiecki uwzględniać wszędzie, ale także unikać wszel-

kiego pozoru przymusowego „germanizowania”, (…)  używać wszelkich środków

dla zaskarbienia sobie Litwinów, a Białorusinów z północnych litewskich obsza-

rów starać się przyciągać; południowe zaś części pozostawić swojemu losowi ze

względu  na  Polaków.  Wszelkiej  propagandzie  polskiej  stawiać  opór,  nie  stojąc

jednak  na  takim  oficjalnym  stanowisku,  któryby  się  sprzeciwiało  działalności

warszawskiego gen. [generał]  gubernatora 6.

6  Viktor  Hahndorff  (858-95)  –  był  zastępcą  szefa  Sztabu  Generalnego  i  „oficjalnym  asystentem”

feldmarszałka von Hindenburga.

6  L. K.,  Ze wspomnień wojennych…, s. 6-6.

6  Ibidem, s. 6-65.

99

Realizując  powyższe  zasady  dążono  do  odsunięcia,  czy  zminimalizowania

możliwości  oddziaływania  polskiego  na  obszarze  litewskim,  niwelując  w  ten

sposób  podstawowe  założenia  koncepcji  samostanowienia  (samookreślenia)

narodów. W aspekcie wykonawczym, pod egidą niemieckich władz wojskowych

(działających z przyzwolenia rządu), stworzono Litewską Radę Mężów Zaufania

(0.05.98) oraz wprowadzono Rady Krajowe w Kurlandii i na Litwie. Szcze-

gólnie te ostatnie organa miały tak pokierować polityką regionalną, aby dopro-

wadzić do „unii personalnej” z Niemcami.

Wskazane wyżej zasady działania zostały jednak zmodyfikowane przez usta-

lenia Rady Koronnej, która odbyła się pod przewodnictwem kanclerza Georga

von Hertlinga 65. Głównym jej postanowieniem było wprowadzenie, wbrew za-

patrywaniom  generała  Ludendorffa  i  feldmarszałka  von  Hindenburga,  części

rozwiązań sprawy polskiej proponowanych przez Austro-Węgry. W tym wzglę-

dzie  wymienieni  wyżej  zażądali  znacznego  rozszerzenia  „wschodniego  pasa

granicznego Niemiec”, który miał stanowić podstawowy warunek bezpieczeń-

stwa  Cesarstwa  w  okresie  powojennym.  Inaczej  sprawa  przedstawiała  się  na

obszarze kurlandzkim. Tamtejsza Rada Krajowa zwróciła się z oficjalną petycją

do cesarza niemieckiego, w której zawarła prośbę o „wzięcie ich kraju w opiekę

i przyjęcie książęcej godności”.

Tego typu czynności nie podjęła jednak litewska Rada Mężów Zaufania. Oce-

niając jej działania gen. Ludendorff jednoznacznie wskazuje, że przyczyną owe-

go stanu rzeczy było zbytnie rozpolitykowanie poszczególnych członków Rady,

którzy lansowali swe nie zawsze przemyślane koncepcje. Dążenie do „zbytniej

demokracji” w środowisku polityków litewskich, powodowało również dążenie

do pozbycia się „patronatu niemieckiego”.

Oceniając te działania, autor memuaru stwierdził jednoznacznie:  Tak usta-

nowiona Litwa przepadała dla Polski. (…)  Był wprawdzie projekt pewnego wpły-

wowego  posła  Wirtemberskiego  i  kilku  Litwinów  wybrania  księcia  dla  Litwy

z Wirtemberskiego domu królewskiego; podobne nadzieje budziły się w Królew-

skiej  Saskiej  rodzinie.  Wiedzieliśmy  jednak,  że  każdy  książę  w  Wilnie  otoczo-

ny będzie szlachtą polską na swoim dworze; oficerami wojska litewskiego będą

Polacy,  a  także  i  większość  urzędników  administracji  kraju.  (…)   Osobiście  nie

byłem  zbudowany  tym  groźnym  dla  Niemiec  rozwiązaniem  sprawy.  Znamien-

nym było spokojne zachowanie się Polaków w tym przedmiocie. Mieli z czego

być zadowoleni 66.

Sytuacja ta, którą gen. Ludendorff uznał za niekorzystną dla Niemiec, została

przypieczętowana w czasie rozmów w Spa.  W sierpniu r. 1918 przybył do Spaa

Cesarz Karol z hr. Burianem 67  i generałem v. Arz – konkluduje autor memuaru.

Mężowie stanu omawiali tam sprawę pokoju, a także rozważali sprawę Polski.

65  G. v. Hertling (8-99). Był on profesorem filozofii nie mającym większego przygotowania politycz-

nego. Wprawdzie wcześniej sprawował urząd kanclerski w Bawarii, ale nie potrafił myśleć kategoriami

cesarstwa.  Na  usprawiedliwienie  jego  mało  aktywnej  działalności  należy  brać  pod  uwagę  podeszły

wiek, w którym to został kanclerzem Rzeszy.

66  L. K.,  Ze wspomnień wojennych…, s. 67-68, [fragmenty].

67  Chodzi tu o osobę Stephana Buriána von Rajecza, którego brzmienie nazwiska gen. Ludendorff różnie

zapisuje w swoich wspomnieniach. Zmienia też jego rangę szlachectwa, określając go raz „hrabią”,

a innym razem „baronem”.

00

Hr. Burian stał ciągle przy swoim zdaniu. Jego Cesarska Mość, Cesarz Niemie-

cki  dążył,  zgodnie  z  zapatrywaniami  kanclerza,  do  rozwiązania  sprawy  Polski

w kierunku pozostawienia Polakom wyboru własnego księcia, a włączenia spraw

gospodarczych tego państwa do kompetencji Niemiec. Decyzja Cesarza dawała

wyraźnie do zrozumienia, że stale był przeciwnym personalnej Unii z Polską 68.

A to było jedno z głównych dążeń gen. Ludendorffa. Nie zostało jednak w pełni

uwzględnione przez Wilhelma II, a zatem obalone zostały jedne z podstawo-

wych  zasad  kształtowania  geopolityki  wschodniej  lansowanych  przez  autora

wspomnień przy wsparciu feldmarsz. von Hindenburga.

Reasumując  rozważania  nad  zagadnieniami  dotyczącymi  sprawy  polskiej

zawartymi w memuarze gen. Ludendorffa, można dostrzec swoistego rodzaju

rozwój jego poglądów w tym zakresie. W owym procesie rozwojowym wyod-

rębnić należy, poza zapatrywaniami własnymi autora, również kwestię mody-

fikacji  jego  stanowiska  (poglądów)  wynikających  z  rozwoju  sytuacji  politycz-

no-militarnej  na  wschodnim  teatrze  działań  wojennych.  Niemniej,  częściowo

modyfikując swoje zapatrywania, gen. Ludendorff pozostaje wierny niemieckiej

racji stanu, którą będzie starał się lansować do końca swej działalności na ni-

wie  politycznej.  Ale  i  w  tym  względzie  zauważalny  jest  pewien  ewolucjonizm

poglądów autora memuaru. Do jego zasadniczych elementów zaliczyć należy

między innymi fakt, że w początkowym okresie swojej działalności postrzegał

on  Polskę  przede  wszystkim  jako  rezerwuar  uzupełnień  dla  armii  cesarskiej.

Stąd też opowiadał się za formowaniem i wykorzystaniem bojowym oddziałów

polskich. Stworzenie „Wojska Polskiego” gen. Ludendorff wiązał bezpośrednio

z niemieckimi koncepcjami strategicznymi prowadzenia wojny na Wschodzie.

Dlatego też pierwsze koncepcje utworzenia formacji polskich walczących przy

boku Cesarskich Niemiec pojawiły się już na etapie planowania wojennego tego

państwa. Taki stan rzeczy wynikał przede wszystkim z oceny położenia geostra-

tegicznego ówczesnych Niemiec oraz dążności do wykorzystania „polskiego za-

sobu ludzkiego (żołnierskiego)”, który miał wesprzeć siły niemieckie działające

na wschodnim teatrze działań wojennych.

Powołanie „polskich sił zbrojnych” autor memuaru wiązał z koniecznością

utworzenia  autonomicznego  państwa  polskiego,  które  miało  zapewnić  pozy-

skanie dla tej koncepcji dążeń niepodległościowych społeczeństwa polskiego.

W tym zakresie zapatrywania generalnego kwatermistrza armii cesarskiej ule-

gały zmianie. Czynnikiem tych przemian były przeobrażenia polityki wschodniej

państw centralnych, wśród których szczególne znaczenie miały austro-węgier-

skie  koncepcje  powoływania  państw  narodowych.  Odbiły  się  one  bezpośred-

nio na sprawie polskiej, której rozwój gen. Ludendorff zaczął postrzegać jako

zagrożenie dla Niemiec.

Na kwestię przemian orientacji gen. Ludendorffa, co do sprawy niepodległego

państwa polskiego znaczący wpływ wywarły też przemiany w Rosji. Destrukcja

wewnętrzna państwa carów, będąca wynikiem bolszewickiego przewrotu sta-

nu stworzyła warunki do zrealizowania koncepcji zawarcia pokoju z Rosją. Ów

pokój,  eliminujący  głównego  przeciwnika  Cesarstwa  Niemieckiego  na  froncie

68  L. K.,  Ze wspomnień wojennych…, s. 70-7.

0

wschodnim, był ważniejszym od kwestii organizacji polskich formacji zbrojnych.

Dawał on przede wszystkim możliwość osiągnięcia celów politycznych (częś-

ciowo i wojennych) drogą rozwiązań dyplomatycznych, co oszczędzało wysiłki

wojenne i stwarzało możliwość pokonania państw Ententy na froncie zachod-

nim. Stąd sprawa polska straciła swe pierwotne znaczenie – z punktu widzenia

gen. Ludendorffa – a nowopowstałe państwo polskie należało tak „umocować”

terytorialnie i politycznie, aby nie było zagrożeniem dla Cesarstwa.

0

jeremiasz ślipiec 1964-2014

W nocy z 0 na  maja 0 r. odszedł na wieczną wartę w wieku 50 lat

nasz serdeczny przyjaciel, profesor Akademii Obrony Narodowej, dyrektor In-

stytutu Stosunków Międzynarodowych Wydziału Bezpieczeństwa Narodowego

płk  dr  hab.  Jeremiasz  Ślipiec,  humanista,  historyk  wojskowości,  a  przede

wszystkim szlachetny człowiek.

Urodził się 5 stycznia 96 r. w Kłodzku, w 98 r. ukończył Liceum Ogólno-

kształcące w Tyczynie. W tym samym roku rozpoczął naukę w Wyższej Szkole

Oficerskiej Wojsk Rakietowych i Artylerii w Toruniu, którą ukończył w 986 r.

Po mianowaniu na stopień podporucznika skierowany został do pełnienia za-

wodowej służby wojskowej w . pułku artylerii w Sulechowie (obecnie po re-

organizacji  5.  pułk  artylerii).  W  oddziale  tym  służył  do  989  r.  zajmując  sta-

nowiska dowódcy plutonu, dowódcy baterii i zastępcy dowódcy dywizjonu. Za

osiągnięcia w służbie został w 988 r. w drodze wyróżnienia awansowany rok

wcześniej (zgodnie z ówczesną pragmatyką kadrową) na stopień porucznika.

W 99 r. ukończył studia w Akademii Obrony Narodowej i uzyskał tytuł zawo-

dowy magistra historii, którego podstawą była praca magisterska  Walki polsko-

ukraińskie w Galicji Wschodniej (listopad 1918 – lipiec 1919). Opracowanie to

w konkursie prac dyplomowych i magisterskich zdobyło pierwsze miejsce, za co

został wyróżniony nagrodą Komendanta Akademii Obrony Narodowej. W trakcie

studiów w Akademii Obrony Narodowej odbył w okresie lipiec-sierpień 99 r.

praktykę w nowopowstałym Zespole Upowszechniania Tradycji Oręża Polskiego

Ministerstwa  Obrony  Narodowej.  Był  współautorem  systemu  dziedziczenia

i kultywowania tradycji przez współczesne jednostki Wojska Polskiego, autorem

licznych publikacji z zakresu popularyzacji historii narodu i oręża polskiego.

Po ukończeniu studiów w Akademii Obrony Narodowej został skierowany do

pełnienia służby w . dywizjonie artylerii rakietowej w Sulechowie, gdzie objął

stanowisko oficera sztabu dywizjonu. Wtedy też awansował do stopnia kapitana.

W maju 99 r. kpt. Jeremiasz Ślipiec został skierowany do dalszego pełnie-

nia służby w Sztabie Generalnym Wojska Polskiego. Objął tu stanowisko star-

szego oficera w Oddziale Szkolenia Inspektoratu Szkolenia SG WP.

W  grudniu  996  r.  został  przeniesiony  do  Ministerstwa  Obrony  Narodowej

i wyznaczony na stanowisko specjalisty w Wydziale Tradycji Oręża Polskiego.

Był tu m.in. sekretarzem Komisji do spraw Symboliki Wojskowej Ministerstwa

Obrony Narodowej. To doradcze, a zarazem opiniodawcze gremium, skupiało

uznanych w kraju heraldyków, weksylologów i historyków wojskowych.

0

W  tym  okresie  skrystalizowały  się  jego  zainteresowania  dziejami  Kresów

Wschodnich.  Efektem  tych  zainteresowań  była  rozprawa  doktorska  zatytuło-

wana   Sztuka  wojenna  w  polsko-ukraińskim  konflikcie  zbrojnym  1918-1921.

Rozprawę tę obronił na Wydziale Wojsk Lądowych Akademii Obrony Narodowej

w maju 998 r., dzięki czemu uzyskał stopień naukowy doktora nauk wojsko-

wych w specjalności historia sztuki wojennej.

Na początku 999 r. mjr dr Jeremiasz Ślipiec został skierowany do pełnienia

dalszej  służby  wojskowej  w  Akademii  Obrony  Narodowej  na  stanowisku  ad-

iunkta w Katedrze Historii Sztuki Wojennej. Na tym stanowisku w 00 r. został

awansowany na kolejny stopień wojskowy. W 008 r. objął stanowisko kierow-

nika  nowoutworzonego  Zakładu  Analiz  Współczesnych  Konfliktów  i  Historii

Wojen w Katedrze Strategii i Geostrategii Wydziału Bezpieczeństwa Narodowe-

go. Jednocześnie awansował na stopień pułkownika.

Prowadził zajęcia dydaktyczne na Wydziale Wojsk Lądowych i Wydziale Strate-

giczno-Obronnym. Był jednym z autorów założeń programowych, które stały się

podstawą do uruchomienia w 006 r. studiów licencjackich na kierunku historia

ze  specjalnością  historia  wojskowości.  Był  współorganizatorem  podróży  stu-

dyjnych realizowanych na studiach wojskowych oraz organizatorem i kierowni-

kiem podróży studyjnych prowadzonych na studiach dla studentów cywilnych na

kierunku historia. Prowadził seminaria dyplomowe, magisterskie i licencjackie,

kierując także pracami końcowymi na studiach podyplomowych.

Jednym z obszarów badań naukowych, które realizował w Akademii Obrony

Narodowej, były kwestie dowodzenia na szczeblu strategicznym i operacyjnym.

Kolejnym  obszarem  badań  były  współczesne  konflikty  zbrojne.  W  sferze  do-

ciekań  naukowych  płk.  Jeremiasza  Ślipca  znajdowała  się  również  problema-

tyka  wojen  lokalnych  i  konfliktów  zbrojnych  w  Europie  XX  wieku.  Analizując

temat  konfliktów  zbrojnych  w  Europie,  rozpoczął  jednocześnie  badania  nad

zagadnieniem sojuszy wojskowych oraz europejskiej integracji militarnej. Poza

tymi obszarami badawczymi cały czas zajmował się problematyką wojskowości

II  Rzeczypospolitej.  Wyniki  swoich  badań  naukowych  prezentował  na  wielu

konferencjach naukowych.

Ponadto był organizatorem bądź współorganizatorem kilkunastu konferencji

naukowych,  w  tym  ogólnokrajowych  oraz  międzynarodowych.  Zwieńczeniem

wieloletnich  badań  nad  wojskowością  II  Rzeczypospolitej  była  rozprawa  ha-

bilitacyjna  pt.  „ Kształtowanie  się  i  główne  kierunki  działalności  służb  wojska

II Rzeczypospolitej w systemie bezpieczeństwa militarnego lat 1921-1927”, która

stała się podstawą do uzyskania stopnia naukowego doktora habilitowanego

w dziedzinie nauk o bezpieczeństwie, nadanego decyzją Rady Wydziału Bezpie-

czeństwa Narodowego z 9 czerwca 0 r.

lipca 0 r. płk dr hab. Jeremiasz Ślipiec objął stanowisko dyrektora Insty-

tutu Stosunków Międzynarodowych Wydziału Bezpieczeństwa Narodowego.

Był  członkiem  Rady  Naukowej  „Przeglądu  Historyczno-Wojskowego”  oraz

członkiem  Zarządu  Stowarzyszenia  Historyków  Wojskowych,  gdzie  sprawo-

wał funkcję sekretarza. W 00 r. w uznaniu zasług Prezydent Rzeczypospolitej

Polskiej  nadał  płk  Jeremiaszowi  Ślipcowi  Srebrny  Krzyż  Zasługi,  a  w  0  r.

0

odznaczył  Wojskowym  Krzyżem  Zasługi.  W  00  r.  został  uhonorowany  Me-

dalem Komisji Edukacji Narodowej. Ponadto odznaczony był Złotym Medalem

Siły Zbrojne w Służbie Ojczyzny oraz Złotym Medalem za Zasługi dla Obronno-

ści Kraju.

Odszedł oficer niezwykle obowiązkowy i sumienny, zarówno w działalności

służbowej, jak i na niwie dydaktycznej oraz naukowej. Był gorącym patriotą,

który kochał Polskę, potrafił o tym mówić i zarażał tym uczuciem innych. Cha-

rakteryzował się wysokim poczuciem honoru i niebywałym zdyscyplinowaniem.

Człowiek prawy i uczciwy, wyznawca niezłomnych zasad, których przestrzegał

i oczekiwał, że jego podwładni będą również je stosowali. Był humanistą w peł-

nym tego słowa znaczeniu, osobą serdeczną, uczynną, darzył bezinteresowną

przyjaźnią, chętnie pomagał innym, szarmancki wobec pań.

Był  postacią  znaną,  szanowaną  i  lubianą.  Jego  żywiołem  była  dydaktyka.

Niezwykle  rzadko  spotyka  się  osoby,  o  których  można  powiedzieć,  że  lubią

uczyć. Był wzorem nauczyciela akademickiego, a także wychowawcą kolejnych

pokoleń studentów, którzy bardzo go cenili i lubili.

Należał  do  zanikającego  typu  oficerów,  który  do  końca  twierdził,  że  pełni

służbę, a nie przychodzi do pracy, co udowadniał każdym dniem swojej wytrwa-

łej służby.

Pozostawił żonę i córkę.

Pożegnaliśmy płk. dr. hab. Jeremiasza Ślipca, z udziałem wojskowej asysty

honorowej, 6 czerwca 0 r. Spoczął na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach

w Warszawie.

płk rez. dr hab. Wiesław Bolesław Łach, prof. UWM

prof. dr hab. Norbert Kasparek

płk w st. spocz. dr hab. Dariusz Radziwiłłowicz, prof. UWM

05

Prace Historyczno-archiwalne

archiwum Państwowego w olsztynie

Karol Maciejko, Archiwum Kościelne w Brodnicy.

Historia oraz analiza zasobu na tle dziejów miasta i parafii farnej

I wojna światowa w Prusach Wschodnich.

Praca zbiorowa pod redakcją Norberta Kasparka i Dariusza Radziwiłłowicza

06

Prace Historyczno-Archiwalne

Archiwum Państwowego w Olsztynie

. I wojna światowa w Prusach Wschodnich. Praca zbiorowa

pod redakcją Norberta Kasparka i Dariusza Radziwiłłowicza

Wydawca:

Archiwum Państwowe w Olsztynie

Recenzenci:

płk dr hab. Tomasz Kośmider, prof. Akademii Obrony Narodowej

płk dr hab. Juliusz Tym, prof. Akademii Obrony Narodowej

Redakcja i korekta:

Beata Kaczorkowska

Skład i opracowanie graficzne:

Ryszard Bogucki

Copyright © by Archiwum Państwowe w Olsztynie

ISBN 978-8-98--6

07

08

Beata wacławik

I wojna światowa w zbiorach

archiwum Państwowego w olsztynie

Dokumenty, mapy i zdjęcia prezentowane w niniejszym wydawnictwie eks-

ponowane  były  na  wystawie  „I  wojna  światowa  w  świetle  dokumentów  ad-

ministracji pruskiej” zorganizowanej przez Archiwum Państwowe w Olsztynie

w swojej siedzibie w setną rocznicę wydarzeń. Wystawę można było zwiedzać

od połowy sierpnia 0 do końca marca 05 roku.

Publiczności udostępniono archiwalia dotyczące przebiegu działań na froncie

wschodnim, m.in. bitew 9 roku – sierpniowej pod Tannenbergiem i wrześ-

niowej nad jeziorami mazurskimi, życia codziennego miast i wsi wschodniopru-

skich, skali wojennych zniszczeń, a także powojennych nekropolii.

Szczególnie wymowne są zachowane w aktach Rejencji Olsztyńskiej doku-

menty sądowe, dotyczące grabieży majątków i zabójstw ludności cywilnej do-

konywanych w Prusach Wschodnich przez armię rosyjską.

Dopełnieniem  oficjalnej  korespondencji  administracji  pruskiej  były  kroniki

wojenne, listy poległych, korespondencja z okopów, dzienniki oraz plakaty pro-

pagandowe.

09

Kronika wojenna Starostwa Powiatowego w Biskupcu, pow. reszelski:

. 9 .7. Stan wojny

.8 Mobilizacja

Pierwszy dzień mobilizacji – niedziela  sierpnia.

Żniwa zakończyły się bardzo wcześnie, pogoda sprzyjająca.

(...)

.a) 5.8 Przemarsz batalionu strzelców przez Biskupiec

(.8. brał udział w bitwie pod Orłowem i Łyną).

APO, sygn. /

0 →

„Berlin  sierpnia. Koło Prostek (Prostken, pow. ełcki) na pruskim terytorium,

oddalonym o 00 metrów od granicy, rosyjski patrol ostrzelał niemiecki. Patrol

niemiecki odpowiedział ogniem. Nie odnotowano strat po obu stronach”.

Allensteiner Zeitung.  Extra-Ausgabe Nr. 23,  sierpnia 9 r.

APO, sygn. 59/6

→

„Już wczesnym rankiem 8.08.9 r. kontynuowano marsz, jak mówiono „aby

natychmiast interweniować w rozpętanej, od kilku dni toczącej się decydującej

bitwie Olsztyn-Olsztynek i okolice’”. W dużym upale szło się po złych drogach

przez Klewki (Klaukendorf pow. olsztyński), gdzie ponownie miało miejsce mi-

janie się ze śpieszącym w kierunku południowo wschodnim XVII Korpusem, aż

do Bartąga (Gross Bertung pow. olsztyński) nad Łyną, na południe od Olsztyna

– 8 km. W Bartągu odpoczywaliśmy od 5 do 7 wieczorem. Miejscowość była

splądrowana przez Rosjan. Wyglądało to okropnie.

Nadszedł rozkaz, by jeszcze w nocy (z 8 na 9 sierpnia) ruszać na pole bitwy

pod  Olsztynkiem,  gdzie  decydują  się  ostatnie  losy  bitwy  pod  Tannenbergiem.

Do tego poruszano się naprzód w trzech kolumnach: […]. Środkowa grupa, do

której należał nasz pułk, wplątała się w pamiętną, krwawą nocną walkę pod

Dorotowem (Darethen, pow. olsztyński)”.

„Z kroniki wojennej 6 pułku piechoty” autorstwa dr. Kleine, landrata z Susza

APO, sygn. 59/69, s.

→ 5

5

Bitwa pod Tannenbergiem, -0 sierpnia 9 r.

Materiały propagandowe opracowane przez Bodo Zimmermanna,

kapitana w Sztabie Generalnym, Berlin b.d.

APO sygn. 59/66

6 → 7

7

Odezwa skierowana do mieszkańców Olsztyna w dniu wkroczenia Rosjan

do miasta 7 sierpnia 9 r. Apelowano o zachowanie spokoju i rozwagi,

przestrzeganie rozkazów oraz oddanie broni na posterunek policji.

APO, sygn. 59/6

8 → 9

9

Olsztyn, okna wystawowe ze śladami strzałów  po  walkach ulicznych,

8 sierpnia 9 r.

APO, sygn. 59/68

0 →

„Pod Działdowem niemieckie wojsko odniosło wielkie zwycięstwo;

rosyjska armia jest prawie zniszczona.

Także pod Biskupcem nasze waleczne wojsko odniosło zwycięstwo”.

Allensteiner Zeitung.  Extra-Ausgabe Nr. 60, 9 sierpnia 9 r.

APO, sygn. 59/6

→

Bitwa nad jeziorami mazurskimi, 7- września 9 r.

Materiały propagandowe opracowane przez Bodo Zimmermanna,

kapitana w Sztabie Generalnym, Berlin b.d.

APO sygn. 59/66

→ 5

5

„Jutro  grudnia przypuścimy atak na pozycje Rosjan. W ostatnich dniach mie-

liśmy śnieg i deszcze. Dzisiaj jest ładnie.  listy z 5 i 6 nadeszły. Wasze paczki

świąteczne także, ta duża i ta mała. Rękawiczek już używam, moje drugie są

mokre. Byłem też mokry po kolana, kiedy w ciemności pod ostrzałem wpadłem

do mulastego stawu”.

List wysłany z okopów przez Albrechta Stolberg-Wernigerode, napisany 0 grud-

nia 9 r. Autor, którego dziennik i korespondencja wojenna znajdują się w zbio-

rach Archiwum, brał udział w walkach w pobliżu Bolimowa (pow. skierniewicki).

APO, sygn. 80/8, s.

6 → 7

7

Mapa przedstawiająca walki o Przasnysz w dniach 8-5 lutego 95 r.

Wojska rosyjskie utrzymały wówczas miasto. Wojna pozycyjna trwała tu

aż do połowy lipca 95 r.

APO sygn. 57/90/

8 → 9

9

Zdjęcia osób podejrzanych o szpiegostwo nadesłane do magistratu w Olsztynie,

październik 95 r.

APO, sygn. 59/6

0 →

Widok z wieży kościelnej na spalone miasto Gierdawy (Gerdauen, obecnie

Żeleznodorożnyj, Obwód Kaliningradzki). Zdjęcie zamieszczone w artykule

„Zniszczenia wojenne w Prusach Wschodnich” autorstwa prof. dr. Richarda

Dethlefsena, prowincjonalnego konserwatora zabytków w Królewcu, 95 r.

APO, sygn. /0

→

Wykaz zniszczeń wojennych miasta Działdowa, sporządzony w grudniu 95 r.,

obejmuje m.in. ratusz, szkołę miejską, salę gimnastyczną, gazownię, szpital

i wodociągi.

APO, sygn. 5/780

→ 5

5

„Do kogo należał ten nieśmiertelnik? Czy wiecie coś o jego właścicielu?”

Lista zaginionych żołnierzy,  listopada 95 r.

APO, sygn. 59/6

6 → 7

7

Projekt cmentarza żołnierzy poległych w I wojnie światowej,

Olsztyn, sierpień 90 r.

APO, sygn. 67/56

Projekt cmentarza 7 żołnierzy niemieckich poległych w I wojnie światowej,

Wierciejki (Wierczeyken, pow. giżycki), 90 r.

APO, sygn. 67/60

8 → 9

9

0