Maciejko

ARCHIWUM

Prace Historyczno-Archiwalne

Archiwum Państwowego w Olsztynie

Pod redakcją Norberta Kasparka

Karol Maciejko

ARCHIWUM KOŚCIELNE

W BRODNICY

Historia oraz analiza zasobu

na tle dziejów miasta

i parafii farnej

Prace Historyczno-Archiwalne

Archiwum Państwowego w Olsztynie

Karol Maciejko, Archiwum Kościelne w Brodnicy. Historia oraz analiza

zasobu na tle dziejów miasta i parafii farnej

Olsztyn 05

Spis treści

WSTĘP ................................................................................................. 7

Rozdział I. Miasto i parafia w ich historycznym rozwoju ................ 11

. Zarys dziejów miasta ......................................................................................

. Liczba mieszkańców na przestrzeni lat .........................................................

. Stosunki wyznaniowe .................................................................................... 5

. Zarys dziejów parafii ...................................................................................... 0

.. Powstanie parafii, jej uposażenie i zasięg terytorialny .............................. 0

.. Parafia w strukturze organizacyjnej Kościoła na przestrzeni dziejów ............. 9

.. Ośrodki kultu sakralnego ............................................................................ 0

.. Działalność parafii ...................................................................................... 6

... Duszpasterze ............................................................................................ 6

... Bractwa i stowarzyszenia ......................................................................... 9

... Szkolnictwo .............................................................................................. 5

Rozdział II. Archiwum parafialne – proces kształtowania zasobu ...55

. Zasób dawny ................................................................................................... 55

. Zasób obecny .................................................................................................. 6

. Organizacja archiwum ................................................................................... 66

Rozdział III. Opis zawartości treściowej zasobu archiwum

parafialnego – przewodnik po zespole ............................................. 73

. Akta metrykalne ............................................................................................. 7

.. Księgi urodzonych i ochrzczonych ............................................................. 75

.. Księgi małżeństw ......................................................................................... 80

.. Księgi zmarłych ........................................................................................... 8

. Inne księgi związane z udzielaniem sakramentów ....................................... 87

. Dokumentacja z toku urzędowania parafii .................................................... 89

. Sprawy parafialne ........................................................................................... 89

5. Akta dekanalne ............................................................................................... 90

6. Stowarzyszenia parafialne ............................................................................. 9

7. Sprawozdawczość finansowa ........................................................................ 95

Rozdział IV. Materiały ikonograficzne – opis i próba systematyki ... 97

. Sfragistyka i heraldyka ................................................................................... 97

.. Pojęcia .......................................................................................................... 98

.. Opis odcisków pieczętnych – synteza ....................................................... 00

... Odciski pieczętne parafii brodnickiej .................................................... 00

... Odciski pieczętne dekanalne ................................................................. 0

5

... Odciski pieczętne innych parafii dekanatu brodnickiego ..................... 0

... Odciski pieczętne biskupie oraz innych instytucji

szczebla diecezjalnego ..................................................................................... 0

..5. Odciski pieczętne świeckie .................................................................... 06

..6. Tłoki pieczętne ....................................................................................... 06

.. Inwentarz odcisków pieczętnych .............................................................. 08

... Odciski pieczętne parafii brodnickiej .................................................... 08

... Odciski pieczętne dekanalne ..................................................................0

... Odciski pieczętne innych parafii dekanatu brodnickiego .....................

... Odciski pieczętne instytucji Dozoru Kościelnego .................................

..5. Odciski pieczętne biskupie oraz innych instytucji

szczebla diecezjalnego ..................................................................................... 7

..6. Odciski pieczętne instytucji państwowych ............................................

. Kartografia i plany ........................................................................................ 5

. Filatelistyka ................................................................................................... 6

. Zdobnictwo ksiąg ......................................................................................... 8

Rozdział V. Próba rekonstrukcji zespołu archiwalnego .................. 130

. Opracowanie archiwalne zasobu archiwum

parafialnego – zarys problematyki ................................................................... 0

.. Specyfika archiwistyki kościelnej .............................................................. 0

.. Uwagi w zakresie opracowania ewidencji archiwum parafialnego .........

. Rekonstrukcja idealna zespołu archiwum parafii farnej w Brodnicy ......... 8

.. Zasób utracony zespołu archiwum parafii farnej w Brodnicy ................. 8

.. Ewidencja zasobu archiwalnego parafii farnej w Brodnicy ..................... 0

.. Zespół akt parafii p.w. Świętej Katarzyny Aleksandryjskiej

w Brodnicy w Archiwum Diecezjalnym w Toruniu .......................................... 6

. . Zespół akt stanu cywilnego parafii rzymsko-katolickiej

w Brodnicy w Archiwum Państwowym w Toruniu .......................................... 68

ZAKOŃCZENIE ................................................................................. 175

WYKAZ WAŻNIEJSZYCH SKRÓTÓW .................................................. 176

BIBLIOGRAFIA ................................................................................. 177

6

WSTĘP

Zasoby archiwów parafialnych, choć cenne są na ogół nieznane. Już w 90

roku Jan Kwolek w artykule  Naukowa organizacja archiwów kościelnych pisał:

Archiwa kościelne w Polsce potrzebują ogólnie uporządkowania wedle naukowych

zasad i udostępniania dla naukowych badań, czyli krótko mówiąc naukowej orga-

nizacji. Domaga się tego interes odrodzonej Ojczyzny, dla której dawna, w archi-

wach zamknięta historja, nowego życia ma być mistrzynią .

Wydaje  się,  że  treści  wyżej  zawarte  nie  straciły  na  aktualności,  zwłaszcza

po  skonfrontowaniu  ich  ze  współczesnym  stanem  badań  nad  archiwami  pa-

rafialnymi  w  Polsce.  Dominujące  w  literaturze  monografie  dotyczące  historii

i zasobów konkretnych archiwów parafialnych, stanowią wciąż niewielki uła-

mek w stosunku do ich liczby. Wyjątkowo rzadko poruszane są kwestie związa-

ne ze specyfiką funkcjonowania oraz organizacji archiwum parafialnego .

To zaniedbanie badawcze stało się inspiracją do podjęcia problematyki ar-

chiwistyki kościelnej szczebla parafialnego. Przedmiotem niniejszej pracy jest

archiwum kościelne w Brodnicy, jego historia oraz analiza na tle dawnych dzie-

jów miasta i parafii farnej pod wezwaniem świętej Katarzyny Aleksandryjskiej .

Początki tej podstawowej komórki organizacyjnej Kościoła Rzymskokatolickie-

go sięgają przełomu XIII i XIV wieku i równie dawne jest jej archiwum. Pomimo

tak  odległej  chronologii  archiwum  nigdy  nie  zostało  opracowane ,  co  więcej

współcześnie brak było wiedzy na temat jego istnienia. Tymczasem w 00 roku

zostało wydobyte z mapy zapomnianych i jak się okazało po ogólnych oględzi-

nach, zawiera cenne źródła nie tylko dla odtworzenia historii parafii, lecz rów-

nież całego regionu. Porządkowanie wstępne materiałów archiwalnych zrodziło

pomysł jego opracowania w oparciu o tło historyczne środowiska, w którym

zasób narastał 5.

J. Kwolek,  Naukowa organizacja archiwów kościelnych, „Przegląd Teologiczny”, t.  (90), s. 7.

M. Dębowska,  Stan badań nad archiwami parafialnymi w Polsce, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”

[dalej „ABMK”], t. 75 (00), s. -7.

Dysertacja dotyczy Brodnicy w województwie kujawsko-pomorskim w diecezji toruńskiej. Nie chodzi

zatem o Brodnicę w powiecie śremskim, województwie wielkopolskim, archidiecezji poznańskiej.

W okresie międzywojennym przeprowadzono jedynie jego pobieżną inwentaryzację, której wyniki za-

warte są w pracy:  Diecezja chełmińska. Zarys historyczno-statystyczny, oprac. P. Czaplewski, T. Glemma, A. Mańkowski, P. Panske, Pelplin 98  [dalej Schematyzm 98].

5  Odnalezione w 00 roku archiwum, które znajdowało się na strychu plebanii, zostało wstępnie opisane

w 005 roku, zaś pracę przedstawiono jako magisterską na Wydziale Humanistycznym w Instytucie Histo-

rii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Zob. K. Maciejko,

7

Nieustanne od stuleci funkcjonowanie twórcy zespołu wymaga wyznaczenia

ram czasowych pracy. O ile za początek rozważań można uznać bezspornie roz-

poczęcie działalności parafii, to ich kres wyznaczać będzie 95 rok. Słuszność

wyznaczonej granicy końcowej potwierdza kilka argumentów. Z jednej strony

za  taką  cezurą  przemawia  specyfika  archiwistyki  kościelnej,  do  której  należy

wyjątkowa wrażliwość treści archiwaliów, które nie powinny być zbyt wcześnie

udostępniane. Ponadto rok zakończenia II wojny światowej w sposób naturalny

tworzy barierę chronologiczną.

Próba analizy archiwalnej musiała zostać oparta o tło, które stanowi historia

miasta i parafii, co zawiera rozdział pierwszy. Odniesienie do historii najbliższe-

go otoczenia jest niezbędne, zwłaszcza w przypadku twórcy materiałów archi-

walnych, który rozpoczął funkcjonowanie pod koniec XIII wieku. Przedstawie-

nie zasadniczych faktów z dziejów tegoż środowiska pomaga zawsze dokonać

właściwej analizy materiału źródłowego 6.

Zarys  dziejów  miasta  i  parafii  rodzi  pytania  o  historię  samego  archiwum

parafialnego,  którą  archiwistyka  nazywa  problematyką  kształtowania  zasobu.

Rozdział  drugi  przedstawia  te  zagadnienia.  Uwzględniono  w  nim  lokalizację,

organizację, a przede wszystkim sam zasób archiwum, którego obecny stan jest

niewielką częścią dawnej całości. Odpowiedziano na pytania o pierwotny stan

zasobu archiwalnego, przyczyny strat oraz nabytków. Ta część pracy jest nadto

próbą  teoretycznego  odtworzenia  zasobu  archiwum  w  oparciu  o  zachowane

materiały źródłowe.

Wyżej przedstawione badania, definiowane przez teorię archiwalną jako stu-

dia wstępne, wprowadzają w zasadniczą część pracy poświęconą analizie treś-

ciowej zasobu archiwalnego, co stanowi przedmiot kolejnych rozdziałów. Studia

prowadzone na tym etapie wykroczą poza typowe dla archiwistów i archiwistyki

zadania, gdyż skoncentrują się na treści samych archiwaliów. Są jednocześnie

próbą stworzenia pomocy archiwalnej, definiowanej jako przewodnik po zespole

archiwalnym. Celem tej analizy jest przede wszystkim uwypuklenie wartości ma-

teriałów archiwalnych proweniencji parafialnej, świadczących nie tylko o dzie-

jach samej tylko parafii i miasta. Niejednokrotnie w ich świetle dostrzec moż-

na przeszłość Kościoła Powszechnego i lokalnego, przeszłość regionu, a nawet

państwa. Szczególna wartość tego zasobu wyraża się w jego unikatowości. Ory-

ginały zachowanych w parafii duplikatów i kopii w wyniku burzliwych wydarzeń

dziejowych uległy zniszczeniu, czego przykład stanowi bogaty zachowany zbiór

akt dekanalnych.

Archiwum parafii pod wezwaniem świętej Katarzyny w Brodnicy, historia i analiza zasobu na tle dziejów mia-

sta i parafii, mpis pracy w Bibliotece Głównej Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Dalsze

badania archiwum i kancelarii parafialnej, prowadzone pod kierunkiem ks. prof. dr. hab. Kazimierza Łataka

zaowocowały dysertacją doktorską:  Archiwum i kancelaria kościelna w Brodnicy. Historia i analiza na tle

dawnych i najnowszych dziejów miasta i parafii farnej. Praca została obroniona w 0 roku na Wydziale

Nauk Historycznych i Społecznych, Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie.

6  Opisywana  parafia  nie  posiada  pełnej  syntezy  swych  dziejów.  Podejmowane  próby,  choć  cenne  nie

wyczerpują tematu. Zob. S. Szmeichel,  Dzieje parafii pod wezwaniem św. Katarzyny w Brodnicy, Lublin

98, mpis pracy magisterskiej w bibliotece Archiwum Diecezjalnego w Pelplinie; J. Bielicki,  Przewod-

nik kościelny dla parafii brodnickiej na rok 1930, Brodnica 99; W. Rozynkowski,  Powstanie i rozwój sieci parafialnej w diecezji chełmińskiej w czasach panowania zakonu krzyżackiego, Toruń 000 ; Diecezja toruńska. Historia i teraźniejszość, t. :  Dekanat brodnicki, red. S. Kardasz, Toruń 998.

8

Przeprowadzona  kwerenda  zrodziła  potrzebę  odrębnego  opisu  materiałów

ikonograficznych, odnalezionych w badanym archiwum. Wyniki tej pracy pre-

zentuje rozdział czwarty, ze szczególną uwagą skupiając się na problematyce

sfragistyczno-heraldycznej.

Całość badań, których zarys wyżej przedstawiono, prowadzić ma do promocji

i zabezpieczenia dotąd zapomnianej spuścizny aktowej. Stąd w ostatniej części

pracy, w oparciu o wyniki wcześniejszych analiz, podjęto próbę rekonstrukcji ze-

społu archiwalnego. W skład tego opracowania wchodzi ewidencja zasobu archi-

walnego w układzie schematyczno-rzeczowym, inwentarze zasobu proweniencji

parafii brodnickiej, przechowywane w Archiwum Państwowym w Toruniu, a także

Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej. Katalog ten dopełnia rejestr doku-

mentacji utraconej, a ponadto chronologiczne spisy dotyczące akt metrykalnych

z  uwzględnieniem  miejsca  ich  przechowywania.  Powyższe  zestawienia  realizu-

ją postulat nauki archiwalnej dotyczący scalania rozproszonych zespołów oraz

umożliwiają  czytelnikowi  łatwe  zapoznanie  się  z  obecnym,  jak  i  historycznym

zasobem opisywanego archiwum. Sporządzenie powyższych inwentarzy zostało

poprzedzone informacjami w zakresie metodyki i specyfiki archiwistyki kościel-

nej. Może to okazać się pomocne podczas ostatecznego opracowania opisywa-

nego zasobu oraz innych zespołów archiwalnych tego typu. Należy bowiem pod-

kreślić, że możliwości wykorzystania owej dokumentacji w badaniach naukowych

pojawią  się  dopiero  w  momencie,  gdy  zostanie  ona  opracowana  archiwalnie

i zyska miejsce ostatecznego przechowywania w archiwum diecezjalnym.

Praca powstała w oparciu o ogólną metodologię archiwalną, która jednakże

w  kilku  aspektach  została  zmodyfikowana  tak,  by  uwzględniać  specyfikę  ar-

chiwistyki  kościelnej.  Podstawę  źródłową  stanowił  wyżej  wymieniony  zespół

archiwalny, aczkolwiek uwzględniono również materiały znajdujące się w Ar-

chiwum Diecezjalnym w Pelplinie, Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej

oraz  Archiwum  Państwowym  w  Toruniu.  Wszystkie  te  źródła  wykorzystano

w procesie analizy historycznej zasobu brodnickiego.

Wśród najważniejszych opracowań, pełniących funkcje wspomagające w kwe-

rendzie,  wymienić  należy  monografię  miasta  napisaną  pod  redakcją  Jerzego

Dygdały 7,  jak  i  klasyczną  już  pozycję  dotyczącą  archiwistyki  kościelnej  pióra

księdza Hieronima Eugeniusza Wyczawskiego 8, a także liczne artykuły zamiesz-

czone na łamach czasopism naukowych takich jak: „Archiwa, Biblioteki i Muzea

Kościelne” 9 czy „Archeion” 0.

7   Brodnica. Siedem wieków miasta, red. J. Dygdała, Brodnica 998.

8  H. E. Wyczawski,  Wprowadzenie do studiów w archiwach kościelnych, Kalwaria Zebrzydowska 989.

9  Czasopismo  ukazuje  się  od  959  roku.  W  zamyśle  założycieli  Ośrodka  ABMK  miał  być  to  biuletyn

w  postaci  kwartalnika  poświęcony  problematyce  archiwalnej,  bibliotecznej  i  muzealnej.  Pierwszy

numer (zeszyt -) projektowanego kwartalnika ukazał się w 959 roku. Od 960 roku czasopismo

„Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” ukazuje się nie jako kwartalnik lecz półrocznik. Od samego

początku aż do tomu 60 (za 99 rok) jego jedynym redaktorem był ks. Stanisław Librowski. Ostatnio

ukazał się 9 tom tego wydawnictwa za rok 00. Zob. http://www.kul.pl/p-rocznik-abmk,art_5707.

html [dostęp:  sierpnia 0].

0  Ogólnopolskie czasopismo naukowe założone przez Stanisława Ptaszyckiego, ukazujące się od 96

roku,  poświęcone  zagadnieniom  archiwalnym  (archiwistyce  i  archiwoznawstwu).  Zawiera  obszerne

działy recenzji wydawnictw archiwalnych (książek i czasopism). Do 0 roku ukazało się 0 tomów

tego wydawnictwa. Zob. H. Robótka,  Wprowadzenie do archiwistyki, Toruń 00, s. .

9

Poczuwam się także do obowiązku podziękować księdzu proboszczowi se-

niorowi, prałatowi Bolesławowi Lichnerowiczowi. Gdyby nie zgoda księdza pra-

łata na prowadzenie żmudnych badań, praca ta nie mogłaby powstać. Zwłasz-

cza  że  archiwum  parafialne  ma  charakter  prywatny,  a  w  związku  z  tym  tylko

od decyzji jego opiekuna zależne jest jego udostępnienie. Dobra wola księdza

proboszcza  sprawiła,  że  było  to  możliwe.  Dlatego  dziękuję  za  tę  życzliwość,

a  także  za  zaufanie,  jakim  zostałem  obdarzony  poprzez  zgodę  na  pracę  nad

cennym zbiorem.

Swoją  wdzięczność  pragnę  wyrazić  również  księdzu  profesorowi  Kazimie-

rzowi  Łatakowi,  promotorowi  mojej  dysertacji  poświęconej  brodnickiemu  ar-

chiwum  i  kancelarii  kościelnej.  Jego  inspiracja,  motywacja,  pomoc  na  wielu

płaszczyznach, a także cierpliwość umożliwiła nadanie tej pracy odpowiednie-

go kształtu.

Wyrażając wdzięczność nie mogę pominąć pana profesora Norberta Kasparka,

dyrektora  Archiwum  Państwowego  w  Olsztynie,  który  dostrzegł  potencjał

w moim przewodzie doktorskim i zmotywował do pracy sfinalizowanej tomem

niniejszej publikacji.

0

Rozdział I

Miasto i parafia w ich historycznym rozwoju

1. Zarys dziejów miasta

Zasadniczy  wpływ  na  działalność  twórcy  zespołu  archiwalnego  ma  środo-

wisko,  w  którym  dana  instytucja  funkcjonuje.  Nie  sposób  dotrzeć  do  genezy

przemian,  jakich  doświadczał  zespół  akt  parafii  nie  nakreślając  najpierw  tła

historycznego otoczenia, w tym przypadku miasta Brodnicy, z którym parafia

farna wchodziła w interakcje.

Brodnica jest położona w dolinie Drwęcy, sąsiaduje bezpośrednio z Pojezie-

rzami Brodnickim i Dobrzyńskim. Położenie nad Drwęcą w pobliżu dogodnego

przejścia  przez  rzekę,  czyli  brodu,  było  najważniejszym  czynnikiem  lokaliza-

cyjnym i zadecydowało o nazwie miasta, które leży na 5°5śzerokości geo-

graficznej północnej i 9°´ długości geograficznej wschodniej, na wysokości

70-80 m nad poziomem morza .

Współcześnie Brodnica jest głównym miastem powiatu, położonym w północ-

no-wschodniej  części  województwa  kujawsko-pomorskiego,  stanowiąc  w  jego

obrębie ośrodek miejski o własnej specyfice i strategicznym znaczeniu regional-

nym. To ponad -tysięczne miasto obejmuje w swych granicach powierzchnię

km.  W  tej  części  województwa  nie  ma  większych,  konkurencyjnych  ośrod-

ków miejskich, co jest ważnym bodźcem do dalszego rozwoju miasta. Powiązanie

geograficzne ze strefą pojezierzy – okolicą pełną jezior i lasów – czynią z Brodnicy

znany obiekt turystyczny .

Wiedza  o  najstarszych  dziejach  miasta  ze  względu  na  bardzo  skromne  in-

formacje  źródłowe  opiera  się  głównie  na  przekazach  pośrednich  oraz  anali-

zie ogólnej sytuacji politycznej i osadniczej ziemi chełmińskiej i michałowskiej

w . połowie XIII wieku. Dlatego w sprawie okoliczności i daty założenia miasta

kierować można się jedynie hipotezami. Jednakże z uwagi na powiązanie kwe-

stii powstania miasta z erygowaniem parafii brodnickiej, analiza tej problema-

tyki wydaje się konieczna .

Założenie  miasta  wiąże  się  bezpośrednio  z  powstaniem  na  terenie  ziemi

chełmińskiej  i  Prus  państwa  krzyżackiego.  W  latach  8-5  udało  się  za-

konowi krzyżackiemu, dzięki układom z biskupem pruskim Chrystianem i księ-

ciem Konradem Mazowieckim, opanować całą ziemię chełmińską. W ten spo-

sób obszar, na którym lokowano Brodnicę znalazł się w strefie przygranicznej

J. Sewerniak,  Środowisko geograficzne Brodnicy, [w:]  Brodnica. Siedem wieków miasta…, s. .

Ibidem.

R. Czaja,  Dzieje miasta w średniowieczu (XIII wiek-1466 rok), [w:]  Brodnica. Siedem wieków miasta…, s. 8.

państwa zakonnego, sąsiadującej z podlegającą władzy książąt polskich ziemią

dobrzyńską .

Peryferyjne położenie, a także duże zniszczenia powodowane przez najazdy

pruskie sprawiły, że do lat dziewięćdziesiątych XIII wieku działalność osadni-

cza  Krzyżaków  w  północno-wschodniej  części  ziemi  michałowskiej  była  bar-

dzo skromna. Dopiero ostateczne stłumienie w 8 roku powstania Prusów

i zlikwidowanie zagrożenia ze strony Jaćwieży, umożliwiło Krzyżakom podjęcie

szerszej akcji osadniczej i urbanizacyjnej w północno-wschodniej części ziemi

chełmińskiej 5.

Korzystną przesłanką do lokacji Brodnicy było również ożywienie gospodarcze

przygranicznego księstwa dobrzyńskiego, a także wzrost znaczenia szlaków komu-

nikacyjnych prowadzących z Rusi i Mazowsza przez teren późniejszego miasta do

państwa zakonnego i Gdańska. Nie bez znaczenia dla Krzyżaków była również ko-

nieczność wzmocnienia obrony środkowego odcinka Drwęcy 6, co można uznać

za bezpośrednią przyczynę budowy zamku i miasta. Hipotezę tę potwierdza niemie-

cki kronikarz Piotr z Dusburga, który pod datą 9 września 98 roku zanotował,

iż oddział 0 Litwinów zaatakował osadę Brodnica. Łatwość, z jaką Litwini zdo-

byli osadę wskazuje, że w czasie napadu Brodnica nie miała jeszcze obwarowań.

Zatem prawdopodobnie budowę miasta rozpoczęto w 98 roku, na krótko przed

najazdem litewskim. Nie wiadomo czy prace przy budowie miasta poprzedziło wy-

stawienie przywileju lokacyjnego. Po raz pierwszy jako  civitas – a więc miasto loko-

wane na prawie niemieckim – Brodnica była wzmiankowana w 7 roku. Przywilej

lokacyjny został z pewnością wystawiony w latach 98-7. Od początku istnie-

nia miasta funkcjonują jego dwie nazwy, polska Brodnicza i niemiecka Straisberg,

Strasberg – przekształcona później w Strasburg. W świetle źródeł archeologicznych

i analizy struktur osadniczych można z dużą pewnością stwierdzić, że na terenie,

na którym lokowano miasto nie było żadnych wcześniejszych osad, czy grodu. Nie

wyklucza to jednak pewnych translokacji siedliska miasta 7.

Strategiczne położenie Brodnicy przy przeprawie przez Drwęcę, w pobliżu gra-

nicy z Polską sprawiało, iż jej losy w XIV i XV wieku ściśle wiązały się z dziejami

konfliktów  polsko-krzyżackich.  Leżące  nad  Drwęcą  miasta  i  zamki  krzyżackie

strzegły brodów przez rzekę i broniły przed wojskami polskimi i litewskimi 8.

Zaostrzenie  stosunków  polsko-krzyżackich  nastąpiło  po  zawarciu  w  85

roku unii w Krewie. Szczególnie dotkliwe okazały się dla miasta skutki wielkiej

wojny zakonu krzyżackiego z Polską i Litwą w latach 09-. Po klęsce armii

wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena pod Grunwaldem, gdzie zginął mię-

dzy innymi komtur brodnicki, Baldwin von Stahl, pod władzę Jagiełły oddała się

większość  miast  i  zamków  krzyżackich  leżących  na  terenach  zajętych  przez

Ibidem, s. 8.

5  Ibidem.

6  Sprawa ta stała się szczególnie istotna wobec rosnącego niebezpieczeństwa ze strony najazdów litew-

skich, które zaczęły zagrażać państwu zakonnemu po wybuchu w 9 roku wojny między Zakonem

a  wspieranym  przez  Litwinów  księciem  Mazowieckim  Bolesławem  II.  Zob.  Z.  Kiaupa,  J.  Kiaupiene,

˙

A. Kuncewicius,

ˇ

Historia Litwy. Od czasów najdawniejszych do 1795 roku, tłum. P. Grablunas, Warsza-

wa 007, passim.

7  R. Czaja, op. cit., s. 8-8.

8  Ibidem, s. 97.

wojska królewskie. Brodnica jednak należała do tych ośrodków, które najdłu-

żej opierały się przed przejściem na stronę polską, co nastąpiło dopiero krótko

przed  sierpnia 0 roku. W wyniku rozejmu z 9 grudnia 0 roku uzgod-

nionego  w  Nieszawie,  strona  polska  zachowała  władzę  między  innymi  nad

Brodnicą. Dopiero na mocy zawartego  lutego  roku traktatu toruńskiego,

kończącego wielką wojnę, zamek i miasto powróciły pod panowanie krzyżackie.

Traktat toruński z  roku okazał się jednak tylko chwilowym kompromisem.

Nadal nie ustawały przygraniczne konflikty, które zaowocowały między innymi

próbą  zdobycia  Brodnicy  przez  wojska  Władysława  Jagiełły.  Walki  rozpoczęte

września  roku nie przyniosły jednak armii polskiej szybkich efektów,

gdyż miasto i zamek były dobrze przygotowane do obrony. Przeciągające się ob-

lężenie skłoniło króla polskiego do pertraktacji pokojowych, których rezultatem

było zawarcie 7 października  roku w Brodnicy rozejmu na dwa lata. Za-

warty rozejm, który w 6 roku przedłużono na kolejne dwa lata nie zlikwido-

wał przygranicznych konfliktów i rabunkowych wypraw na ziemie przeciwnika.

Dopiero pokój zawarty 7 września  roku nad jeziorem Melno zakończył

ponad dziesięcioletni okres wojen, w czasie których istotną rolę odegrało mia-

sto i zamek w Brodnicy. Skutki konfliktów zbrojnych okazały się jednak tragicz-

ne dla gospodarki miasta. Zniszczenia wojenne, a także nakłady na uzbrojenie

i obronę spowodowały znaczne zubożenie mieszkańców miasta 9.

Negatywny  wpływ  na  sytuację  mieszczan  wywierały  również  narastające

w czasie rządów wielkiego mistrza Pawła von Rusdorfa konflikty z urzędnika-

mi zakonnymi. Skutkiem niezadowolenia z rządów krzyżackich było zawiązanie

w Kwidzynie w dniu  lutego 0 roku tak zwanego Związku Pruskiego, któ-

rego członkowie zobowiązali się między innymi do wzajemnej pomocy i obrony

wobec  nadużyć  ze  strony  władzy.  Pod  aktem  erekcyjnym  konfederacji  stanów

pruskich zawisła również pieczęć Brodnicy. W dniu 6 marca 5 roku Kazimierz

Jagiellończyk, na prośbę poselstwa Związku Pruskiego, przyłączył Prusy do Ko-

rony  Polskiej.  Ten  akt  rozpoczął  trwającą  trzynaście  lat  wojnę.  Dnia  8  maja

5 roku w Toruniu hołd królowi polskiemu złożyli przedstawiciele stanu ziemi

chełmińskiej,  w  tym  także  burmistrzowie,  rajcy  i  ławnicy  brodniccy.  Ważniej-

szymi punktami oporu powstańców na ziemi chełmińskiej były miasto i zamek

w  Brodnicy.  Ważne  strategicznie  położenie  sprawiało,  że  Zakon  wielokrotnie

podejmował zarówno militarne, jak i pokojowe próby odzyskania zamku. Nocą

listopada 6 roku oddział czeskich zaciężnych, dowodzonych przez Bernarda

Szumborskiego, w wyniku zaskakującego ataku zdobył przedzamcze brodnickie.

Oddziałom krzyżackim bez oporu poddało się miasto, a po czteromiesięcznym

oblężeniu 5 marca 6 roku skapitulowała załoga zamku 0.

Zdobycie miasta i zamku było największym sukcesem Zakonu w ziemi cheł-

mińskiej od początku wojny. Faktycznym władcą miasta i zamku był jednak nie

wielki  mistrz,  lecz  dowodzący  niespłaconymi  czeskimi  wojskami  zaciężnymi

Bernard Szumborski, który  grudnia 6 roku zawarł w Nieszawie rozejm

z królem Polski i stanami pruskimi .

9  Ibidem, s. 97-00.

0  Ibidem, s. 0-06.

Ibidem, s. 06.

Zawarty 9 października 66 roku drugi pokój toruński, w wyniku którego

zachodnia część dawnych Prus Zakonnych, a zatem także Brodnica, ostatecznie

weszła w skład państwa polskiego, nie wpłynął w praktyce na zmianę sytuacji

w mieście. Formalnie rzecz biorąc, znajdowała się ona odtąd w województwie

chełmińskim, jednym z trzech województw Prus Królewskich. Faktycznie jednak

tak miasto, jak i zamek pozostały jako zastaw w rękach czeskich wojsk zacięż-

nych, gdyż w polskim skarbcu brakowało funduszy na wypłatę zaległego żołdu.

Dopiero kolejna interwencja zbrojna przywróciła miasto Polsce. Ostatecznie 0

października 79 roku król mianował starostą brodnickim podkomorzego do-

brzyńskiego Wincentego ze Skępego, który 0 listopada przejął miasto Brodnicę

wraz z zamkiem. Od tego momentu można mówić o faktycznym wejściu Brod-

nicy w skład państwa polskiego. W przeciwieństwie do komturstwa, starostwo

nie było okręgiem administracyjnym lecz królewszczyzną . W 8 roku Ka-

zimierz Jagiellończyk zastawił starostwo brodnickie za ,5 tys. florenów Fran-

ciszkowi Gliwiczowi z Krakowa. W 85 roku starostwo to wykupił od wdowy

po Gliwiczu wojewoda inowrocławski Mikołaj Działyński. W rękach tego rodu

starostwo pozostawała aż do 60 roku .

Wielcy mistrzowie, począwszy od schyłku XV wieku, podejmowali próby unie-

zależnienia się od królów polskich. W grudniu 59 roku rozpoczęła się nowa

wojna z Zakonem. Na szczęście dla miasta wojna toczyła się daleko, a jej zakoń-

czenie 8 kwietnia 55 roku i likwidacja pruskiej gałęzi Zakonu Krzyżackiego

zakończyły również trwający od początku XV wieku okres wojen polsko-krzy-

żackich, które stanowiły ciągłe zagrożenie dla Brodnicy. Konflikty te przyniosły

zniszczenie materialne i ludnościowe, na długo zatrzymując rozwój miasta .

Po ostatecznym rozwiązaniu kwestii krzyżackiej w 55 roku nastał dla ziem

Rzeczpospolitej długi okres pokoju. Korzystały też z niego całe Prusy Królew-

skie.  Prowincja  ta  stała  się  najbardziej  rozwiniętym  ekonomicznie  regionem

państwa. Sprzyjające okoliczności zewnętrzne stanowiły główną przyczynę roz-

woju miasta w latach 56-65. Ważnym czynnikiem była też znacznie mniej-

sza niż na pozostałych ziemiach Rzeczypospolitej zależność miast Prus Królew-

skich od szlachty, prowadzącej coraz wyraźniej antymiejską politykę 5.

Szczególne znaczenie dla miast królewskich, będących jednocześnie ośrod-

kami  administracyjnymi  starostw,  a  taki  właśnie  był  status  Brodnicy,  miała

umiejętność ułożenia sobie poprawnych stosunków ze starostami przy jedno-

czesnej obronie uprawnień miejskich 6. Koegzystencja Brodnicy z Działyńskimi

przebiegała  poprawnie  do  roku  56,  kiedy  to  nastąpiła  zmiana  w  prawnej

pozycji starostwa. Król Zygmunt I w zamian za pożyczkę przekazał starostwo

Królewszczyzna – dobro ziemskie (często także i miasta) należące formalnie do króla i nadawane przez

niego  w  użytkowanie  (na  ogół  dożywotnio)  określonym  osobom.  Zob.  A.  Falniowska-Gradowska,

Królewszczyzny i starostowie w dawnej Rzeczypospolitej, Wrocław-Kraków 98, passim.

J. Dygdała,  Brodnica w dobie Rzeczypospolitej szlacheckiej (1466-1772), [w:]  Brodnica. Siedem wieków miasta…, s. 07-09.

Ibidem, s. 0.

5  Ibidem, s. .

6  Na  ogół  starostowie  dążyli  do  podporządkowania  władz  miasta  i  do  ograniczenia  niektórych  prze-

jawów działalności gospodarczej mieszczan, gdyż stanowić ona mogła konkurencję dla aktywności

ekonomicznej i dochodów królewszczyzn – Ibidem.

brodnickie jako lenno Mikołajowi II Działyńskiemu. Postępujący proces przej-

mowania prawa własności nad miastem przez starostów zahamowany został

w 56 roku, kiedy to przeprowadzono egzekucję dóbr 7.

Tymczasem wiosną 577 roku Brodnica przeżywała swoje wielkie dni. Przez

ponad tydzień miasto było siedzibą monarchy i jego dworu. Stefan Batory, przy-

gotowując się do rozprawy z nieakceptującym jego wyboru Gdańskiem, przybył

tu przed 6 maja 577 roku. Codziennie wysyłano listy królewskie z Brodnicy do

czołowych  urzędników  Rzeczypospolitej  i  dowódców  wojskowych.  Król  pod-

czas swojego pobytu w dniu  maja 577 roku potwierdził wszystkie prawa

i przywileje Brodnicy, którą opuścił trzy dni później, udając się do Gdańska 8.

Poważnym czynnikiem dla  prosperity miasta stało się nadanie  października

60 roku przez króla Zygmunta III starostwa brodnickiego swej siostrze, Annie

Wazównie. Córka króla szwedzkiego Jana III i Katarzyny Jagiellonki sprawiła,

że Brodnica była za jej rządów żywym ośrodkiem intelektualnym. Rezydencją

szwedzkiej królewny stał się przebudowany i powiększony pałac na przedzam-

czu. Zmarła w Brodnicy 6 lutego 65 roku 9.

Kolejnych  kilkadziesiąt  lat  było  dla  miasta  okresem  wyjątkowo  niepomyśl-

nym. Nakładały się na siebie wojny, toczące się na północnych ziemiach Rzecz-

pospolitej, epidemie dżumy oraz wewnętrzne konflikty wyznaniowe.

W lipcu 66 roku wojska szwedzkie króla Gustawa Adolfa wkroczyły do Prus

Królewskich. W dniu 7 września 68 roku pod miasto nadeszły główne siły

wojsk nieprzyjacielskich, dowodzone przez Gustawa Adolfa. Po krótkim oporze,

października Szwedzi zajęli miasto. Był to poważny cios dla strony polskiej,

która starała się odzyskać utraconą pozycję. Kilkukrotne próby odbicia miasta

okazały  się  jednak  bezskuteczne.  Dopiero  podpisane  6  września  69  roku

zawieszenie broni w Starym Targu spowodowało wycofanie wojsk szwedzkich

z Brodnicy. Straty poniesione na skutek wojny polsko-szwedzkiej były poważ-

ne, zniszczeniu uległ między innymi ratusz. Miary nieszczęścia dopełniła za-

raza szalejąca w 60 roku. Krytyczną sytuację obrazuje fakt, iż Brodnica wraz

z innymi małymi miastami pruskimi zwróciła się z prośbą do króla o zwolnienie

z podatku na  lata 0.

Przez 0 kolejnych lat panował w mieście spokój, dopiero wznowienie woj-

ny ze Szwecją sprawiło, że Brodnica ponownie znalazła się w zasięgu działań

wojennych. Stało się to, gdy po opanowaniu większości ziem Rzeczpospolitej

Karol  X  Gustaw  postanowił  zająć  również  Prusy  Królewskie.  Szwedzi  skupili

swe oddziały w ufortyfikowanych miastach, mieszczących się w strategicznych

punktach – taką funkcję pełniła Brodnica. Armia feldmarszałka Gustawa Sten-

bocka  0  listopada  655  roku  zajęła  miasto.  Mimo  pogarszającej  się  sytuacji

Szwedów  w  wojnie   i  mimo  prób  odbicia,  miasto  pozostawało  nadal  w  rę-

kach szwedzkich. Dopiero 0 grudnia 659 roku Szwedzi przekazali Brodnicę

7  Ibidem, s. .

8  Ibidem, s. .

9  G. Kurkowska,  Anna Wazówna 1568-1625. Polskie losy szwedzkiej królewny, Toruń 995, passim.

0  J. Dygdała, op. cit., s. 8-9.

Zawiązała się koalicja antyszwedzka: polsko-austriacko-duńska. Dania rozpoczęła działania wojenne

przeciw Szwecji – Ibidem.

5

Polsce, jako jedno z ostatnich miast w Prusach Królewskich. Bilans drugiej woj-

ny szwedzkiej był dla Brodnicy fatalny. Liczba ludności zmniejszyła się o prze-

szło 0%. Znaczne były też szkody materialne: ucierpiał zamek, ratusz, a także

kościół parafialny. Na domiar złego w 66 roku pożar strawił większą część

miejskiej zabudowy .

Po raz kolejny Brodnica znalazła się w teatrze działań wojennych podczas

wojny  północnej.  W  maju  70  roku  oddziały  szwedzkie  zajęły  miasto,  a  po

elekcji Stanisława Leszczyńskiego w 70 roku i powstaniu konfederacji san-

domierskiej sytuacja pogorszyła się jeszcze bardziej. Pod Brodnicą pojawiły się

teraz oddziały Leszczyńskiego, a także konfederaci sandomierscy, wspierani od

707 roku przez wojska rosyjskie. Wszystkie strony pobierały podatki, żywność

i rujnowały okolicę. Dopiero klęska Karola XII pod Połtawą w lipcu 709 roku

i  wycofanie  się  Stanisława  Leszczyńskiego  na  szwedzkie  Pomorze  umożliwi-

ły Augustowi II powrót do Rzeczypospolitej. Z początkiem września 709 roku

ostatnie oddziały Szwedów odeszły z Prus Królewskich. Skutki wojny północnej

były dla Brodnicy równie fatalne, jak w okresie „szwedzkiego potopu”. Większe

były  zwłaszcza  obciążenia  finansowe,  które  wzrosły  dziesięciokrotnie  w  sto-

sunku do stanu ze schyłku XVII wieku .

Po straszliwym okresie wojny północnej, kolejne lata XVIII stulecia mogły wy-

dawać się mieszkańcom Brodnicy czasem błogiego spokoju i stabilizacji. Długa

epoka pokoju przedzielona była jednak trzema wojnami (sukcesyjną 7-75,

siedmioletnią  oraz  katastrofą  konfederacji  barskiej  i  I  rozbioru),  które  w  pew-

nej mierze negatywnie oddziaływały również i na Brodnicę. Nakładały się na to

spory miasta ze starostami, antagonizmy wyznaniowe, wreszcie po raz pierwszy

ujawniające się w takiej skali konflikty społeczne wewnątrz brodnickiego miesz-

czaństwa. Należy w tym miejscu wspomnieć zwłaszcza o wydarzeniach z czasów

konfederacji  barskiej.  Brodnica,  zaangażowana  pod  naciskiem  stacjonujących

wojsk rosyjskich w opozycyjną konfederację dysydencką, stała się widownią bi-

twy między wojskami carskimi a konfederatami. W dniu  kwietnia 769 roku

Barszczanie  bronili  się  w  zabudowaniach  zamku  i  przedzamcza  oraz  kościoła

i klasztoru reformatów, położonych nad Drwęcą na zachodnim skraju Brodnicy.

Bitwa skończyła się dotkliwą klęską konfederatów. Podczas walki uległa uszko-

dzeniu część budynków zamkowych, a także spłonął drewniany jeszcze wówczas

klasztor. Okres konfederacji barskiej przyniósł Brodnicy nie tylko zniszczenia ma-

terialne, ale też wzrost obciążeń finansowych. Dodatkowym ciosem dla gospo-

darki miasta było zaciągnięcie we wrześniu 770 roku, pod pretekstem ochrony

Prus przed panującą na Podolu zarazą, tak zwanego kordonu sanitarnego, odci-

nającego znaczną część Prus Królewskich od pozostałych ziem państwa polskie-

go. Kordon ów przebiegał przez Brodnicę do granic państwa pruskiego. Wszyscy

przekraczający ustanowioną granicę musieli poddać się -dniowej kwarantan-

nie. Poważnie utrudniało to kontakty handlowe Brodnicy z Mazowszem .

Z początkiem 77 roku Prusy i Rosja (później także Austria) doszły do porozu-

mienia w sprawie zagarnięcia niektórych ziem Rzeczypospolitej. Fryderykowi II

Ibidem, s. 0-.

Ibidem, s. -6.

Ibidem, s. -5.

6

miały przypaść Prusy Królewskie (bez Gdańska i Torunia) z Warmią oraz część

Kujaw. Ostatecznie traktat podziałowy został podpisany 5 sierpnia 77 roku.

We wrześniu nastąpił rozbiór. Losy Brodnicy zostały przesądzone – miasto miało

wejść w skład absolutystycznego państwa pruskiego. W Brodnicy oficjalne prze-

jęcie miasta przez specjalną komisję pruską odbyło się 9 września 77 roku.

Potem nastąpił krótki okres pokoju, który przerwała wojna Prus z napoleońską

Francją. Wielu mieszkańców Brodnicy, jako obywateli pruskich, powołano do

wojska. Dnia  października 806 roku pod Jeną i Auerstadt Napoleon poko-

nał wojska pruskie, a 6 listopada pruski generał Anton L’Estocq przeniósł swój

sztab  z  Golubia  do  Brodnicy.  Jego  wojska  znajdowały  się  w  rozsypce  na  linii

Nowe Miasto-Rypin. W dniu  grudnia 806 roku miasto zajęły wojska francu-

skie dowodzone przez marszałka Michela Neya 5.

Na początku 807 roku przez dwa dni Brodnica gościła cesarza Francuzów

Napoleona  Bonaparte,  który  tędy  przejeżdżał  do  Królewca.  Kwaterował  on

u  zarządzającego  domeną  państwową  Johanna  Friedricha  Weissermela.  Trzy-

dziestotysięczna  armia  cesarska  obozowała  na  przedmieściach.  W  Brodnicy

stacjonowali kirasjerzy francuscy (ciężka jazda), a od wiosny 807 roku zmienili

ich dragoni. Władze francuskie zaczęły organizować administrację na zajętych

terenach. Na mocy dekretu z  stycznia 807 roku powołały Komisję Rządzącą,

która ustanowiła podział ziem polskich na 6 departamentów. Jednym z nich był

bydgoski, ale początkowo nie objął on dawnego polskiego województwa cheł-

mińskiego. Po zwycięskiej dla Francuzów bitwie pod Frydlandem ( czerwca

807 roku), po traktacie pokojowym w Tylży (7-9 lipca 807 roku) i konwencji

elbląskiej (0 września 807 roku), stanowiącej jego uzupełnienie, Ziemia Cheł-

mińska i Michałowska weszły w skład nowo utworzonego Księstwa Warszaw-

skiego. Tragiczny przebieg kampanii napoleońskiej 8 roku sprawił, że posu-

wające się za kolumnami Wielkiej Armii wojska rosyjskie w styczniu 8 roku

weszły na terytorium Księstwa Warszawskiego. Odtąd, aż do zakończenia Kon-

gresu  Wiedeńskiego  w  czerwcu  85  roku,  trwała  okupacja  rosyjska.  Wojska

rosyjskie opuściły Brodnicę 6 czerwca 85 roku, a w dwa dni później wkroczyły

tu wojska pruskie 6.

Lata 85-90 to burzliwy okres w dziejach, obfitujący w dramatyczne wy-

darzenia również dla narodu polskiego, pozbawionego w tych czasach swojego

państwa. Brodnica włączona w struktury państwa pruskiego nie pozostaje na

uboczu ważnych epizodów. Głównymi wydarzeniami tego okresu dla Polaków

jest ich walka o utrzymanie swojej tożsamości narodowej, w ten nurt włączona

jest również Brodnica. Pierwsze lata po Kongresie Wiedeńskim to czas rozwoju

miasta i względnego spokoju, gdyż problemy narodowe nie znajdowały zbytnie-

go uzewnętrznienia w życiu publicznym, nawet w skali całej prowincji 7. Wyda-

rzeniem, które w jakimś stopniu naruszyło tę spokojną egzystencję był wybuch

w listopadzie 80 roku powstania w Królestwie Polskim. Brodnica leżała bli-

sko granicy, dlatego rozgrywające się za nią wydarzenia wpływały na nastroje

5  S. Wierzchosławski,  Brodnica w okresie rozbiorów (1772-1920), [w:]  Brodnica. Siedem wieków miasta…, s. 59-6.

6  Ibidem, s. 6-66.

7  Ibidem, s. 67.

7

mieszczan. W okolicach miasta pojawiały się osoby, które przez Drwęcę prze-

chodziły na teren Królestwa Polskiego, by wziąć udział w powstaniu, a czasami

uciekinierzy z rozbitych oddziałów chronili się przed armią carską. Tych, którzy

przedostali się przez granicę, by walczyć było niewielu. We wrześniu 8 roku

Brodnica gościła uchodzących z terenu Królestwa Polskiego przedstawicieli kie-

rownictwa upadającego powstania. W tym samym czasie sprowadzono liczniej-

sze oddziały wojska pruskiego. Wrażenie na polskich mieszkańcach Brodnicy

zrobiły, rozbrojone przez Prusaków po przejściu granicy, oddziały korpusu ge-

nerała Macieja Rybińskiego. Powstańcy w liczbie 0 tysięcy pod eskortą pruską

zostali sprowadzeni do miasta na kwarantannę (z powodu epidemii cholery).

Między  innymi  koło  klasztoru  reformatów  zakwaterowano  doborowy  5  Pułk

Piechoty. Oficerów ulokowano na prywatnych kwaterach. Wypadki te wpłynęły

niewątpliwie na rozbudzenie świadomości narodowej u Polaków mieszkających

w Brodnicy, natomiast nie popsuły dobrych stosunków z ludnością niemiecką,

która nie wyrażała publicznej dezaprobaty wobec powstania listopadowego 8.

Kolejnym  istotnym  wydarzeniem  tego  okresu  było  powstanie  styczniowe

w  Królestwie  Polskim,  które wybuchło z  na   stycznia 86  roku.  Dzięki

zorganizowanej konspiracji nie przebiegało ono bez zaangażowania społeczeń-

stwa polskiego Prus Zachodnich, które tak jak cały zabór pruski miały stanowić

niejako zaplecze dla walczących powstańców oraz służyć jako teren werbunku

ochotników. Szczególną rolę w tym zakresie odgrywały tereny przygraniczne,

a więc między innymi Brodnica i powiat brodnicki. Władze pruskie co prawda

przeprowadzały rewizje u podejrzanych, jednakże w czasie powstania w Brodnicy

panował spokój, co było w dużym stopniu zasługą przychylnych Polakom libe-

rałów, którzy dominowali wówczas wśród brodnickich Niemców 9.

Ośrodki  polskiego  życia  narodowego  po  upadku  powstania  styczniowego

koncentrować się zaczęły w większych miastach, a więc poza Brodnicą. Jednak-

że nasilająca się po powstaniu styczniowym germanizacja, a zwłaszcza Kultur-

kampf  powodowała  spontaniczną  odpowiedź  brodnickich  Polaków  w  postaci

różnego rodzaju walk o zachowanie polskości 0.

Legalna szansa na walkę o polskość pojawiła się w 87 roku, kiedy to w zjedno-

czonych pod egidą Prus Niemczech i powstałej Rzeszy Niemieckiej powołano par-

lament, do którego obowiązywało czteroprzymiotnikowe prawo wyborcze. Lud-

ność polska miała spore szanse na wybór swego posła, co nastąpiło w 88 roku,

kiedy  ich  reprezentantem  został  mieszkający  w  podbrodnickiej  wsi  –  Ignacy

Łyskowski , który pełnił ten urząd do swej śmierci w 886 roku .

Ważnym wydarzeniem połowy XIX wieku w Brodnicy było założenie nowej

szkoły. W dniu 0 maja 87 roku powołano gimnazjum męskie o charakterze

8  Ibidem, s. 0.

9  Ibidem, s. 07-0.

0  Ibidem, s. .

Ignacy Łyskowski (ur.  września 80 w Mileszewach koło Brodnicy, zm.  lipca 886 w Poznaniu)

–  działacz  narodowy  i  społeczny  na  Pomorzu,  poseł  do  sejmu  pruskiego  i  parlamentu  niemieckiego.

W  867  roku  współzałożyciel  „Gazety  Toruńskiej”;  od  875  roku  prezes  Towarzystwa  Naukowego

w Toruniu, obrońca polskości na Pomorzu i Mazurach. Zob. S. Wierzchosławski,  Ignacy Łyskowski 1820-

1886. Polityk i publicysta, pierwszy prezes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, Toruń 000, passim.

S. Wierzchosławski,  Brodnica w okresie rozbiorów…, s. .

8

wielowyznaniowym z niemieckim jako wyłącznym językiem wykładowym. Polacy

kształcąc  się  w  gimnazjach  pruskich  poznawali  historię  i  literaturę  niemiecką.

W pierwszych sześciu latach działalności gimnazjum brodnickiego nie nauczano

tam języka polskiego. Sprzyjało to zrzeszaniu się młodzieży w tajnych związkach,

w których prowadzono dokształcanie w zakresie języka polskiego, literatury i hi-

storii polskiej. Organizacja samokształceniowa powstała już w pierwszym roku

istnienia szkoły; założył ją Marian Karwat. W 900 roku doszło do wykrycia kół

filomackich w Chełmnie, Brodnicy i Toruniu. Sześćdziesięciu członkom tych orga-

nizacji wytoczono proces polityczny w sądzie toruńskim .

Brodnica końca XIX wieku była miastem prężnie rozwijającym się, powsta-

wało  wówczas  wiele  budynków  użyteczności  publicznej.  Znaczenie  i  możli-

wości  miasta  wzrosły  dzięki  ułożeniu    kilometrów  torów  do  miejscowości

Jabłonowo i oddaniu tej trasy do użytku  listopada 886 roku. Miasto uzyska-

ło wówczas bezpośrednie połączenie z ważnymi szlakami kolejowymi: Toruń-

Olsztyn-Wystruć i Piła-Tczew. W następnych latach obserwujemy dalszy rozwój

linii kolejowej z najważniejszymi miastami regionu .

U progu XX stulecia Brodnica, zwana po niemiecku Strasburg in Westpreus-

sen (drugi człon dodano w 888 roku), zajmowała pod względem liczby miesz-

kańców  5  miejsce  wśród  wszystkich  miast  ówczesnej  Rzeszy  Niemieckiej.

Znajdowała się w przedziale miast liczących 7-8 tys. mieszkańców 5.

Dnia  sierpnia 9 roku Niemcy wypowiedziały wojnę Francji. Był to po-

czątek  I  wojny  światowej.  Choć  Brodnicę  szczęśliwie  ominęły  bezpośrednie

działania wojenne, miasto ponosiło koszty tego konfliktu, zwłaszcza w postaci

obowiązku służby wojskowej w szeregach armii pruskiej. Pod koniec 97 roku

założono  w  Brodnicy  obóz  jeńców.  Przebywało  w  nim  około  500  oficerów

francuskich,  5-50  belgijskich,  a  przejściowo  także  oficerowie  portugalscy.

Oprócz nich znajdowało się w obozie 00 żołnierzy, między innymi pełniących

funkcję ordynansów 6.

Wydarzenia  na  arenie  wojennej  wiosną  98  roku  dowodziły,  że  przegrana

Niemiec  jest  przesądzona.  Wzrastały  nadzieje  na  powstanie  państwa  polskie-

go. W Poznaniu pod przewodnictwem Władysława Seydy powstał Tajny Komitet

Obywatelski. W odpowiedzi na rewolucyjne wydarzenia w Niemczech, poznański

polski Centralny Komitet Obywatelski wyłonił  listopada 98 roku trzyosobo-

wy Komisariat Naczelnej Rady Ludowej. Odtąd tajne Komitety Obywatelskie miały

się przekształcać w rady ludowe. W dniu  listopada 98 roku Tajny Obywatel-

ski  Komitet  w  Brodnicy  ujawnił  swoją  działalność  przyjmując  nazwę  Tymczaso-

wa  Rada  Ludowa  na  powiat  brodnicki.  Powstanie  Polskiej  Powiatowej  Rady  Lu-

dowej zaniepokoiło brodnickich Niemców, którzy powołali własną Radę Ludową

(Volksrat), postulując jednocześnie poparcie dla spokoju i porządku, ale w zgodzie

z istniejącym prawem niemieckim. Na to oświadczenie odpowiedziała polska Rada

Ludowa  informując,  że  dotychczasowe  prawo  pruskie  dla  Polaków  jest  bezpra-

wiem. Atmosfera stawała się coraz bardziej napięta. W dniu  grudnia 98 roku

Ibidem, s. 95-97.

Ibidem, s. 7.

5  Ibidem.

6  Ibidem, s. 6-8.

9

do Brodnicy przyjechały  kompanie 5 Dywizji Grenzschutzu 7. Żołnierze tej for-

macji  zakłócali  dotąd  spokojne  zebrania  polskie,  dochodziło  do  bijatyk,  a  także

rewizji w domach. Dnia 7 stycznia 99 roku 5 Dywizja zajęła miasto. Ogłoszono

stan oblężenia, do rewizji dochodziło nawet w kościołach. Informacja z 8 kwiet-

nia 99 roku o podpisaniu traktatu pokojowego nie złagodziła sytuacji; niemiecka

ludność wierzyła w zmianę decyzji mocarstw. Tymczasem Polacy przygotowywali

się do przejęcia władzy w mieście; w tym celu zorganizowano wybory nowego sta-

rosty oraz burmistrza 8.

W niedzielę 8 stycznia 90 roku Brodnicę opuściło wojsko niemieckie. Tego

samego dnia szosą od Rypina zaczęły wkraczać oddziały wojska polskiego pod

dowództwem gen. Stanisława Pruszyńskiego. Bezpośrednio po przejęciu mia-

sta przez polską administrację ukonstytuowały się nowe władze. Powiat brod-

nicki w całości wrócił do Polski i wszedł w skład, powołanego już  sierpnia

99  roku  przez  Sejm  Ustawodawczy,  województwa  pomorskiego  z  siedzibą

w Toruniu 9.

Pierwsze miesiące niepodległości zostały zakłócone przez wojnę polsko-ro-

syjską. Po klęsce wojsk polskich pod Kijowem, armia rosyjska przełamała osła-

biony front północny i ruszyła na Pomorze. W poszczególnych powiatach zaczęto

tworzyć Straż Obywatelską. W mieście od sierpnia gościli urzędnicy państwowi

z powiatów i miast już zajętych przez Rosjan. W związku z nadciąganiem armii

sowieckiej,  sierpnia 90 roku ewakuowało się starostwo brodnickie. Dnia

5 sierpnia 90 roku wkroczyli do Brodnicy Rosjanie. Na szczęście dla miasta

okupacja radziecka nie trwała długo i już 8 sierpnia 90 roku w godzinach

rannych, 0 km na północny zachód od Brodnicy koło wsi Wichulec, rozpoczęła

się kontrofensywa polska, dowodzona przez pułkownika Witolda Aleksandrowi-

cza. W godzinach wieczornych wojsko polskie przejęło miasto 50.

Śledząc wydarzenia polityczne, rozgrywające się na terenie Brodnicy i powia-

tu brodnickiego w latach 90-99 zauważamy, że ten mały obszar wtopiony

w całość życia politycznego Pomorza miał jednak swoją lokalną specyfikę. Nie-

wątpliwie tak samo jak na Pomorzu najsilniejszymi ugrupowaniami w Brodnicy

były endecja i NPR, a we wsiach powiatu PSL Piast i po nim dopiero endecja.

W latach trzydziestych dominowały endecja i blok prorządowy. Faktyczny układ

sił w Brodnicy w istocie zależał jednak od struktury społeczno-zawodowej lud-

ności,  lokalnych  układów  towarzysko-ekonomicznych,  osobowości  miejsco-

wych liderów i ich autorytetu wśród mieszkańców. Od końca drugiego dziesię-

ciolecia niepodległej demokratycznej egzystencji zaczęły się zdecydowanie ryso-

wać dwie opcje. Jedna z nich to opozycyjna, tradycyjna niejako na tych terenach

opcja  narodowo-demokratyczna  (SN)  i  druga  –  nowa  orientacja  prorządowa.

Początkowo wyraźne, ostre różnice między nimi zmniejszały się w miarę niwe-

lowania  społeczno-ekonomicznych  i  mentalnych  pozostałości  pozaborowych

7  Grenzschutz – obrona graniczna, powstał z przekształcenia utworzonych 5 listopada 98 roku ochot-

niczych oddziałów Heimatschutzu (Obrony Ojczyzny). W jego skład oprócz ochotników wchodziły także

przemianowane oddziały armii regularnej – Ibidem.

8  Ibidem, s. -.

9  Ibidem, s. 7-8.

50  Ibidem, s. 9-0.

0

i kształtowania się skonsolidowanego narodu polskiego. Wybuch II wojny świa-

towej drastycznie tę ewolucję przerwał 5.

Dnia  września 99 roku wojska Trzeciej Rzeszy zaatakowały państwo polskie

i w wyniku kilkutygodniowych walk zajęły znaczną część terytorium II Rzeczpo-

spolitej. Miasto Brodnica zajęte zostało przez Wehrmacht dnia 7 września. Okupa-

cja niemiecka Brodnicy trwała do  stycznia 95 roku. Aresztowania i egzekucje

odbywały się już w pierwszych dniach okupacji, by w drugiej połowie październi-

ka  przybrać  charakter  masowy.  Ich  sprawcami  byli  członkowie  Selbstschutzu 5.

Aresztowania w październiku w 99 roku objęły około 50-500 osób – większość

z nich rozstrzelano w Brzezinkach oraz koło Skrwilna. W latach 90-95 nie

było już na tym terenie masowych egzekucji, natomiast aresztowania Polaków łą-

czono  z  ich  działalnością  konspiracyjną.  Północne  i  zachodnie  ziemie  państwa

polskiego, a zatem i Brodnica, zostały włączone do Rzeszy i miały być w możli-

wie krótkim czasie całkowicie zniemczone. Akcję germanizacyjną realizowano tu

głównie poprzez niemiecką listę narodową 5 oraz wielką akcję usuwania wszel-

kich zewnętrznych, materialnych śladów polskości. Od początku 90 roku władze

okupacyjne wyodrębniły ludność niemiecką, która otrzymywała tak zwane  Volks-

deutsche  Ausweise.  Według  danych  powojennych  w  Brodnicy  mieszkało  około

, tys. reichsdeutschów, około 700 Niemców z I i II grupy oraz około 7,5 tys. Po-

laków z grupy III i IV niemieckiej listy narodowej. Oznacza to, iż około ¾ polskiej

ludności Brodnicy zostało przyjętych na niemiecką listę narodową. Konsekwencje

przyjęcia na niemiecką listę narodową dla mężczyzn był między innymi obowiązek

służby wojskowej w Wehrmachcie. W Brodnicy służbie wojskowej podlegało około

700 Polaków wpisanych do III grupy – kilkudziesięciu z nich pełniło służbę w Weh-

rmachcie do maja 95 roku na Wyspach Normandzkich 5.

Od pierwszych dni okupacji władze niemieckie nakazały usunąć wszelkie na-

pisy  w  języku  polskim  i  zastąpić  je  napisami  niemieckimi.  Zmieniono  nazwę

5  Ibidem, s. 59-77.

5  Selbstschutz (niem. Samoobrona) – paramilitarne organizacje mniejszości niemieckiej, które między in-

nymi w 9 roku zwalczały III powstanie śląskie. W 98 roku terroryzowały ludność czeską w Sude-

tach; od września 99 roku organizacja uczestnicząca w terrorze i zbrodniach wobec ludności polskiej;

istniała do wiosny 90 roku. Zob.  Nowa Encyklopedia Powszechna, red. B. Petrozolin-Skowrońska, t. 5,

Warszawa 997, s. 796.

5  Niemiecka lista narodowa – obejmowała mieszkańców tak zwanych ziem wcielonych, byłych obywateli

państwa polskiego; składała się z czterech grup. Do grupy I wpisywano osoby narodowości niemie-

ckiej, które przed  września 99 roku wykazywały „niemiecką aktywność narodową”, do grupy II

–  osoby  narodowości  niemieckiej,  które  zajmowały  postawę  bierną  w  walce  narodowościowej.  Do

grupy III wpisywano następujące osoby: a) pochodzenia niemieckiego, które spolonizowały się; b) nie

niemieckiego pochodzenia żyjące w małżeństwie z osobami narodowości niemieckiej; c) o niewyjaś-

nionej przynależności narodowej. Natomiast do grupy IV pochodzenia niemieckiego należały osoby,

które się całkowicie spolonizowały. Według władz niemieckich Polaków zaliczano do tak zwanej war-

stwy pośredniej, tym samym odpowiadali kryteriom grupy trzeciej. Wpisani do I i II grupy otrzymali

niemiecką przynależność państwową i dowody tożsamości koloru niebieskiego, natomiast wpisani do

III i IV grupy – niemiecką przynależność państwową do odwołania oraz dowody koloru zielonego (gru-

pa III) i koloru czerwonego (grupa IV). Polacy niewpisani na niemiecką listę narodową posiadali – bliżej

nieokreślony – status „podopiecznych Rzeszy”. O przyjęciu na niemiecką listę narodową decydowała

specjalnie  utworzona  placówka  niemieckiej  listy  narodowej  (Zweigstelle  der  Deutschen  Volksliste).

Zob. K. M. Pospieszalski,  Niemiecka lista narodowa w „Kraju Warty”. Wybór dokumentów z objaśnienia-

mi w języku polskim i francuskim, Poznań 99, passim.

5  J.  Sziling,   Brodnica  pod  okupacją  niemiecką  (1939-1945),  [w:]   Brodnica.  Siedem  wieków  miasta…, s. 8-9.

miasta  na:  Strasburg  i.  Westpreussen,  a  od    maja  9  roku  –  Strasburg

(Westpreussen),  ulicom  zaś  nadano  nowe  nazwy  (centralne  ulice  otrzymały

za patronów dygnitarzy hitlerowskich – Hitlera, Göringa, Forstera i Leya), bądź

też zniemczono nazwy polskie 55.

Brodnica była ważnym i znaczącym ogniwem w polskiej działalności konspira-

cyjnej w latach 99-95. W mieście działało kilka organizacji konspiracyjnych

o zasięgu ogólnopolskim, jak i regionalnym. Prawdopodobnie pierwszą organi-

zacją konspiracyjną, która powołała swoją komórkę w Brodnicy był Grunwald 56.

W Brodnicy było również kilka zakonspirowanych lokali Armii Krajowej, w tym

mieszkanie przy ul. Przykop 5, na ul. Hallera oraz przy ul. Św. Jakuba 57.

W związku z przegraną na froncie wschodnim i ofensywą wojsk sowieckich,

od jesieni 9 roku władze niemieckie kierowały przymusowo ludność polską

do robót fortyfikacyjnych – budowy umocnień ziemnych na linii Drwęcy. Efekty

tych prac nie wpłynęły jednak na tempo zimowej ofensywy wojsk sowieckich i już

w drugiej połowie 9 roku władze okupacyjne podjęły przygotowania do ewa-

kuacji ludności niemieckiej na wypadek zbliżania się frontu. Ewakuację rozpo-

częto 6 stycznia 95 roku. Wojska radzieckie wkroczyły do Brodnicy  stycz-

nia 95 roku, co oznaczało koniec ponad pięcioletniej okupacji, a rozpoczynało

nowy – tym razem, czterdziestoczteroletni okres terroru i władzy totalitarnej 58.

Dnia  stycznia 95 roku do Brodnicy wkroczyły wydzielone jednostki 65 Ar-

mii gen. Pawła Iwanowicza Batowa, wspierane przez 5 Armię Pancerną. W ciągu

pierwszych tygodni, a nawet miesięcy po ucieczce Niemców miasto znajdowało

się  praktycznie  w  rękach  Armii  Czerwonej  i  radzieckiej  Komendantury  Wojen-

nej. W dniu 8 stycznia dowódca II Frontu Białoruskiego marszałek Konstanty

Rokossowski przeniósł główną kwaterę do Brodnicy. Wojska radzieckie urządziły

szpitale polowe dla rannych Sowietów. Zgodnie z odgórnymi zaleceniami rekwi-

rowano polskie mienie, demontowano urządzenia fabryk, a część mieszkańców,

zwłaszcza  wpisanych  w  okresie  okupacji  do  III  grupy  narodowościowej,  inter-

nowano i deportowano na Wschód. Ponadto NKWD aresztowało przedstawicieli

polskiej inteligencji, w tym lekarzy, adwokatów i nauczycieli. Z niepełnych danych

wynika, że wiosną 95 roku z miasta i powiatu aresztowano i deportowano do

łagrów w ZSRR ponad 700 osób, z których wiele nigdy już nie wróciło w ojczyste

strony. Później wpływ Rosjan na życie miasta stopniowo malał, chociaż jak in-

formują statystyki w całym 95 roku i w pierwszej połowie 96 roku Brodnica

była nadal znacznie obciążona świadczeniami na rzecz Armii Czerwonej 59. Stra-

ty miasta poniesione w wyniku wycofywania się wojsk niemieckich i wandalizmu

wojsk radzieckich były bardzo poważne, obejmując ponad 0% budynków 60.

55  Ibidem, s. 9.

56  Władze polskie w latach trzydziestych przygotowały na wypadek wojny z Niemcami formacje tak zwa-

nej  dywersji  pozafrontowej.  Na  ich  bazie  jesienią  99  roku  powstał  Grunwald  o  strukturze  cywil-

no-wojskowej. Organizacja prowadziła działalność wywiadowczą, propagandową (wydawała gazetkę

„Wolna Polska”), charytatywną oraz przeprowadzała akcje sabotażowo-dywersyjne – Ibidem, s. 95.

57  Ibidem.

58  Ibidem, s. 00.

59  R. Sudziński,  Główne etapy i kierunki rozwoju Brodnicy po II wojnie światowej, [w:]  Brodnica. Siedem wieków miasta…, s. 0.

60  A. Chruściel,  Brodnica w latach 1945-1989, [w:] ibidem, s. .

Od połowy lutego 95 roku, po przyjeździe do Brodnicy członków Pomorskiej

Grupy  Operacyjnej  Komitetu  Centralnego  Polskiej  Partii  Robotniczej,  zaczęto

tworzyć stopniowo struktury nowego systemu tak zwanej władzy ludowej, utrzy-

mując do 98 roku pozory pluralizmu politycznego, ekonomicznego i zorgani-

zowanego częściowo na podstawie przedwojennych norm prawnych samorządu

terytorialnego (do 950 roku). Wiosną 95 roku uruchomiono również pierwsze

szkoły oraz urządzenia komunalne (elektrownia, wodociągi, poczta) 6.

Dalsze dzieje miasta nie wchodzą w zakres tematyczny pracy. Dla porządku

warto jedynie dodać, iż w okresie powojennym miasto swą rangą nawiązywało

do funkcji, jaką sprawowało od połowy XIX wieku i w latach międzywojennych,

mianowicie lokalnego ośrodka usługowego, przy czym w przypadku Brodnicy,

malowniczo  położonej  wśród  lasów  i  jezior  nad  Drwęcą,  w  regionie  bardzo

atrakcyjnym pod względem krajoznawczym 6, funkcja usługowa jest w znacz-

nym stopniu związana z obsługą ruchu turystycznego. Współczesna Brodnica

to miasto o dużych ambicjach gospodarczych, które w 998 roku obchodziło

jubileusz 700-lecia istnienia i nadania praw miejskich.

2. Liczba mieszkańców na przestrzeni lat

Jednolitość wyznaniowa miasta aż do połowy XVI wieku łączy kwestie de-

mografii Brodnicy z wielkością wspólnoty parafialnej. Warto przybliżyć tę prob-

lematykę. Zaludnienie Brodnicy w średniowieczu można określić jedynie sza-

cunkowo, przyjmując za podstawę liczbę parcel. W XV wieku w obrębie murów

miejskich  znajdowało  się  około  00  działek,  prawdopodobnie  w  większości

zabudowanych.  Z  obliczeń  dokonywanych  dla  innych  ośrodków  wiadomo,  że

przeciętnie w jednym domu mieszkało 8-9 osób. Należy więc przypuszczać, że

miasto w tym okresie liczyło około 800 mieszkańców i zarazem parafian 6.

Lata  wojen  i  epidemii,  które  następowały  w  kolejnym  wieku,  o  czym  była

mowa  wcześniej,  spowalniały  rozwój  Brodnicy  także  pod  względem  ludnoś-

ciowym.  Brak  jednak  dla  tego  okresu  materiałów  źródłowych  o  charakterze

demograficznym.  Stosując  odpowiednie  szacunki  możemy  przyjąć,  że  miasto

w połowie XVII wieku, bezpośrednio po zarazach z lat 65 i 656 oraz dwóch

niszczących wojnach szwedzkich, nie przekraczało tysiąca mieszkańców. Dru-

ga połowa XVII wieku była już okresem odbudowy gospodarczej i demograficz-

nej – u schyłku tegoż stulecia Brodnica liczyła około ,-,5 tys. mieszkańców.

Znacznie  więcej  ludzi  zamieszkiwało  Brodnicę  przed  klęskami  następującymi

kolejno od 65 roku. Uwzględniając fakt, że tylko w okresie wojen z połowy

XVII  wieku  liczba  dorosłych  (tj.  powyżej    lat)  katolików  przyjmujących  ko-

munię w parafii brodnickiej spadła z  tys. do 600 6 (a więc o 70% z tym, że

6  R. Sudziński, op. cit., s. 0.

6  W 985 roku tereny te objęte zostały ochroną i weszły w skład Brodnickiego Parku Krajobrazowego.

Szerz.  Brodnicki Park Krajobrazowy – przewodnik, red. A. Przystalski, Toruń 008, passim.

6  R. Czaja, op. cit., s. 89-90.

6   Visitationes episcopatus culmensis Andrea Olszowski episcopo, a. 1667-1672 factae,  wyd. B. Czapla, Toruń 90-906 (Fontes TNT, 6-0), [dalej Wiz. 667], s. 5.

w okolicznych wsiach i na przedmieściach straty ludnościowe mogły być wyższe

niż w mieście), należałoby uznać, że w początkach XVII wieku Brodnica mogła

liczyć około ,-,5 tys. mieszkańców. Przeszło wiek wcześniej, bezpośrednio

po zniszczeniach wojen polsko-krzyżackich, liczba ludności była zapewne o co

najmniej połowę mniejsza i wynosiła maksymalnie ,-, tys. osób 65.

Pierwsze w miarę pełne dane statystyczne dla Brodnicy pochodzą z 77-77

roku. Pruscy urzędnicy sporządzający wtedy spis podali, że w mieście (wliczając

w  to  grunty  starościńskie)  zamieszkują  ogółem  8  osoby.  Uwzględniając  nie-

dokładność ówczesnych statystyk oraz fakt, że wykazy sporządzane dla celów fi-

skalnych nigdy nie są w pełni wiarygodne, spokojnie możemy przyjąć, iż Brodnica

liczyła faktycznie około , tys. mieszkańców. W połowie XVIII wieku przed woj-

ną siedmioletnią i niepokojami doby konfederacji barskiej liczba ludności musiała

być wyższa i zapewne sięgała ,5 tys. osób. Przypuszczalnie nastąpiło już wów-

czas wyrównanie strat demograficznych poniesionych przez miasto w czasie wojny

północnej z początków XVIII stulecia. Można postawić hipotezę, że w momencie

zakończenia tej wojny Brodnica liczyła co najwyżej -, tys. mieszkańców 66.

W momencie, kiedy Brodnica weszła w skład Księstwa Warszawskiego, czyli

w 807 roku, liczba jej mieszkańców wynosiła  osób. Później liczba ta malała

i według statystyki departamentu bydgoskiego wynosiła w 8 roku 5 osób.

W 86 roku zbliżała się do  tys., a stan z 807 roku przekroczyła po  latach.

W latach 88-88, a więc w ciągu dwudziestolecia, liczba mieszkańców miasta

wzrosła prawie o tysiąc i wynosiła ,8 tys. To dość szybkie tempo utrzymało się,

bo w ciągu kolejnych 6 lat nastąpił wzrost o ponad , tys. osób i w 86 roku

liczba  brodniczan  wynosiła  508.  O  taką  też  mniej  więcej  liczbę  mieszkańców

powiększyła się Brodnica przez następne ćwierćwiecze, osiągając w 890 roku

6 osoby. Na przełomie stuleci XIX i XX, według spisu pruskiego z 90 roku,

Brodnica liczyła 76 mieszkańców, a w 90 roku zbliżała się do 8 tys. 67

Straty poniesione w okresie I wojny światowej obrazują dane z 9 roku,

a zatem z okresu międzywojennego. Miasto odnotowało spadek w swej demo-

grafii i  liczyło 69  mieszkańców; 655 osób podano jako Polaków, 00  jako

Niemców 68. Możemy uznać, że wśród mieszkańców Brodnicy w 9 roku lud-

ność niemiecka stanowiła około 0%, a ludność żydowska około 0,8%. W po-

równaniu z 90 rokiem udział Niemców wśród mieszkańców Brodnicy zmalał

o 5%, a w kwietniu 9 roku wynosił tylko 0-%. Powodem zmniejszenia się

liczby ludności niemieckiej była emigracja do Niemiec, zwłaszcza urzędników,

wojskowych  i  inteligencji.  Liczba  mieszkańców  samej  Brodnicy  w  9  roku

nieco wzrosła i wynosiła 696 osoby. W 9 roku mieszkało tu już 7665 osób,

a więc o 7 osoby więcej niż w 9 roku. Niezależnie od przyrostu naturalnego

nastąpił przez te dwa lata napływ ludności z terenu byłej Kongresówki, w tym

65  J. Dygdała, op. cit., s. -9.

66  Ibidem, s. .

67  S. Wierzchosławski,  Brodnica w okresie rozbiorów…,   s. 7.

68  Dane  te  wykazują  raczej,  kto  był  obywatelem  polskim,  a  kto  nie.  Obywatelami  państwa  polskiego

oprócz autentycznych Polaków zostawali automatycznie Niemcy zamieszkujący na tym terenie przed

908 rokiem, jeśli nie optowali na rzecz państwa niemieckiego. Przybyli po 908 roku musieli zdecydo-

wać, czy opowiadają się za Polską, czy za Niemcami. A więc owych 00 Niemców to raczej osoby, które

jeszcze nie miały obywatelstwa polskiego – Ibidem.

w niewielkim stopniu pochodzenia żydowskiego. Wypełniała ona lukę po opusz-

czeniu miasta przez część Niemców i Żydów. W 9 roku liczba mieszkańców

przekroczyła granicę dziesięciu tysięcy (0 05), a na krótko przed wybuchem

II wojny światowej, w sierpniu 99 roku, wynosiła  tys., w tym ,% stano-

wiła ludność pochodzenia niemieckiego, a 0,6% wyznania mojżeszowego 69.

W poważnym stopniu zmniejszyła się liczba mieszkańców po II wojnie świato-

wej – z blisko  tys. w przededniu wojny do około 0 tys. w końcu czerwca 95

roku. Przed wkroczeniem Armii Czerwonej miasto opuścili wszyscy Niemcy 70.

3. Stosunki wyznaniowe

W pierwszych wiekach istnienia Brodnicy mieszkańcy wyznawali chrześcijań-

stwo zachodnie, gdyż gród nie leżał w zasięgu prawosławia. Miasto, jak wcześ-

niej wspomniano, było wówczas jednowyznaniowe.

W połowie XVI wieku z powodu reformacji zasadniczej zmianie uległo obli-

cze wyznaniowe. Idee te docierały do Brodnicy i znajdowały swoich odbiorców.

W przypadku Brodnicy wyraźnym czynnikiem ułatwiającym szerzenie nowej wiary

były sympatie starosty Rafała Działyńskiego dla ewangelicyzmu, który mając jego

poparcie, obejmował coraz większe warstwy mieszczan. Już w latach 560-56

spotykamy w Brodnicy dwóch duchownych ewangelickich, niemieckiego Hiero-

nima i polskiego Mikołaja Glinczera. W 568 roku na miejsce Glicznera przyszedł

toruński pastor Jan Cracovita. Określono go tytułem proboszcza farnego, z czego

wynika, że kościół parafialny był już wówczas w rękach protestantów. W 59 roku

funkcję pastora brodnickiego objął znany polski działacz różnowierczy – Erazm

Gliczner 7. Postępy luteranizmu w Brodnicy zostały w pewnej mierze powstrzy-

mane  dopiero  u  schyłku  XVI  wieku.  Istotne  znaczenie  miało  tu  wprowadzenie

w  Kościele  Katolickim  wewnętrznych  reform  uchwalonych  na  Soborze  Tryden-

ckim. Biskupi chełmińscy, Piotr Kostka, a następnie Piotr Tylicki, zabiegali wów-

czas o przywrócenie karności duchowieństwa oraz o odzyskanie świątyń utraco-

nych na rzecz protestantów. Znaleźli poparcie u króla Zygmunta III Wazy, gorli-

wego katolika. Zapewne to Tylicki, bliski współpracownik monarchy, uzyskał kró-

lewski reskrypt nakazujący Radzie Brodnicy przekazać katolikom również kościół

farny. Zwrot fary katolikom nie załagodził jednak sporów wyznaniowych 7.

Wiosną  65  roku  Brodnicę  nawiedziła  zaraza.  Wymarła  część  mieszczan,

w  tym  większość  władz  miejskich.  Sytuację  tę  postanowili  wykorzystać  dys-

kryminowani  w  mieście  katolicy,  zwłaszcza  że  nową  starościną  została  żona

69  Ibidem, s. 0-.

70  J. Sziling,   op. cit., s.  0.

7  Erazm Gliczner (55-60) – brat Mikołaja, pisarz religijny i pedagog. W latach 55-558 studiował

na uniwersytecie w Królewcu, od 556 roku przebywał na dworze ks. Albrechta. Autor pierwszej książki

pedagogicznej w języku polskim:  Książki o wychowaniu dzieci...  (558), w której opierając się na Biblii oraz dziełach starożytnych krytykował wychowanie dworskie i indywidualne, zalecając wychowanie

szkolne. Po 560 roku propagator luteranizmu w Polsce, od 565 roku superintendent ewangelicko-

augsburski w Wielkopolsce. W Królewcu wydał drukiem:  Apelacja...  (598);  Confessia wiary...  (przekład pol. 59). Zob. J. Jelinek,  Erazm Gliczner 1535-1603, Żnin 009, passim.

7  J. Dygdała, op. cit., s. .

5

Zygmunta III Wazy – Konstancja z Habsburgów – zagorzała katoliczka. Specjal-

nie wysłana przez starościnę komisja regulowała na nowo zobowiązania miesz-

czan wobec katolickiego proboszcza. Nie ulega wątpliwości, że komisja podję-

ła  próbę  przywrócenia  dominującej  roli  katolicyzmowi  w  Brodnicy.  Wszystkie

posunięcia  wynikały  nie  tylko  z  ogólnej  kontrreformacyjnej  atmosfery,  miały

one również pewne tło polityczne. W lipcu 66 roku wojska szwedzkie króla

Gustawa Adolfa wkroczyły do Prus Królewskich i na dworze polskim pojawi-

ły się obawy, że tamtejsi protestanci mogą się opowiedzieć po stronie swych

współwyznawców 7.

W  68  roku  podczas  szwedzkiej  okupacji  doszło  w  Brodnicy  do  istotnych

zmian w stosunkach wyznaniowych. Szwedzi przekazali brodnickim protestantom

w użytkowanie kościół farny. Miejscowi katolicy po raz drugi zostali pozbawieni

swej największej świątyni. Na szczęście dla nich na mocy rozejmu z 69 roku od-

zyskali farę. W zamian za to musieli zaakceptować prawo przewidujące swobodę

publicznego wyznawania ewangelicyzmu w miastach Prus Królewskich 7.

Po wojnie polsko-szwedzkiej klimat religijny był pomyślny, Władysław IV pod-

jął nawet ambitny plan pojednania głównych wyznań chrześcijańskich i ogłosił

w 65 roku w Toruniu tak zwane  colloquium charitativum 75. Fiasko zjazdu roz-

poczęło nowy konflikt wyznaniowy w Brodnicy, który zakończył przywilej królew-

ski z 5 stycznia 66 roku przyznający protestantom brodnickim pełnię swobód

religijnych. Pragnąc w spokoju cieszyć się wolnością wyznaniową, Rada zdecydo-

wała się w 67 roku na zawarcie ugody z proboszczem Grzegorzem Kortnickim.

W 655 roku, podobnie jak w 68 roku, brodnicka fara znowu przeszła w ręce

protestantów  –  zakończenie  konfliktu  zbrojnego  spowodowało  powrót  fary  do

katolików w 659 roku 76.

Pierwsze dziesięciolecia pokoju po wojnie północnej zakłócone zostały przez

na nowo rozgorzałe spory wyznaniowe. Zubożałe po wojnie północnej miasto

przestało się wywiązywać ze swych finansowych i rzeczowych zobowiązań wo-

bec katolickiego proboszcza i kościoła farnego (wynikających z ugody z 67

roku). Doszło do procesu zakończonego 7 kwietnia 7 roku zawarciem kom-

promisu, który został utrwalony poprzez potwierdzenie przywileju religijnego

z 66 roku. Dokument ten został wystawiony przez Augusta II w dniu 8 listo-

pada 7 roku. Spory między katolikami a protestantami toczyły się aż po rok

76, najpierw przed sądem konsystorskim, potem asesorskim – nie obyło się

bez ekskomuniki władz miasta oraz interwencji dworu królewskiego i najwyż-

szych urzędników państwowych 77.

Nie zachowały się odpowiednie dane statystyczne, które umożliwiłyby do-

kładniejsze określenie wzajemnego stosunku liczbowego między protestantami

7  Ibidem, s. 8.

7  Ibidem, s. 9.

75   Colloquium Charitativum (łac.) – zjazd katolików i protestantów (bez udziału arian), zwołany w 65

roku do Torunia przez Władysława IV Wazę. Przewodniczył mu kanclerz wielki koronny J. Ossoliński.

Jego celem było przywrócenie jedności i zgody między wyznaniami. Zjazd nie przyniósł rezultatów.

Zob. E. Piszcz,  Colloqium Charitativum w Toruniu A. D. 1645. Geneza i przebieg, Toruń 995, passim.

76  Ibidem, s. 9-.

77  Ibidem, s. 8-5.

6

a katolikami w Brodnicy w omawianym okresie. Ogólna znajomość dziejów wy-

znaniowych miasta pozwala jednak stwierdzić, że po czasie znaczącej przewagi

liczebnej luteranów, w . połowie XVI i w początkach XVII wieku, odsetek ka-

tolików  w  Brodnicy  stopniowo  się  zwiększał.  Proces  ten  został  zahamowany

po wojnie północnej z pierwszych lat XVIII wieku i liczba ewangelików znowu

zaczęła rosnąć. Szacunkowo można przyjąć, że protestanci stanowili 50-60%,

a katolicy 0-50% ludności miasta. Sytuacja ta zaczęła się zmieniać od połowy

XVIII wieku, ponownie na korzyść katolików 78.

Druga  połowa  XVIII  wieku  przyniosła  uspokojenie  w  relacjach  wyznanio-

wych. Zanik tych konfliktów wynikał ze zmiany struktury wyznaniowej społecz-

ności miejskiej. Do wzmocnienia pozycji katolików przyczynił się starosta Józef

Pląskowski, który w połowie XVIII wieku ufundował klasztor i kościół francisz-

kanów. Liczba polskiej ludności wyznania katolickiego rosła szybciej niż licz-

ba Niemców ewangelików. Doszło do zmiany proporcji. Jeśli w . połowie XIX

wieku przeważali jeszcze ewangelicy, to w . połowie tego stulecia, a zwłaszcza

w  początkach  XX  wieku,  katolicy.  Nie  była  to  jednak  przewaga  zbyt  znaczna

(w 90 roku około 6-8%) 79.

Mniej więcej wyrównane proporcje liczby ewangelików i katolików w Brodni-

cy zaczęły wpływać na dobrosąsiedzką egzystencję, zwłaszcza że w . połowie

XIX wieku cywilne władze pruskie nie miały wielkiego wpływu na regulowanie

problemów  wyznaniowych  i  w  tym  okresie  nie  prowadziły  tak  ostrej  polityki

eliminowania  odrębności  narodowej  Polaków.  Rezygnacja  pastora  Powalskie-

go z proponowanych mu budynków Klasztoru Reformatów w celu przeznacze-

nia  ich  na  użytek  gminy  ewangelickiej  świadczy,  iż  nie  chciał  on  drażnić  ka-

tolików. Wzajemne stosunki księży ewangelickich i katolickich były poprawne,

by nie rzec przyjazne. Zarówno G.B. Powalski, pastor w latach 797-89, jak

i ksiądz T. Gutowski, proboszcz parafii świętej Katarzyny w latach 87-8,

żyli w bliskich stosunkach i należeli do wpływowych osobistości mających au-

torytet wśród ludności obydwu konfesji. Katolicki biskup chełmiński Anastazy

Sedlag,  który  we  wrześniu  8  roku  wizytował  parafię  farną,  przyjął  także

pastora  K.  Thiela,  nazywając  go  w  obecności  wielu  katolickich  duchownych

bratem. Katoliccy duchowni odwiedzali w czasie kolędy również ewangelików,

przyjmowani przez katolicką część domowników (prawdopodobnie służbę) i po

niej byli gościnnie podejmowani przez właścicieli tych domów. Podczas procesji

w dzień Bożego Ciała, odbywającej się na Rynku, ołtarze urządzano też w pod-

cieniach domów należących do ewangelików 80.

Różnice zaczęły się ponownie pojawiać w trakcie wydarzeń tak zwanej Wios-

ny Ludów, to jest w latach 88-89. Okazało się wówczas, że Niemcy-ewan-

gelicy niezbyt przychylnie patrzyli na wolnościowe aspiracje Polaków – w więk-

szości katolików. Powodem były więc sprawy narodowościowe. Rozdział mię-

dzy ewangelikami i katolikami wystąpił wyraźniej w początkach lat siedemdzie-

siątych, kiedy to ówczesny premier pruski i pierwszy kanclerz zjednoczonych

Niemiec  Otto  von  Bismarck  postanowił  podporządkować  ustawowo  władze

78  Ibidem, s. -9.

79  S. Wierzchosławski,  Brodnica w okresie rozbiorów…, s. 77.

80  Ibidem, s. 80.

7

Kościoła katolickiego władzom państwowym. Nazwano to walką o kulturę (Kul-

turkampf) 8. W latach osiemdziesiątych doszło do ugody państwa z Kościołem

Katolickim i zawieszono wiele ustaw Kulturkampfu. W 886 roku otwarto, za-

mknięte w 876 roku, Seminarium Duchowne w Pelplinie. Rozbudzono jednak

emocje i podkreślono różnice narodowościowe i wyznaniowe, utrudniając dal-

sze niezauważalne „wrastanie” Polaków w niemiecką państwowość i stopniowe

germanizowanie się. Nie znaczy to, że odtąd dobrosąsiedzkie kontakty katoli-

ków i ewangelików zostały całkowicie rozerwane. Każda prowincja, powiat czy

miejscowość miały w tym względzie własną specyfikę. Na terenie Prus Zachod-

nich nie było wyznaniowych swarów i chociaż wizytujący w 889 roku Brodnicę

biskup chełmiński Leon Redner nie spotkał się z ewangelikami, to jednak nie

znaczy, iż wyznawcy obu tych konfesji byli wrogami. Kontakty między pasto-

rami,  Robertem  Hermannem  Kunym  (867-88)  i  Ferdynandem  Gotfrydem

Hassem (od 88 roku), a proboszczami parafii katolickiej, Janem Kamrowskim

(858-897) i Janem Doeringiem (od 897 roku) były przyjazne 8.

Zmiana  natomiast  nastąpiła  w  relacjach  udziału  katolików  w  stosunku  do

protestanckiej  ludności  miasta.  Panująca  do  połowy  XIX  wieku  równowaga

w  tym  względzie  została  zachwiana.  Ze  spisów  pruskich  wynika,  że  w  latach

87-905  udział  ludności  katolickiej  wśród  mieszkańców  Brodnicy  wzrastał

z 8% do ponad 58%. W 90 roku wynosił nieco ponad 5%. Odsetek ludności

wyznania  ewangelickiego  wykazywał  wahania.  Jeśli  w  87  roku  wynosił  on

0%, w 885 roku spadł prawie do %. W 895 roku wzrósł znowu do ponad

0%, a w 905 roku zmalał do 8,5%, by w 90 roku wzrosnąć do ponad 6%.

W sumie jednak w latach 87-90 zmalał z 0% do 6%. Przed I wojną świa-

tową ludność katolicka w Brodnicy miała 8-procentową przewagę nad ewan-

gelicką 8.

Liczba  wiernych  kościoła  ewangelickiego  zmniejszyła  się  również  w  okre-

sie międzywojennym. Statystyka wyznaniowa z 9 roku stwierdzała, że 5860

osób  było  wyznania  rzymskokatolickiego,  007  ewangelickiego  (około  0%)

i  56  mojżeszowego  (0,8%).  Warto  zaznaczyć,  że  skład  wyznaniowy  był  bliski

rzeczywistemu podziałowi na Niemców i Polaków, bo wśród tych ostatnich od-

setek ewangelików był znikomy, choć spotyka się też Niemców katolików 8.

Opierając się na powyższym założeniu można stwierdzić, że od stycznia 95

roku gmina ewangelicka prawie zanikła, co było spowodowane przesiedleniami

ludności niemieckiej.

8  Ustawy wymierzone przeciwko samodzielności Kościoła na ziemiach polskich uderzały w polski Koś-

ciół i jego polskich wyznawców oraz w sporą część polskiego duchowieństwa. Struktura wyznaniowa

polskiego społeczeństwa spowodowała, że nastąpił splot interesów polskości i katolicyzmu. Na zie-

miach zaboru pruskiego kler katolicki był niejako przywódcą ideowym Polaków. Walka z nim pośred-

nio uznana została przez społeczeństwo katolików polskich jako walka protestanckich władz pruskich

z polskim Kościołem. Miało to wpływ na dotychczas dobre kontakty przedstawicieli obydwu wyznań,

całkowitą identyfikację polskości z wyznaniem katolickim oraz uznanie Kościoła Katolickiego za in-

stytucję polską. Nastąpił wzrost świadomości narodowej Polaków i wzrost autorytetu duchowieństwa

katolickiego. Polski ruch narodowy został nierozerwalnie związany z wyznaniem katolickim. Odtąd też

pod religijnym szyldem działały prawie wszystkie polskie organizacje.

8  Ibidem, s. 8.

8  Ibidem, s. 7-7.

8  Ibidem, s. 5-58.

8

Opis struktury i stosunków wyznaniowych Brodnicy nie byłby pełen w przy-

padku pominięcia ludności żydowskiej. Pierwsze dane na ten temat pochodzą

z 77 roku. Według statystyki sporządzonej już po pierwszym rozbiorze Pol-

ski, mieszkało w okolicach Brodnicy 0 wyznawców religii mojżeszowej, ale

w samym mieście nie było wówczas ani jednego. Pierwsza wzmianka o Żydach,

stałych mieszkańcach grodu, pochodzi z  78 roku –  było ich wtedy  7. Pod

panowaniem  pruskim  liczba  ta  musiała  się  systematycznie  zwiększać,  skoro

w 79 roku powołano w Brodnicy pierwszego rabina. W 86 roku w Brodnicy

mieszkało już 50 osób pochodzenia żydowskiego. Szybki wzrost mniejszości

żydowskiej, a później jej spadek, tłumaczyć należy ustawodawstwem germani-

zacyjnym władz pruskich 85, które nadając im obywatelstwo pruskie, oferowały

szerokie uprawnienia, lecz również obowiązki. W 859 roku na 7 mieszkań-

ców było 57 Żydów (%). W 87 roku Żydzi stanowili ,7% mieszkańców

miasta, w 885 roku 0,5% brodniczan, w 895 roku już tylko 6,9%, w 905

roku ,%, a w 90 roku ,6%. Trzeba podkreślić, że zarówno w Brodnicy, jak

i w powiecie brodnickim odsetek ludności żydowskiej należał do najwyższych

w  Prusach  Zachodnich.  W  XIX  i  pierwszych  latach  XX  wieku  Żydzi  odgrywali

dużą rolę w życiu handlowym miasta. Posiadali własną synagogę, wzniesioną

w roku 89 oraz cmentarz 86.

Dalszy spadek liczby mieszkańców wyznania mojżeszowego nastąpił w okre-

sie międzywojennym. Kiedy w roku 90 w mieście żyło ich 86, to w roku 9

doliczono się już tylko 56 osób. Od tego czasu tworzyli zamkniętą grupę wy-

znaniowo-narodowościową. Nie brali udziału w życiu politycznym, społecznym

ani kulturalnym. W gospodarce odgrywali rolę minimalną. W sierpniu 99 roku

Żydzi stanowili 0,6% brodniczan 87.

W związku ze zbliżaniem się frontu, na początku września 99 roku więk-

szość wyznawców judaizmu opuściła Brodnicę, uciekając do Polski centralnej.

Kres tej mniejszości położyli hitlerowcy, którzy w dniu 9 września 99 roku

garstkę pozostałych w mieście starozakonnych aresztowali, a następnie wywieźli

do obozu zagłady. Wieczorem 9 września 99 roku spłonęła podpalona przez

Niemców synagoga. Do czasów współczesnych nie zachowały się w Brodnicy

żadne ślady obecności wyznawców religii mojżeszowej 88.

Skutki  przesiedleń  ludności  niemieckojęzycznej  oraz  polityka  niemiecka

względem Żydów sprawiły, że po II wojnie światowej miasto stało się w prze-

ważającej części jednowyznaniowe. Dziś w mieście funkcjonują cztery parafie

85  W 8 roku wydano patent naturalizacyjny, na mocy którego, stosownie do edyktu z  marca 8 roku,

Żydzi  mogli  na  własny  wniosek  uzyskać  obywatelstwo  pruskie.  Warunkiem  było  posiadanie  nazwiska

i imienia. W 88 roku wydano przepis, że nie wolno im przybierać nazwisk noszonych przez rodziny

chrześcijańskie. W grudniu 85 roku objęto ich także obowiązkiem służby wojskowej. Dla innych naro-

dowości wprowadzono go już w 85 roku. W 86 roku nakazano Żydom bezwzględne przyjmowanie

nazwisk.  W  rok  później  odpadły  ograniczenia  przy  ich  osiedlaniu  się.  Z  wyjątkiem  stanowiska  burmi-

strza mogli objąć na terenie miasta każdy urząd i zawód. Ustawa z 88 roku nadawała prawa obywa-

telskie Żydom posiadającym ziemię albo warsztat rzemieślniczy. Zgodnie z postanowieniami konstytucji

z  stycznia 850 roku wszyscy Żydzi stali się pełnoprawnymi pruskimi obywatelami. Zob. J. Wultański,

Śladami dawnej Brodnicy, Brodnica 995, s. 85-86.

86  S. Wierzchosławski,  Brodnica w okresie rozbiorów…, s. 7-75.

87  J. Wultański, op. cit., s. 85-86.

88  http://www.ebrodnica.com/historia.php?op=info&id= [dostęp:  sierpnia 008].

9

rzymsko-katolickie. Spośród innych wyznań wymienić należy jedynie dwa zbory

Świadków Jehowy, którzy gromadzą się w swym ośrodku życia religijnego zwa-

nym Salą Królestwa przy ul. Wczasowej b.

4. Zarys dziejów parafii

4.1. Powstanie parafii, jej uposażenie i zasięg terytorialny

Data powstania parafii jest trudna do odtworzenia z uwagi na niewielki sto-

pień zachowania źródeł. Cenne informacje dotyczące tej tematyki mogły zaginąć

już na początku funkcjonowania parafii, dla której pierwsze cztery wieki istnie-

nia były najtrudniejsze w jej dziejach z uwagi na ciągłe konflikty zbrojne, które

wpływały  zasadniczo  na  ilość  zachowanych  archiwaliów 89.  Brak  dokumentu

erygującego parafię, którą to stratę potwierdzają najstarsze zachowane wizyta-

cje z XVII wieku 90, wymusza dalsze poszukiwania. Trudno tu oprzeć się na źród-

łach  proweniencji  diecezjalnej,  gdyż  archiwum  utraciło  swój  najstarszy  zasób

już w  roku 9. Niestety, nie zachowały się również dla diecezji chełmińskiej

spisy świętopietrza stanowiące dla innych obszarów podstawowe źródło w oma-

wianym zakresie 9. Na skutek braku dokumentów fundacyjnych i erekcyjnych,

najistotniejszą  rolę  odgrywać  tu  będą  materiały  kronikarskie 9  oraz  dyploma-

tyczne  wydane  w  kodeksach 9,  gdzie  odnaleźć  można  przypadkowe  wzmianki

źródłowe. Pomocą służyć mogą również informacje zawarte w wydawnictwach

źródłowych, prezentujących stosunki ze Stolicą Apostolską 95 oraz dane zawarte

w XVI i XVII-wiecznych lustracjach dóbr królewskich dotyczących terenu woje-

wództwa chełmińskiego 96.

Rozważania  dotyczące  genezy  organizacji  parafialnej  wiążą  się  zasadniczo

z definicją tej podstawowej komórki organizacyjnej w Kościele Katolickim, która

w kodeksie prawa kanonicznego zyskała następujący opis: „Parafia jest określo-

ną wspólnotą wiernych, utworzoną na sposób stały w Kościele partykularnym,

89  Złą sytuację diecezji chełmińskiej po wojnach toczonych w XIV i początkach XV wieku dobrze przedsta-

wia fakt, że kiedy w 7 roku opodatkowano biskupstwa pruskie na rzecz soboru w Bazylei, diecezję

chełmińską uznano wówczas za najuboższą w kraju. Zob. W. Rozynkowski,  Powstanie i rozwój sieci

parafialnej w diecezji chełmińskiej w czasach panowania zakonu krzyżackiego, Toruń 000, s. 0.

90   Visitationes Ecclesiarum dioecesis Culmensis et Pomesaniae Andrea Leszczyński episcopo a. 1647 factae, wyd. W. Pobłocki, Toruń 900 (Fontes TNT, ), [dalej Wiz. 67]; Wiz. 667.

9  W. Rozynkowski, op. cit., s. 5.

9  T. Gromnicki,   Świętopietrze w Polsce,   Kraków 908, s. 6-.

9   Peter von Dusburg, Chronicon terrae Prusiae,  hrsg. v. M. Toeppen, [w:]  Scriptores Rerum Prussicarum. Die Geschichtsquellen der preussischen Vorzeit bis zum Untergange der Ordensherrschaft, hrsg. v. T. Hirsch, M. Toeppen, E. Strehlke. Bd. , Leipzig 86.

9   Urkundenbuch des Bisthums Culm, Bd. -, bearb. V. C.P. Woelky, Danzig 885-887;  Preussisches Urkundenbuch, Bd. -6, Königsberg 88-Marburg/L. 986;  Codex diplomaticus Prussicus. Urkunden-Sammlung

zur älteren Geschichte Preussens, hrsg. v. J. Voigt, Bd. -6, Königsberg 86-86;  Urkundenbuch zur Geschichte des vormaligen Bisthums Pomesanien,  hrsg. v. H. Cramer, Marienwerder 889.

95   Monumenta Poloniae Vaticana, wyd. J. Ptaśnik, t. -, Kraków 9-9;  Bullarium Poloniae, wyd. S. Kuraś, I. Sułkowska-Kurasiowa, t. -5, Rzym-Lublin 98-995.

96   Lustracja województw malborskiego i chełmińskiego 1565,   wyd. S. Hoszowski, Gdańsk 96;  Lustracja województw Prus Królewskich 1624, wyd. S. Hoszowski, Gdańsk 967;  Lustracja województw Prus Kró-

lewskich 1765,   t. :  Województwo chełmińskie,   Cz. :  Ziemia michałowska, wyd. J. Dygdała, Toruń 007.

0

nad którą pasterską pieczę pod władzą biskupa diecezjalnego powierza się pro-

boszczowi  jako  jej  własnemu  pasterzowi” 97.  Polemikę  w  zakresie  terminolo-

gicznym obszernie omówił wraz z podaniem literatury Waldemar Rozynkowski

w monografii o początkach sieci parafialnej w diecezji chełmińskiej 98. Również

ksiądz Hieronim Eugeniusz Wyczawski w swej pracy wprowadzającej do studiów

w  archiwach  kościelnych  przedstawia  literaturę  tego  przedmiotu 99.  Konkluzją

tych  analiz  jest  słuszne  wskazanie,  że  punktem  wyjścia  w  badaniach  nad  po-

czątkami organizacji parafialnej winna być świadomość, iż pojęcie parafii zawie-

ra  kilka  charakterystycznych  elementów:  kapłan,  opieka  duszpasterska,  grupa

wiernych,  okręg  parafialny,  jurysdykcja  kościelna,  przymus  parafialny,  uposa-

żenie oraz rezydencja kapłana. Zatem kwerenda materiałów archiwalnych ma

na celu ustalenie, które elementy i w jakim czasie uda się uchwycić i wskazać.

Z uwagi na złożoność terminu, natrafiamy na rozbieżności co do genezy podsta-

wowej komórki organizacyjnej Kościoła 00.

Znacznie trafniejszym pytaniem o właściwe definiowanie parafii, jest kwestia:

Jak pojmowano tę instytucję na terenie diecezji chełmińskiej w okresie średnio-

wiecza? Skromny materiał źródłowy wskazuje, że rozumiano ją głównie przez

pryzmat  stałej  grupy  wierzących,  potrzebującej  opieki  duszpasterskiej.  Na  te-

renie diecezji to poczucie wspólnoty wynikało z faktu dużej liczby parafii jed-

nowioskowych, co było skutkiem kolonizacji na prawie niemieckim. Naturalną

konsekwencją tej kolonizacji było szczególne poczucie wspólnoty, którą para-

fia dodatkowo integrowała. Nadto potwierdzają to postanowienia ówczesnego

IV  Soboru  Laterańskiego,  który  podkreślał  odrębność  każdej  wspólnoty  para-

fialnej 0.  Zatem  kierując  się  powyższym  rozumowaniem,  można  postawić  hi-

potezę, że na terenie dzisiejszej Brodnicy w pierwszych wiekach chrześcijaństwa

w Polsce nie było parafii. Ziemie te nie były w owym czasie zamieszkałe, czego

dowodzą  badania  archeologiczne 0.  Nie  wyklucza  to  jednak  przynależności

tego terytorium do innej, istniejącej już wówczas parafii, skoro pierwotna chry-

stianizacja odbyła się tu wkrótce po przyjęciu chrześcijaństwa przez Mieszka I

w ramach ekspansji organizacyjnej państwa polskiego. Ziemia chełmińska wcho-

dziła w skład utworzonej w 075 roku diecezji płockiej. Bez wątpienia istniały

w tym wczesnym okresie na omawianym terenie kościoły (kaplice) i tak jak w in-

nych częściach naszego kraju mieściły się one w grodach 0. Wydaje się jednak,

że na tym etapie rozwoju chrześcijaństwa na obszarach, które stanowiły granice

między  pogaństwem  a  chrześcijaństwem,  trudno  wymagać,  by  myślano  kate-

goriami  dokładnie  zdefiniowanych  okręgów  duszpasterskich.  Można  tu  raczej

mówić o placówkach misyjnych 0.

97   Codex Iuris Canonici auctoritate Ioannis Pauli pp. II promulgates. Kodeks Prawa Kanonicznego, prze-

kład polski zatwierdzony przez Konferencję Episkopatu Polski, Poznań 98 [dalej KPK], kan. 55.

98  W. Rozynkowski, op. cit., s. 5-0.

99  H.E. Wyczawski, op. cit., s. 6-65.

00  Ibidem, s. 7.

0  Ibidem.

0  R. Czaja, op. cit., s. 8.

0  W. Rozynkowski, op. cit., s. 5.

0  Ibidem, s. 7.

Opierając się na badaniach archeologicznych można przyjąć, że ziemie te mo-

gły przynależeć wówczas do misyjnej parafii w Świeciu nad Drwęcą (dzisiejsze

Grążawy). Gród ten pełnił centralną funkcję na tym obszarze w okresie od poło-

wy XII do pierwszej ćwierci XIII wieku, będąc grodem kasztelańskim 05. Sama

nazwa Świecie – sugeruje pochodzenie od „światła” latarni na wysuniętej rubieży

osadniczej i pozwala przypuszczać, że jedną z podstawowych funkcji tego grodu

były  zadania  misyjne 06.  Powinien  tam  zatem  istnieć  kościół  oraz  przebywać

osoby duchowne. Są to podstawowe warunki istnienia parafii. Jest mało praw-

dopodobne,  by  faktyczne  oddziaływanie  misyjne  tego  ośrodka  rozciągało  się

na całe Prusy. Jednakże jego wpływ na terytorium późniejszej parafii brodnickiej,

oddalonej  od  Świecia  jedynie  o  kilka  kilometrów,  nie  budzi  już  takich  wątpli-

wości. Hipotezę powyższą potwierdzają badania nad cmentarzyskami wczesno-

średniowiecznymi  w  rejonie  brodnickim 07,  które  dowodzą  ewolucji  obrządku

pogrzebowego od XIII wieku, będącej wynikiem rozwoju chrześcijaństwa 08.

Pomimo  starań  akcje  chrystianizacyjne  w  Prusach  nie  przynosiły  trwałych

rezultatów. Co więcej, Prusowie organizując odwetowe powstania niszczyli nie

tylko zalążki chrześcijaństwa na ich terenie, lecz również dewastowali ziemię

chełmińską. Wyjściem z tej sytuacji miał się okazać plan sprowadzenia Zako-

nu  Szpitala  Najświętszej  Marii  Panny  Domu  Niemieckiego  w  Jerozolimie.  Po-

jawienie się krzyżaków – założycieli parafii brodnickiej, było znaczącą cezurą

dla regionu. W latach - podporządkowali oni sobie cały obszar ziemi

chełmińskiej i zaczęli tworzyć organizm państwowy 09.

Utworzenie  na  terenach  ziemi  chełmińskiej,  bullą  papieża  Innocentego  IV,

lipca  roku samodzielnej diecezji rozpoczęło nowy etap w dziejach chrześ-

cijaństwa na tym obszarze. Mimo że misja chrystianizacyjna trwała tutaj od prze-

szło dwóch wieków 0, to jednak najbliższy okres miał zadecydować o jej trwa-

łości. Zwłaszcza, że tworzenie biskupstwa chełmińskiego zbiegło się z okresem,

w którym Kościół wprowadzał postanowienia IV Soboru Laterańskiego (5),

którego jednym z podstawowych owoców miało być umocnienie pozycji parafii

jako podstawowej komórki oddziaływania duszpasterskiego .

05  J .  Powierski,  Studia nad początkami miasta Brodnicy w świetle źródeł pisanych, [w:]  Szkice brodnickie, red. K. Grążawski, t. , Brodnica 99, s. 7-5.

06  K. Grążawski,  Region brodnicki we wczesnym średniowieczu (VII-XIII w.),  [w:]  Brodnica. Siedem wieków miasta…, s. 76.

07  M. Marciniak,  Badania archeologiczne osadnictwa pradziejowego i wczesno-średniowiecznego w rejonie

Brodnicy-Szabdy Cegielni, [w:]  Szkice brodnickie, red. T. Bilski, t. , Brodnica-Toruń 988, s. -6.

08  Powstało wówczas wiele nowych cmentarzysk, zakładanych według nowych koncepcji, zmieniały się

formy grobów, ułożenie ciała oraz wyposażenie grobowe. Zob. M. Miśkiewicz,  Wczesnośredniowieczny

obrządek pogrzebowy na płaskich cmentarzyskach szkieletowych w Polsce, [w:]  Materiały wczesnośred-

niowieczne VI, red. J. Antoniewicz, Wrocław 969, s. 59-68.

09  M.  Biskup,  G.  Labuda,   Dzieje  zakonu  krzyżackiego  w  Prusach:  gospodarka,  społeczeństwo,  państwo, ideologia, Gdańsk 988, s. 8-.

0  Przed  założeniem  diecezji  chełmińskiej  teren  ten  należał  do  diecezji  płockiej  i  był  w  zasięgu  akcji misyjnej zorganizowanej przez zakonników cysterskich z Łekna: Gotfryda (08) i Filipa () oraz

Chrystiana, w 6 roku wyświęconego na biskupa Prus. Wątpliwe jednak jest, by istniała już wówczas

zorganizowana  sieć  parafialna.  Zob.  A.  Nadolny,   Granice  diecezji  chełmińskiej,  „Studia  Pelplińskie”, t. 6 (985), s. 5.

T. Silnicki,  Sobory powszechne a Polska, Warszawa 96, s. 9-.

Daty powołania diecezji nie można jednak utożsamiać z powstaniem parafii

brodnickiej, jak i innych parafii na terenie diecezji, co wyjaśnia biskup Heiden-

reich w relacji z konsekracji katedry chełmżyńskiej  lipca 55 roku. Donosi

on, że legat Wilhelm diecezję wydzielił, choć wówczas parafialnych kościołów

żadnych,  albo  bardzo  mało  tylko  było   –  „licet  tunc  parochiales  ecclesiae  es-

sent nulle vel paucissime”. Jako przyczynę tego stanu podaje: „zagładę, która

chrześcijan spotkała; bo Prusacy w dzikości swej ich wygnali, a wiarę chrześci-

jańską wyniszczyli w tej ziemi” .

„Dzikość Prusaków”, którą wzbudziły wcześniejsze akcje misyjne książąt pol-

skich, nie jest tu przesadzona, skoro Krzyżakom udaje się stłumić ostatecznie

najazdy Prusów dopiero w 8 roku i od tego czasu rozpoczynają intensywną

akcję osadniczą, z którą wiąże się również lokacja Brodnicy, a także powstanie

parafii . Hipoteza o połączeniu genezy miasta i parafii nie budzi wątpliwości,

zwłaszcza że Brodnicę lokowano na prawie chełmińskim, którego główną prze-

słanką  była  obrona  chrześcijaństwa .  Choć  dokument  lokacyjny  dla  miasta

nie zachował się, to jednak akt wzorcowy, jakim był przywilej wielkiego mistrza

Hermanna von Salzy, wystawiony dla Chełmna i Torunia 8 grudnia  roku,

stanowi swoistą normę prawną, zwłaszcza odnośnie do ustaleń dotyczących po-

wstającej organizacji parafialnej. Punkt siódmy tegoż aktu prawnego rozstrzyga

sprawę uposażenia i prawa patronatu nad parafiami, natomiast punkt dwudzie-

sty  pierwszy  –  problem  dziesięciny  na  rzecz  biskupa.  Te  ustalenia  kopiowano

w innych aktach lokacyjnych, zapewne także w brodnickim znalazły się informa-

cje dotyczące powołania parafii. Stąd wnioskować można o tożsamej dacie dla

lokacji miasta, jak i powstania parafii 5. Nadal jednak bez odpowiedzi pozosta-

je pytanie: Kiedy powstała parafia brodnicka? Niestety, źródła nie pozwalają nam

na  jednoznaczną  odpowiedź.  Zachowane  od  XVII  wieku  wizytacje  kanoniczne

parafii albo w ogóle nie podejmują tematu istnienia dokumentu erygującego pa-

rafię, albo stwierdzają: „Erectio eius nulla etat” 6, czyli żaden dokument erekcji

parafii nie istnieje. Odpowiedź na postawione pytanie, jak wyżej wspomniano,

oprzeć należy zatem na innych źródłach. Pomocną w wyjaśnieniu tego problemu

jest wspomniana już wzmianka krzyżackiego kronikarza Piotra z Dusburga, któ-

ry zanotował: „W 98 roku w dzień św. Michała (9 września), podczas procesji,

0 Litwinów niespodziewanie zaatakowało miasto, księdza i mężczyzn wszyst-

kich zabili, niewiasty i dzieci zabrali, a świętości wszystkie zbezcześcili” 7. Ta

krótka informacja świadczy o tym, że wówczas istniała już parafia, a skoro był

ksiądz oraz odbywała się procesja, to oznacza, że zorganizowany był kult. Obec-

nego kościoła parafialnego wprawdzie jeszcze nie było, gdyż jego budowę roz-

poczęto  około  0  roku,  mógł  jednak  istnieć  kościół  drewniany  lub  kaplica.

S. Kujot,  Kto założył parafie w dzisiejszej diecezji chełmińskiej, „Rocznik TNT”, R. 9/0 (90/90), s. 66.

R. Czaja, op. cit., s. 8.

K. Zielińska-Melkowska,  Przywilej chełmiński 1233 i 1251, [w:]  Teksty pomników prawa chełmińskiego w przekładach polskich, red. Z. Zdrójkowski, Toruń 986, s. .

5  W. Rozynkowski, op. cit., s. 6.

6  Archiwum Diecezjalne w Pelplinie [dalej ADP], Akta dawne. Diecezja chełmińska i pomezańska. Wizy-

tacja biskupa Teodora Potockiego. 706, sygn. C , [dalej Wiz. 706] s. 568.

7  S. Kujot, op. cit. s. 6.

Potwierdza to wizytacja biskupa Olszowskiego z 667 roku wskazując, że kościel-

na kaplica Krzyża Świętego „wiekiem przewyższa sam kościół” 8. Owa począt-

kowo drewniana kaplica mogła stać się obiektem „zbeszczeszczania”. W świetle

tego źródła można zatem stwierdzić, że parafia brodnicka powstała przed 98 ro-

kiem. Tę hipotezę można jeszcze uściślić. Skoro parafię założyli Krzyżacy, to mało

prawdopodobne jest, by mogła ona powstać wcześniej jak przed 55 rokiem,

kiedy to Krzyżakom udało się faktycznie zaprowadzić władzę kościelną na tym

terenie, czego wyrazem była konsekracja bazyliki chełmżyńskiej i słowa bisku-

pa  Heidenreicha:  „skutkiem  wielkiej  liczby  mieszkańców  tyle  kościołów  przy-

było, że teraz potrzeba im matecznego kościoła” 9. Pozwala to przypuszczać,

że w tym czasie powstała też opisywana parafia. Łącząc jednakże powstanie pa-

rafii z założeniem miasta, należy przesunąć tę datę do 8 lub 9 roku. Pierw-

sza data wskazuje na ostateczne stłumienie najazdów pruskich, natomiast druga

na wybuch wojny między Zakonem a wspieranym przez Litwinów księciem Mazo-

wieckim Bolesławem II 0. Wydarzenia te wpłynęły bezpośrednio na decyzję za-

łożenia obronnego grodu nad Drwęcą, a w związku z tym i parafii. Pierwsza bez-

pośrednia wzmianka o istnieniu parafii brodnickiej pochodzi dopiero z 0 roku,

kiedy to wymieniono plebana brodnickiego – Mikołaja .

Reasumując, parafia została założona w ostatnim ćwierćwieczu XIII wieku

przez  zakon  krzyżacki.  Mogła  powstać  tylko  w  tym  czasie,  ponieważ  za  rzą-

dów królów i książąt polskich nie zakładano parafii dla jednej wyłącznie miej-

scowości, lecz łączono je w większą liczbę . Prawdopodobnie wydzielono ją

z wcześniej istniejącej parafii w Świeciu nad Drwęcą, gdzie istniał gród należący

do biskupstwa płockiego. Parafia brodnicka od początku swego istnienia nale-

żała do diecezji chełmińskiej.

Każda nowo powstała parafia wyposażona była w środki, które umożliwiały

jej rozwój i utrzymanie. Odtworzenie pierwotnego uposażenia jest dziś niemoż-

liwe z powodu braku dokumentu erygującego parafię, który zaginął najpraw-

dopodobniej podczas panowania w mieście luteran w latach 55-598; wtedy

też  kościół  przejęli  dysydenci.  Gdy  w  598  roku  kościół  wrócił  do  katolików,

nie sposób już było odtworzyć początkowej własności świątyni, co podkreślała

luterańska rada miasta stwierdzając, że „o pierwotnym wyposażeniu kościoła,

ani o dokumencie osadczym nic jej nie wiadomo” .

Oprzeć  się  tu  można  jedynie  na  porównaniach  z  innymi  parafiami  diecezji

chełmińskiej.  W  zakładanych  przez  Krzyżaków  miastach  oznaczano  z  reguły

przy lokacji miejsce pod kościół i plebanię, zwykle w rogu rynku. Równocześnie

wydzielano też grunty dla plebana, najczęściej o obszarze  łanu . Odpis do-

kumentu lokacyjnego pobliskiego Lidzbarka Welskiego z 5 roku wskazuje, że:

„Na chwałę Bożą dajemy sześć włók. [...] I będą obowiązani dawać plebanowi

8  J. Fankidejski,  Utracone Kościoły i kaplice w diecezji chełmińskiej, Pelplin 880, s. 7.

9  S. Kujot, op. cit., s. 66.

0  R. Czaja, op. cit., s. 8.

W. Rozynkowski, op. cit., s. 96.

S. Kujot, op. cit., s. 08.

Ibidem, s. 78.

H. E. Wyczawski, op. cit., s. 58.

meszne z każdej włóki po pół korca żyta i tyleż owsa każdego roku”. Pleban nie

posiadał  zatem  uposażenia  w  samym  mieście,  lecz  w  majątku  miejskim.  Tak

musiało  być  i  w  przypadku  Brodnicy,  gdzie  ziemia  plebańska  leżała  prawdo-

podobnie  we  wsi  miejskiej  Sausenberg,  wchodzącej  później  w  skład  majątku

Karbowo, czego starał się dowieść podczas procesu o zwrot dóbr parafialnych

proboszcz Praeventius, lecz z powodu braku dowodów przystał w 69 roku na

ugodę z miastem, przyjmując pensję roczną w wysokości 80 zł 5.

Podstawowym  zadaniem  dla  nowo  powstałej  parafii  jest  budowa  kościoła,

która  łączy  się  z  dużym  wysiłkiem  finansowym.  Brodniccy  parafianie  swoją

świątynię zawdzięczają proboszczowi Mikołajowi Wolwelinowi z Sandomierza,

który przekazał kościołowi parafialnemu w 0 roku bogatą darowiznę: krucy-

fiks z relikwiami Krzyża Świętego oraz naczynia liturgiczne i obrazy do dekoracji

świątyni. Zgodnie z wolą fundatora oraz potwierdzających fundację wielkiego

mistrza Ludolfa Koniga i biskupa chełmińskiego Ottona, ofiary składane przed

krzyżem zostały przeznaczone na budowę kościoła 6. Wydarzenie to wiąże się

z przekazaniem przez Krzyżaków prawa patronatu 7 nad parafią Radzie Mia-

sta, które nastąpiło w  roku 8.

Przez prawo patronatu nad altariami i wikariami oraz zarząd nad majątkiem

świątyni parafialnej udało się władzom Brodnicy dość wcześnie, w porównaniu

z  innymi  małymi  miastami  pruskimi,  uzyskać  ograniczony  wpływ  na  kościół

miejski. Do administrowania majątkiem kościoła Rada Miejska powoływała ze

swojego grona specjalnego urzędnika zwanego witrykiem. W XV wieku pleba-

ni mocno związani z Zakonem próbowali odebrać Radzie Miejskiej prawo do

administrowania dochodami z fundacji Mikołaja Wolwelina i ograniczyć prawa

mieszczan do zarządzania majątkiem kościoła. Rajcy nie mogąc znaleźć popar-

cia dla swoich praw we władzach Zakonu, apelowali do najwyższych instytu-

cji Kościoła. W  roku spór między Radą Brodnicy a plebanem Andrzejem

Sandbergiem rozpatrywali arbitrzy na soborze w Bazylei. W 8 roku sprawa

została wniesiona do kurii rzymskiej, gdzie mieszczanie starali się o papieskie

potwierdzenie przywilejów wystawionych przez Ludolfa Koniga i biskupa cheł-

mińskiego Ottona. Po długich staraniach papież Mikołaj V wystawił odpowiedni

dokument. Dysponując papieskim potwierdzeniem, brodniczanie odrzucili zło-

żoną w 5 roku przez miejscowego komtura propozycję ugody i zaprzestania

5  S. Kujot, op. cit., s. 78.

6  R. Czaja, op. cit., s. 9.

7  Fundatorzy  średniowiecznych  kościołów  uważali  je  za  swoją  własność.  Na  tej  zasadzie  wytworzy-

ło  się  prawo  patronatu,  nazywane  też  prawem  kolatorskim.  Posiadający  prawo  patronatu  mógł

prezentować  biskupowi  kandydata  na  plebana,  miał  prawo  do  osobistej  ławki  kolatorskiej  w  prez-

biterium.  Mieli  również  obowiązek  restaurowania  świątyni  parafialnej  i  budynków  plebańskich

oraz do budowy nowych obiektów, gdy się waliły lub spaliły – zob. H. E. Wyczawski, op. cit., s. 58.

Prawo patronatu parafii brodnickiej pierwotnie należało do Krzyżaków, którzy w  roku przekazali

je miastu – zob. Wiz. 667, s. 5. Kolejna zmiana nastąpiła, gdy miasto przeszło pod władzę króla

polskiego,  który  od  66  roku  był  patronem  kościoła.  Patronat  królewski  pozostał  również  w  cza-

sach zaborów, co potwierdzają wizytacje – zob. ADP, Akta Dawne. Diecezja chełmińska i pomezańska,

Wizytacja biskupa Karola Hohenzollerna. 785-79, sygn. C 69 [dalej Wiz. 785]. Kolatorem kościoła

w okresie międzywojennym był rząd, na co wskazuje sumariusz z 96 roku – zob.  Diecezja chełmiń-

ska. Zarys historyczno-statystyczny, Pelplin 96, s. 6.

8  Wiz. 667, s. 5.

5

apelacji poza granicę państwa zakonnego. Wcześniej w 8 roku pojawił się

nowy element w sporze Rady z plebanem, który nie chciał uznać prawa rajców

do bezpłatnego pochówku w kościele parafialnym. Podobny przywilej, będący

wyrazem uznania roli Rady w zarządzaniu kościołem, rajcy w wielkich miastach

pruskich uzyskali już w latach osiemdziesiątych XIV wieku. Także ten postulat

Rady Brodnicy nie spotkał się z poparciem władz zakonnych 9.

Spór,  jaki  toczył  się  między  Radą  a  plebanem  świadczy  o  tym,  że  parafia

brodnicka musiała być dobrze uposażona, skoro interweniowały w tej sprawie

najwyższe instancje. I rzeczywiście: parafia posiadała ogrody, domy w mieście,

wymienia się nawet całą ul. Cichą obok kościoła. Liczni altarzyści i wikariusze

mieli wystarczające utrzymanie 0.

Majątki ziemskie i inne nieruchomości stanowiły podstawę uposażenia in-

stytucji  duchowych.  W  diecezji  chełmińskiej  kościół  posiadał  przed  sekula-

ryzacją około 9 888 ha ziemi, lasów i jezior, z czego do parafii brodnickiej

należało  0  ha .  Do  uposażenia  plebanów  należały  też  dziesięciny,  które

pierwotnie  były  własnością  właściciela  ziemskiego,  który  fundując  parafię,

wydzielał na jej utrzymanie nie tylko część swojej ziemi, ale też dziesięcinę

sobie należną z obrębu nowej parafii. Dziesięciny te pierwotnie snopowe za-

mienili  Krzyżacy  na  zbożowe  tak  w  ziemi  chełmińskiej,  jak  też  na  Pomorzu

i  odtąd  zwano  je  mesznem,  gdyż  w  zasadzie  była  to  ofiara  parafian  za  od-

prawianie Mszy Świętej niedzielnej i świątecznej – zwana również była tacą

z  niemieckiego   Tetzem  (decem),  która  to  nazwa  zachowała  się  do  dziś.  Od

87  roku  zamieniono  ją  na  rentę,  która  skutkiem  dewaluacji  po  I  wojnie

światowej straciła ostatecznie na znaczeniu .

Charakterystyczne dla parafii brodnickiej było osobne uposażenie na potrze-

by kościoła . Potwierdza to wizytacja z 67 roku wskazując, że kościół po-

siada przychody z pewnych domków, czynsze i ofiary. Osobno natomiast opisa-

no dochody proboszcza .

Zachowane wizytacje od połowy XVII wieku nie wskazują na wysokie upo-

sażenie parafii, informują raczej o trudnościach parafii i jej zaniedbaniu: znisz-

czona plebania 5, „pola opuszczone i wiele innych rzeczy mamy zniszczonych

i sprzedanych, wszystko w stanie   rozkładu: domy, łąki, ogrody, cmentarze” 6,

„opuszczony folwark proboszcza, parafialne ogrody zajęte przez heretyków” 7.

Jak już wspomniałem, zubożenie parafii wynikało z reformacji i przejęcia wła-

dzy w mieście, a także kościoła parafialnego przez luteran.

9  R. Czaja, op. cit., s. 9.

0  J. Fankidejski, op. cit., s. 7.

Schematyzm 98, s. .

Ibidem.

Najczęściej utrzymywały się kościoły parafialne z drobnej ofiarności parafian z okazji sumy w niedziele

i święta. Zob. H. E. Wyczawski, op. cit., s. 59.

Wiz. 67, s. 5-5.

5  Ibidem.

6  Wiz. 667, s. 5.

7  Wiz. 706, s. 57.

6

Dawnego uposażenia nie udało się parafii przywrócić, a czasy zaborów do-

datkowo tę sytuację utrudniły, co opisuje wizytacja z roku 785:

Kościół cały murowany. Na zewnątrz grozi zawaleniem, na teraz nie ma środków,

aby remontować, jak tylko pomoc króla [...]. Obecnie ma parafia 6 domów koło

kościoła i jakiś domeczek koło ratusza, ale już jest zniszczone to wszystko i już

nikt tam nie mieszka 8.

O pogorszeniu się sytuacji świadczą też słowa:

Pierwotnego uposażenia nie można odtworzyć, ale miał kościół na przedmieściach

jakieś domy, ogrody i łąki Rybakami nazywane, ale to proboszcz Gralewski, po-

przednik sprzedał miastu, podobnie domy około kościoła były własnością kościoła

ale też poszły na koszary 9.

Pozostałe dobra parafialne zostały przejęte przez państwo pruskie w 796 roku,

gdyż według ustawy gabinetowej z 8 lipca 796 roku, wszystkie dobra kościelne

miały przejść na własność państwa. Dziś po pierwotnej zamożności parafii nie

ma już śladu, świadczyć o niej może jeszcze kościół parafialny, którego wielkość,

porównywana  z  wielkością  średniowiecznej  Brodnicy  (około  800  mieszkańców

w czasie budowy kościoła), jest imponująca 0.

Problematykę uposażenia parafii łączyć można z zagadnieniami dotyczący-

mi zasięgu terytorialnego, które z kolei są niezbędnym uzupełnieniem podsta-

wowych  informacji  dotyczących  powstania  parafii  brodnickiej.  Jak  ustalono

wcześniej,  ta  podstawowa  komórka  organizacyjna  w  administracji  kościelnej

powstała razem z miastem. Nie istniała wcześniej, gdyż teren, na którym loko-

wano miasto nie był zasiedlony, stąd można wnioskować, że pierwotnie parafia

obejmowała obszar lokowanej przez Krzyżaków osady – w jej skład mogła rów-

nież  wejść  pobliska  wioska  Niskie  Brodno .  Rozwój  terytorialny  parafii  łą-

czy się bezpośrednio z rozwojem miasta. W 6 roku teren parafii brodnickiej

powiększył się ponieważ przyłączono do miasta wieś Michałowo i należące do

niej Przydatki. Przez powiększanie własności miejskiej w obręb parafii na po-

czątku XVIII wieku dostało się Karbowo. Parafia poszerzyła swój zasięg również

w 765 roku, kiedy to w Lipowcu Bartnickim założono nową kolonię na ziemi

należącej do starosty brodnickiego. W 779 roku miasto urządziło w Bobrowni-

kach folwark miejski, zatem ten teren wszedł również w skład parafii .

Na rozwój terytorialny parafii miało również wpływ przejmowanie części pa-

rafii sąsiednich. Owo łączenie mogło wynikać z darowizn – na przykład oko-

ło 00 roku parafia powiększyła się o folwark Kruszynki, otrzymany w darze

8  Wiz. 785, s. 5-6.

9  Ibidem. Koszary wojskowe zostały zbudowane na ziemi parafialnej w 77 roku i istniały tam do 890 roku.

Zob. J. Wultański, op. cit., s. .

0  S. Wierzchosławski , Brodnica w okresie rozbiorów…, s. 6.

Schematyzm 98, s. 6.

S. Kujot, op. cit., s. 07.

7

od Stefana z Konojad . Zdarzało się również, że niektóre parafie nie rozwija-

ły się i podupadały. Wówczas afiliowano je z beneficjami do parafii sąsiednich.

Taką  sytuację  odzwierciedla  najstarsza  zachowana  wizytacja  opisywanej  pa-

rafii z roku 67, która stwierdza, że do parafii przyłączono dwie filie Mszano

i  Żmijewo  wraz  z  przynależnymi  im  osadami  –  z  Mszana:  „Niewierz,  Młyn,

Krzosek”, a ze Żmijewa: „Zbyźno, Żmijewko, Wysokie Brodno, Młyn, Kruszyny

Wielkie,  Karbowo”.  Dokument  ten  wskazuje,  że  do  parafii  należały  również

następujące miejscowości: „Szabda, Chojno, Grzybno, Kruszynki Małe, Niskie

Brodno, Nowy Dwór, Młyn, Bachotek, Karczma, Holandi” . Tak duży zasięg

przestrzenny parafii zmusza do krytycznego spojrzenia na ten dokument. Wpi-

sanie  Kruszyn  do  parafii  żmijewskiej  jest  oczywistym  błędem,  gdyż  wieś  tę

dzieli od Żmijewa jezioro Karbowskie i rzeka Broda – miejscowość ta należała

raczej  do  parafii  w  Bobrowie.  Przyjąć  zatem  należy,  że  bliższy  prawdzie  był

następujący skład parafii: Brodnica, Bartnik, Kruszynki, Niskie Brodno, Micha-

łowo, Bobrowiska, Przydatki, Karbowo, który odpowiada stanowi parafii z po-

czątku XX wieku 5.

Krytyczną ocenę powyższego źródła potwierdza wizytacja biskupa Olszow-

skiego z 667 roku, wskazując jedynie na Michałowo jako wieś przynależną pa-

rafii; potwierdza natomiast filialność Mszana i Żmijewa 6. Przyczyną sprzecz-

ności informacji były najprawdopodobniej wojny ze Szwedami, które pustoszyły

wówczas Ziemię Chełmińską i utrudniały odzwierciedlenie faktycznego stanu.

Dalsze zmiany terytorialne parafii są trudne do uchwycenia, gdyż brak na ten

temat źródeł. Na pytanie wizytatora z 785 roku: Jakie miejscowości obejmuje

parafia?  –  odpowiedź  jest  lakoniczna:  miasto,  dwie  wsie  i  cztery  folwarki 7.

Kolejne  informacje  dotyczące  zasięgu  terytorialnego  pochodzą  z  96  roku.

Do  parafii  należały  wówczas  Brodnica  wraz  z  pobliskimi  wioskami:  Podgórz,

Wilamowo, Przydatki, Tama Brodzka, Michałowo, a w niej wybudowania Bobro-

wiska, dalej Karbowo – majątek razem z Karbowem wsią oraz Niskim Brodnem.

Do parafii wchodziła również miejscowość Bartniki oraz Kruszynki 8. Kolejne

zmiany w strukturze terytorialnej parafii następowały po II wojnie światowej,

co wykracza poza chronologię pracy.

Przedstawiony powyżej zarys rozwoju terytorialnego parafii dowodzi, że na

przestrzeni lat często zmieniała ona swoje granice, zarówno zwiększając, jak

i zmniejszając własne terytorium. Od końca II wojny światowej widoczna jest

jednak tendencja do zmniejszania powierzchni parafii.

Ibidem, s. 09.

Wiz. 67, s. 5.

5  S. Kujot, op. cit., s. 07.

6  Wiz. 667, s. 56.

7  Wiz. 785, s. 6.

8   Diecezja chełmińska. Zarys…, s. 7.

8

4.2. Parafia w strukturze organizacyjnej Kościoła

na przestrzeni dziejów

Dla badań archiwalnych zagadnienia z zakresu przynależności administra-

cyjnej  należą  do  podstawowej  problematyki,  w  związku  z  tym  odpowiedź  na

pytania dotyczące umiejscowienia parafii w strukturze organizacyjnej Kościoła

jest koniecznym fundamentem dalszych rozważań.

Parafia była i jest podstawową jednostką w administracji kościelnej, wchodzi

ona w skład dekanatu, które z kolei łączyły się w archidiakonaty 9. Następną

w hierarchii jest diecezja z biskupem na czele. Diecezje łączą się w metropolie.

Rozpatrując  problem  przynależności  organizacyjnej  parafii  brodnickiej

w  Kościele  należy  prześledzić  proces  kształtowania  się  na  ziemiach  polskich

administracji kościelnej 50. Kluczowym etapem tego rozwoju, mającym zasad-

niczy wpływ na powstanie i przynależność diecezjalną opisywanej parafii, było

erygowanie w  roku diecezji chełmińskiej. Organizowano wówczas diece-

zje w tworzącym się od 6 roku państwie krzyżackim, obejmującym Ziemię

Chełmińską i tereny zdobywane na pogańskich Prusach. Utworzono wtedy die-

cezję  chełmińską,  wykrojoną  z  diecezji  płockiej;  w  jej  skład,  już  na  stałe 5,

weszła  Brodnica.  Powstały  wówczas  także  diecezje:  pomezańska,  warmińska

i sambijska, obejmujące swym zasięgiem Prusy 5.

Diecezja  chełmińska  powstała  z  północnej  części  diecezji  płockiej  i  objęła

Ziemię Chełmińską oraz Ziemię Lubawską. Katedrę umiejscowiono pierwotnie

w Chełmży. Granicę diecezji stanowiły rzeki Wisła, Drwęca, Osa. Papież Alek-

sander IV bullą  Cum universis z  marca 55 roku, z okazji ustanowienia Rygi

stolicą metropolii włączył do niej także diecezję chełmińską. Stan ten zmieni-

ła dopiero reformacja i kasata arcybiskupstwa dokonana przez króla Zygmun-

ta Augusta 6 grudnia 566 roku na skutek całkowitej protestantyzacji kraju.

Od roku 588 datuje się faktyczna przynależność diecezji do gnieźnieńskiej pro-

wincji kościelnej 5.

Od tego czasu, aż do 99 roku parafia brodnicka nie zmieniała swojej przy-

należności organizacyjnej. Ominęły ją przemiany w strukturze kościoła spowo-

dowane  rozbiorami,  jak  i  reorganizacja  kościoła  w  II  Rzeczpospolitej,  a  także

9  Instytucja archidiakonatu upadła po rozbiorach. Zob. H. E. Wyczawski, op. cit . , s. 5.

50  Organizacja diecezjalna na ziemiach polskich tworzyła się w okresie 967-66, a uwzględniając po-

działy  diecezji  starych  do  95  roku;  organizacja  metropolitalna  zaś  w  latach  000-95.  Diecezje

powstawały  etapami.  W  967  roku  utworzono  biskupstwo  w  Poznaniu  dla  całej  ówczesnej  Polski,

a w 000 roku, w związku z erygowaniem polskiej metropolii, dalsze biskupstwa: w Gnieźnie (arcybi-

skupstwo) dla Wielkopolski, w Krakowie dla Małopolski, we Wrocławiu dla Śląska i w Kołobrzegu dla

Pomorza, do którego teoretycznie przynależała ziemia chełmińska. Biskupstwo w Kołobrzegu upadło

z nieznanych przyczyn przed 05 rokiem. W jego miejsce ustanowiono za Mieszka II przed 0 ro-

kiem biskupstwo w Kruszwicy dla wschodniej części Pomorza i części Kujaw. W 075 roku za Bolesła-

wa Śmiałego powstało biskupstwo w Płocku dla północnej części Mazowsza i początkowo dla części

Kujaw. W skład tego biskupstwa, należącego do metropolii gnieźnieńskiej, weszły ziemie, na których

później powstała parafia brodnicka – Ibidem, s. .

5  Brodnica znajdowała się w diecezji chełmińskiej do 99 roku, kiedy to papież Jan Paweł II bullą  Totus tuus Poloniae wprowadził nowy podział administracyjny diecezji polskich. Na mocy tego dokumentu

powstała diecezja toruńska, w której skład weszła parafia brodnicka. Zob. Jan Paweł II,  Konstytucja

Apostolska Totus Tuus Poloniae populus, „Ecclesiastica”, R.  (99), nr -, s. 8-5.

5  A. Radzimiński,  Wokół początków diecezji chełmińskiej, „Zapiski Historyczne”, t. 6 (996), z. -, passim.

5  Schematyzm 98 ,  s. 9.

9

przeobrażenia po II wojnie światowej. Jedyną zmianą, o której należy wspomnieć,

jest przeniesienie stolicy biskupiej z Chełmży do Pelplina przez papieża Piusa VII

w 8 roku. Jednakże nazwa diecezji pozostała dawna chełmińska 5.

Warto w tym miejscu odpowiedzieć także na pytanie dotyczące przynależno-

ści dekanalnej parafii. W diecezjach krzyżackich organizacja dekanalna oparta

była na archiprezbiteratach. Jest to różnica jedynie na płaszczyźnie nazewni-

ctwa (archiprezbiterat = dekanat) i wiązała się z wyborem, jakiego dokonywano

w danej przestrzeni geograficznej 55.

Pierwsza  wzmianka  na  temat  istnienia  archiprezbiteratu  brodnickiego  po-

chodzi  już  z  7  roku 56.  Z  kolei  pełen  rejestr  parafii  jemu  przynależnych

odnajdujemy w 6 roku. W skład archiprezbiteratu brodnickiego wchodziły

wówczas parafie: Brodnica, Mszano, Wrocki, Bobrowo, Lembarg, Pokrzydowo,

Żmijewo,  Nieżywięć,  Kruszyny,  Brudzawy 57.  Liczba  parafii  należących  do  de-

kanatu brodnickiego przez kolejne lata ulegała zmianie w związku z reformami

administracyjnymi  oraz  powstawaniem  nowych  parafii.  Już  wizytacja  biskupa

Olszowskiego  z  okresu  667-67  wskazuje  na  rozwój  dekanatu  brodnickie-

go, ponieważ podając rejestr jego parafii, prócz wymienionych wyżej, wskazuje

również na miejscowości: Kawki i Słoszewy 58.

W oparciu o powyższe informacje stwierdzić należy, że Brodnica od począt-

ków swych dziejów, aż do dziś była i jest stolicą dekanatu, a na jej czele stał

proboszcz kościoła parafialnego p.w. św. Katarzyny w Brodnicy.

4.3. Ośrodki kultu sakralnego

Wzmianka o kościele pod wezwaniem świętej Katarzyny Aleksandryjskiej, pier-

wotnie drewnianym, pojawiła się w roku 98 w związku z najazdem Litwinów.

Dopiero około roku 0 zaczęto stawiać kościół murowany 59: „Kamień węgiel-

ny pod budowę kościoła położył czcigodny pan Mikołaj z Sandomierza proboszcz

w Brodnicy. Jak świadczy stary napis na zamku z  roku” 60. Został on wznie-

siony w stosunkowo krótkim czasie w latach 0-0, według z góry przygo-

towanego planu, zakładającego budowę trójnawowej hali z prostokątnym prez-

biterium, z dwiema wieżami od strony zachodniej i kaplicą w wieży południowej.

Od północnej strony prezbiterium dobudowano zakrystię, a od strony południo-

wej  kruchtę,  nad  którą  znajdowało  się  pomieszczenie  mogące  pełnić  funkcję

skarbca.  W  trakcie  prac  budowlanych,  po  zasklepieniu  naw,  prawdopodobnie

ze  względu  na  zbyt  wysokie  koszty  zrezygnowano  z  budowy  drugiej  wieży 6.

5  Ibidem, s. 6-7.

55  W. Rozynkowski, Uwagi  o początkach organizacji archiprezbiteralnej (dekanalnej) w diecezji chełmiń-

skiej, „Studia Pelplińskie”, t. 7 (998), s. 5.

56  Pleban brodnicki Mikołaj Wolwelin – świadek dokumentu z 6 grudnia 7 roku, wystawionego przez

komtura  brodnickiego  –  nazwany  jest  archiprezbiterem.  Zob.  W.  Rozynkowski,  Uwagi   o  początkach

organizacji archiprezbiteralnej…, s. 7.

57  Ibidem.

58  Wiz. 667, s. 6.

59  R. Czaja, op. cit., s. 8.

60  Wiz. 667, s. 5.

6  Wybudowano tylko wieżę południową o wysokości 50 m, na której umiejscowiono dzwony. Pierwsze znane

z zapisów pochodziły z lat 8, 8, a sygnaturka z 767 roku. Dwa dzwony zabrano dla celów militar-

0

Nieznana jest data konsekracji świątyni. W latach 55-598 oraz w czasach wo-

jen szwedzkich (68-69 i 655-659 ) kościół był zajęty przez protestantów

(luteran). Został częściowo zniszczony w czasie pożaru w 655 roku 6. Po re-

nowacji kościół został konsekrowany w dniu 9 marca 660 roku przez bisku-

pa  chełmińskiego  Adama  Kossa.  Duże  zniszczenie  świątyni  nastąpiło  podczas

huraganu  w  88  roku.  Większych  remontów  i  renowacji  kościoła  dokonano:

w roku 867, kiedy proboszczem parafii brodnickiej był ks. Jan Kamrowski; w la-

tach 907-908 roku za rządów parafią ks. Jana Doeringa; w 97 roku, kiedy pa-

rafią zarządzał ks. Józef Bielicki 6. Renowacji kościoła dokonał również ks. ka-

nonik Józef Małkiewicz w latach 969-976. Także proboszcz ks. prałat Bolesław

Lichnerowicz prowadził w czasie swego urzędowania wiele prac renowacyjnych

i konserwatorskich. Kościół farny wybudowany został w stylu gotyckim. Wymiary

kościoła są następujące: długość 56 m i szerokość 7 m. W niszy na południo-

wej fasadzie kościoła zachował się fresk z XIV wieku, przedstawiający Madonnę

z Dzieciątkiem Jezus 6.

Obecny wystrój wnętrza świątyni pochodzi z XVII i XVIII wieku. Główny oł-

tarz, zbudowany w stylu barokowym, pochodzi z około 650 roku, ustawiony

został na pierwotnej gotyckiej mensie murowanej z cegły. Pod łukiem tęczo-

wym  oddzielającym  prezbiterium  od  reszty  kościoła  znajduje  się  grupa  pasji

z końca XIV wieku umieszczona na prostej belce.

Legenda:

.Ołtarz główny – koronacja NMP

Ołtarze boczne:

. Przemienienia Pańskiego;

. św. Walentego;

. M.B. Nieustającej Pomocy;

5. św. Rodziny;

6. św. Rozalii;

7. św. Józefa;

8. św. Antoniego;

9. św. Barbary;

0. Ukrzyżowania;

. Michała Archanioła;

. Ołtarz w kaplicy Chrystusa Króla;

. Ołtarz w kaplicy św. Krzyża66

W nawach bocznych kościoła znajduje się dziesięć ołtarzy. Miały je pod opie-

ką: Bractwo Różańcowe (powstałe w 509 roku), Bractwo św. Anny (działające

od 6 roku) oraz osiem cechów – sukienniczy, garncarski, krawiecki, rzeźnicki,

nych w dniu 8 lutego 97 roku. W okresie dwudziestolecia ze składek parafian sprawiono w roku 9

i 9 roku dwa nowe dzwony. Wykonano je w ludwisarni we Włocławku (jeden 95 x 9, drugi 75 x 70).

Podczas okupacji wszystkie dzwony z wyjątkiem sygnaturki konfiskowano. Po II wojnie światowej sprawio-

no trzy nowe. Najstarszym, mającym charakter zabytku, jest sygnaturka posiadająca napis „Soli Deo Gloria

A. 767” i ozdobiona liśćmi akantu. Zob. E. Lorentz,  Fara w Brodnicy – problem stylu, [w:]  Sztuka Torunia i ziemi chełmińskiej 1233-1815, red. J. Poklewski, Warszawa-Poznań-Toruń 986, s. 9-.

6  Wiz. 667, s. 5.

6  S. Bilski,  Region brodnicki. Historia, zabytki, krajobraz,   Toruń 985, s. 67.

6  S. Szmeichel, op. cit . , s. 7.

piekarski, szewski, stolarski i ślusarski 65. Nazwy oraz rozmieszczenie ołtarzy,

prezentuje powyższy rysunek. 66

Wnętrze  kościoła  jest  halowe,  wsparte  na  sześciu  wysmukłych  kolumnach

z profilowanych cegieł przekładanych cegłą glazurowaną. Na tych kolumnach

oraz w służkach prezbiterium umieszczone są gotyckie rzeźby dwunastu apo-

stołów z 80 roku. Są to figury drewniane, stojące na konsolach ze sztuczne-

go kamienia. Po lewej stronie nawy głównej znajduje się ambona, pochodząca

z . połowy XVIII wieku, wykonana jest z drewna w stylu późnobarokowym 67.

W granicach brodnickiej parafii oprócz kościoła farnego znajdowały się rów-

nież inne świątynie katolickie: kościół Ducha Świętego, świętego Jerzego, święte-

go Wita. Kościoły te już nie istnieją. Poza wspomnianymi wyżej nie należącymi do

parafii kościołami, należy wymienić te, które były jej własnością, a są nimi: kościół

oo. Franciszkanów i kościół poewangelicki, oba istniejące do dziś. Osobną grupę

stanowiły kościoły filialne, nad którymi rozciągała się również władza probosz-

cza brodnickiego – przez pewien okres były to kościoły w Żmijewie i Mszanie.

Kościół  Ducha  Świętego  zbudowany  został  w  stylu  gotyckim  w  8  roku

na  przedmieściu  Kamionka  przy  Bramie  Świętego  Ducha  (zwanej  też  Bramą

Grudziądzką).  Była  to  budowla  murowana  jednonawowa  z  drewnianą  wieżą.

Wnętrze kościoła wyposażone w dwa ołtarze: Ducha Świętego i mniejszy Wnie-

bowzięcia Panny Maryi oraz bogato zdobiona ambona 68. Uposażenie kościoła

i szpitala stanowiły  łany chełmińskie w Cielętach (wzmianka w 6 roku)

oraz 0 łanów w Zbicznie (wzmianka w 5 roku). Niezależnie od tego już przy

końcu XIV wieku kościół szpitalny uzyskał środki z Kruszyn. Jak już wyżej wspo-

mniano, w dobie rozkwitu reformacji kościół Ducha Świętego objęli we włada-

nie protestanci. W 596 roku po przejęciu go przez katolików biskup Piotr Tylicki

dokonał aktu konsekracji. Świątynia przez długi czas nieremontowana zaczęła

na początku XIX wieku podupadać. W 8 roku rozebrano wieżę, która gro-

ziła zawaleniem. Pozostałą część obiektu, wraz z ogrodem i łąką nad Drwęcą,

kuria biskupia w Pelpinie sprzedała w 88 roku miastu. W 80 roku budowlę

zmieniono na dom mieszkalny dla czterech rodzin nauczycielskich. Następnie

budynek przeznaczono na cele oświatowe.

Drugim ze starych katolickich kościołów brodnickich, należącym pierwotnie

do diecezji płockiej, był zbudowany z drewna kościółek świętego Jerzego, stoją-

cy przy drodze prowadzącej z miasta do ziemi dobrzyńskiej, już na prawym brze-

gu Drwęcy na Przedmieściu Polskim (Mazurskim). W . połowie XVIII wieku był

on w znacznym stopniu zniszczony, zatem w 77 roku odbudowano go w kon-

strukcji  szachulcowej,  nadając  mu  formy  skromnego  baroku 69.  W  88  roku

kościół przydzielono do diecezji chełmińskiej. Przez długi czas nieremontowa-

ny popadł w ruinę i w 85 roku został rozebrany. Obok zlokalizowany był nie-

wielki szpital, także pod wezwaniem świętego Jerzego 70.

65  E. Lorentz, op. cit., s. 9-.

66  Ibidem.

67  Ibidem.

68  J. Fankidejski, op. cit., s. 7-75.

69  J. Dygdała, op. cit., s. 5.

70  J. Wultański, op. cit., s. 60.

Niewiele informacji pozostało po kościele świętego Wita, który istnieć miał

już w XII wieku przy grodzie kasztelańskim w Michałowie. Został rozebrany na

początku XVII wieku; w roku 68 już go nie było 7.

Dopiero w . połowie XVIII wieku zbudowano w Brodnicy zupełnie nową świą-

tynię katolicką. Starosta Józef Pląskowski sprowadził w 75 roku do miasta re-

formatów i przekazał im starościński grunt, zwany Piaski. Zakonnicy przystąpili

do wznoszenia kościoła i klasztoru według projektu znanego architekta Antonie-

go Solariego. Świątynia została poświęcona  sierpnia 76 roku. W 769 roku

na  skutek  walk,  jakie  się  toczyły  pod  Brodnicą,  pierwszy  drewniany  budynek

klasztorny został spalony, lecz już w trzy lata później franciszkanie zbudowali

nowy murowany klasztor, który przetrwał do naszych czasów. Zgodnie z regułą

zakonną jest to skromny, bezwieżowy kościół w stylu barokowym o sklepieniu

kolebkowym. Bardziej ozdobne są już wnętrza, wyposażone w rokokowe ołtarze

(główny i cztery boczne) oraz ambonę. Całość utrzymana jest w jednolitej brązo-

wej tonacji, charakterystycznej dla świątyń reformackich 7.

Po likwidacji brodnickiego zgromadzenia franciszkanów w 8 roku, klasztor

wraz z przynależnymi mu gruntami rząd pruski przekazał we władanie miastu

pod warunkiem założenia w tych budynkach szkoły średniej. Oprócz zabudowań

mieszkalnych  i  kościoła  kompleks  ten  składał  się  z  piekarni,  browaru,  obory,

domu rządcy, domu ogrodnika i 0 mórg ziemi. Władze miejskie nie poradziły

sobie  jednak  finansowo  z  tym  przedsięwzięciem.  Wówczas  władze  rejencyjne

w Kwidzynie w lipcu 80 roku odkupiły od miasta za ,5 tys. talarów klasztor

z połową podwórza i niektórymi budynkami gospodarczymi i przeznaczyły ten

obiekt  na  więzienie.  Kościół  klasztorny  został  w  87  roku  przekazany  para-

fii katolickiej i służył jako dom pogrzebowy. W 85 roku z owczarni klasztor-

nych  urządzono  lecznicę  miejską  i  powiatową 7.  W  okresie  międzywojennym

był kościołem garnizonowym 67 Pułku Piechoty. W dniu  listopada 97 roku

ponownie  przejęli  go  oo.  franciszkanie.  Od  czasu  erygowania    października

978 roku drugiej parafii w Brodnicy, stał się kościołem parafialnym. Pierwszym

proboszczem został o. Mieczysław Kierzkowski, wikariuszem o. L. Matusiak 7.

Dekretem biskupa świątynia z dniem  czerwca 996 roku uzyskała rangę Sank-

tuarium św. Antoniego 75.

Do opisywanej parafii należał i należy kościół poewangelicki, obecnie szkol-

ny, pod wezwaniem Matki Bożej Królowej Polski. Został zbudowany w 80 roku

w stylu neoklasycystycznym. Obiekt na cokole z głazów granitowych wzniesiony

jest z cegły i otynkowany, dach kryty dachówką. Na wieży kościelnej znajdują się

dwa dzwony żeliwne (większy: 5 cm wysokości i 580 cm obwodu; mniejszy

–  85  cm  wysokości  i  5  cm  obwodu)  podarowane  w  8  roku  przez  kró-

la  Fryderyka  Wilhelma  III.  Są  to  najstarsze  i  największe  dzwony  w  Brodnicy,

7  Ibidem, s. 59.

7  P.J. Grążawski,  Kościół i klasztor o.o. reformatów w Brodnicy na Pomorzu 1751-1845, Kraków 959,

passim.

7  S. Wierzchosławski,  Brodnica w okresie zaborów…, s. 69-70.

7  A. Chruściel, op. cit., s. .

75  P.J. Grążawski,  Franciszkanie w Brodnicy n. Drwęcą 1947-1997, Brodnica 997, passim.

które  zachowały  się  do  naszych  czasów 76.  Wewnątrz  świątyni  na  uwagę  za-

sługują  empory  wsparte  na  kolumnach  toskańskich.  Przedłużenie  do  stropu

stanowią kolumny jońskie. Na ścianie za ołtarzem był obraz przedstawiający

Zmartwychwstanie Pańskie, który powstał według projektu architekta Stanisła-

wa Hebanowskiego. Pierwszym pastorem przy nowym kościele został superin-

tendent Thiela, weteran lat 8-8, odznaczony krzyżem żelaznym 77.

Parafia  w  Brodnicy  w  latach  600-9  posiadała  również  kościół  filialny

w Żmijewie 78, a także przez krótki okres w Mszanie, co potwierdza wizytacja

biskupa Leszczyńskiego z 67 roku. Jednakże parafia w tej miejscowości szyb-

ko  odzyskała  niezależność,  gdyż  akta  wizytacyjne  z  667  roku  wymieniają  ją

jako odrębną parafię.

Wymienione  kościoły  nie  zamykają  prezentacji  miejsc  kultu  na  terenie  pa-

rafii w Brodnicy, gdyż należą do nich również kaplice. Wśród nich na pierwsze

miejsce wysuwa się największa, już nieistniejąca, kaplica na zamku. Warto tak-

że wspomnieć o kaplicach Działyńskch i św. Krzyża, będących częścią kościoła

parafialnego, a także o niezachowanych kaplicach – świętego Walentego oraz

gimnazjalnej. Niektórzy badacze 79 skłonni są również zaliczać do kaplic opi-

sany wyżej kościół świętego Jerzego.

Opis najstarszej i najznamienitszej brodnickiej kaplicy zawdzięczamy aktom

wizytacji biskupa Olszowskiego:

Była też kaplica w zamku brodnickim nazwana oratorium krzyżackim. Jest dziełem

majestatycznym, przepięknym. Ma 0 okien, które dają dużo światła. Ma też sporo

malowideł dużych i ładnych. Widać na jednym Matkę Bożą z dzieciątkiem Jezus.

Jest  też  inna  figura  Matki  Bożej  wyrzeźbiona  przez  sławnych  niegdyś  mistrzów.

Kaplica konsekrowana 9 V 9 roku przez Ottona pod wezwaniem Bożego Ciała

i Najświętszej Maryji Panny. Ma  ołtarze, ale wszystkie zniszczone przez Szwedów,

nawet zamek. W tej kaplicy też jest piękna figura ukrzyżowanego 80.

Do kaplicy schodził się cały konwent braci rycerzy i duchownych na nabo-

żeństwa,  zaś  w  późniejszych  czasach  kapelan  zakonny  odprawiał  codziennie

Mszę Świętą dla starosty. Rozpoczęta wraz z najazdami szwedzkimi degradacja

kaplicy, zakończyła się jej rozebraniem w 787 roku 8.

Z najstarszymi dziejami parafii łączy się historia kaplicy Krzyża Świętego, w któ-

rej znajdował się dar fundatora kościoła farnego Mikołaja z Sandomierza. Drogo-

cenną relikwię umieszczono w relikwiarzu i wystawiono ku publicznemu uczcze-

niu w kaplicy pod wieżą. Wkrótce reformacja położyła koniec temu nabożeństwu.

Kanonik Strzesz tak ją opisuje:

76  J. Wultański, op. cit., s. 7-7.

77  R. Łazęga,  Brodnica między 1819-1863, [w:]  Szkic kulturalno-historyczny według opowiadania żyjącego jeszcze świadka, „Rocznik TNT”, R. 5 (898), s. 66.

78  Schematyzm 98, s. 8.

79  J. Wultański, op. cit., s. 59.

80  Wiz. 667, s. 5.

8  J. Bielicki,  Przewodnik kościelny dla parafii brodnickiej na rok 1930, Brodnica 99, s. 7.

Stała pusta, po ołtarzu starym widać niektóre rupiecie, ściany czarno okopcone.

Świadczą jeszcze o dawnych nabożeństwach. Stare pudła w kącie długo już bodaj

nie czuły ciężaru ofiarnych gromnic, a u drzwi przymocowana skarbona daremno

czekała jałmużny. W ścianie na boku jest szafa, w której przechowywano, jak po-

wiadają starzy ludzie, właściwy skarb kaplicy, ową monstrancję z drogą relikwią

Świętego Krzyża. Niestety, i tej nie masz tu więcej, bo ją sprzedał niedawno temu

proboszcz Kortnicki, zapewne nie bacząc dawnej tradycji. O fundacjach i docho-

dach, jakie posiadała kaplica, nie ma się co pytać biskupi wizytator, wszystko to

przepadło  w  bezbożności  innowierców.  Teraz  już  tylko  można  w  starej  kaplicy

przechowywać aparaty kościelne 8.

Drugą  spośród  kaplic  kościelnych  była  kaplica  Działyńskich.  Zbudował  ją

w 57 roku starosta brodnicki Mikołaj Działyński, który w tej kaplicy został

pochowany wraz z małżonką. W niej spoczywa również bp Jan Rakowski, sufra-

gan chełmiński 8.

Kaplica przylegała kiedyś do ściany kościoła, ale w czasie okupacji luterańskiej ob-

rócona w ruinę i groby były zniszczone. Po ustaniu wojny biskup Rakowski te ciała

z powrotem pogrzebał. Jeszcze jest po Działyńskich ten kamień z napisem z 57 roku,

który do nawy głównej z kaplicy został przeniesiony. Wydaje się, że z tej kaplicy za-

krystia została zbudowana 8.

Do czasu wojen szwedzkich istniała ponadto mała kapliczka świętego Wa-

lentego, położona przy drodze do Nowego Miasta na wysokości jeziora Niskie

Brodno. Uległa ona zniszczeniu w 69 roku, potem przypuszczalnie ją odbu-

dowano, ale w dobie potopu z lat 655-660 ponownie została zniszczona. Póź-

niej wzmiankowano tylko o stojącej w tym miejscu przydrożnej figurze Bożej

Męki, która według relacji z 765 roku: „już się także obaliła” 85.

Kaplica gimnazjalna znajdowała się na pierwszym piętrze gmachu Państwo-

wego Liceum i Gimnazjum przy ul. Mazurskiej 6. Powstała dzięki staraniom pre-

fekta ks. Leonarda Rzóski. Jej poświęcenie miało miejsce w niedzielę  czerwca

97 roku. W ciągu roku szkolnego w niedzielę i święta odprawiano tam jedną

mszę, w której uczestniczyć musieli licealiści i gimnazjaliści wyznania rzymsko-

katolickiego. W kaplicy znajdował się jeden ołtarz z figurą Matki Boskiej, a nad

nią na ścianie widniał duży napis: „Królowo Polski módl się za nami”. Istniała ona

do jesieni 99 roku. Została wówczas przez hitlerowców zlikwidowana. Statuę

zabezpieczył woźny Władysław Żurawski we wrześniu 99 roku i dzięki niemu

przetrwała pożogę wojenną. Od roku 97 posąg znajduje się w ołtarzu bocznym

kościoła szkolnego 86.

8  J. Fankidejski, op. cit., s. 75.

8  Wiz. 667, s. 5.

8  Ibidem.

85  J. Bielicki, op. cit., s. 8.

86  Nieistniejące świątynie katolickie: http://www.ebrodnica.pl/historia.php?op=info&id=8 [dostęp:

sierpnia 008].

5

4.4. Działalność parafii

4.4.1. Duszpasterze

Z  funkcjonowaniem  parafii  ściśle  łączy  się  urząd  (rządcy,  administratora)

jej  proboszcza.  Nie  posiadamy  pełnego  katalogu  proboszczów  brodnickich

ze względu na luki w źródłach. Najpełniejszą listę sporządzili Józef Bielicki 87

oraz Stanisław Szmeichel 88.

Prawo patronatu nad świątynią, z którego między innymi wynikał przywilej przed-

stawiania kandydata na urząd proboszcza, początkowo należało do zakonu krzy-

żackiego. Dlatego też proboszczami brodnickimi często – szczególnie w XV wieku

– byli księża zakonni. Z okresu średniowiecza znane są imiona jedynie kilku pleba-

nów: Mikołaja Wolwelina z Sandomierza (7-), Piotra (6), Jana Hunchina

(79), Heuka z Konojad, spokrewnionego z rycerską rodziną Legendorfów z ziemi

chełmińskiej (0- 0), Chrystiana (0), Jana Jesconisa (), Peregrinusa

Cegenberga, wywodzącego się ze znanej rodziny rycerskiej w ziemi chełmińskiej

(0-), Jana z Mikielkowa (von Nicklosdorf) (5), Mikołaja (6), Wilhelma

(6), Andrzeja Sandberga (7-7) i Mikołaja Kitlicza (7-5) 89.

Począwszy od Heuka z Konojad proboszczowie brodniccy posiadali z reguły wy-

kształcenie  uniwersyteckie.  Mieszczanie  brodniccy  nie  mieli  żadnego  wpływu  na

obsadę urzędu proboszcza, który był nadawany przez wielkiego mistrza jako uposa-

żenie dla swoich kapelanów, urzędników i dyplomatów. Zjawisko to staje się szcze-

gólnie widoczne w pierwszej połowie XV wieku. Proboszcz Peregrinus Cegenberg

w otoczeniu wielkiego mistrza przebywał na soborze w Konstancji w 6 roku. Jan

z Mikielkowa był księdzem krzyżackim i dyplomatą zakonnym, został nawet miano-

wany zastępcą prokuratora Zakonu w Rzymie. Andrzej Sandberg należał do najbliż-

szych  współpracowników  wielkiego  mistrza  Konrada  von  Erlichshausena,  pełnił

funkcję jego kapelana i pisarza, a w 57 roku Zakon wysunął go jako kandydata na

biskupa warmińskiego. Księdzem i dyplomatą zakonnym był również Mikołaj Kitlicz.

O stanowisko proboszcza w Brodnicy starał się w 7 roku znany dyplomata za-

konny Johannes Karschaw; wielki mistrz funkcję tę powierzył jednak swojemu pi-

sarzowi Andrzejowi. Proboszczowi podlegali zatrudnieni przy farze kapelani i ka-

znodzieja. Wobec częstych wyjazdów proboszczów, którzy jako członkowie Zakonu

Krzyżackiego zobowiązani byli także do wykonywania pewnych funkcji administra-

cyjnych, istniał również urząd ich zastępcy. Z okresu patronatu polskiego starostów

brodnickich pochodzą proboszczowie: Walenty Kuczborski (55), Jan Praevantins

(599-6 ), Walentyn Mazowiecki (6), Stanisław Block (65 roku), Albert Rhe-

giman (69) i Grzegorz Kortnicki, który rządy sprawował w latach 67-66 90.

Dotychczas publikowane wykazy proboszczów niesłusznie, jeśli wierzyć wi-

zytacji z 667 roku, pomijają w tym miejscu plebana Wincentego Skreńskiego,

na którego wskazuje wizytacja biskupa Olszowskiego:

Proboszczem  jest  Wincenty  Skreński,  z  tytułem  dziekana,  wykształcony  dobrze,  po

87  J. Bielicki, op. cit.

88  S. Szmeichel, op. cit.

89  R. Czaja, op. cit., s. 95.

90  Ibidem, s. 96-97.

6

filozofii, zajmuje się nauką, a nie sprawami gospodarczymi, stąd zaniedbania w do-

brach. Został on mianowany proboszczem po śmierci G. Kortnickiego  czerwca 66,

mianowany przez Macieja Bystrom, sufraganta, oficjała generalnego chełmińskiego 9.

Dlatego należałoby również skrócić rządy proboszcza Kortnickiego z dotych-

czas proponowanych lat 67-66 do okresu 67-66. Przyjmując tę hipotezę

za prawdziwą, krytycznie spojrzeć należy na informację o dwóch kolejnych pro-

boszczach: Albercie Krzywkowskim (66) oraz Janie Wołomskim (66-69),

gdyż  jeśli  w  okresie  wizytacji  (to  znaczy  między  667-67)  proboszczem  od

66 roku był wspomniany Skreński, nie mógł być nim jednocześnie Wołomski,

a tym bardziej Albert Krzywkowski. Można przypuszczać, że nazwiska te zostały

pomylone z nazwiskami komentarzy, czyli zastępców, których powoływali pro-

boszczowie, gdy posiadali kilka probostw, tak też być mogło w przypadku Brod-

nicy. Nazwisko kolejnego proboszcza nie budzi już takich wątpliwości, a był nim

Wojciech Mikołajewski (708), a kolejni to: Jan Janiszewski (708-77), Adam

Koss  (77-750),  Franciszek  Gralewski  (75-77) 9,  Florian  Kręcki  (78-

788),  o  którym  niepublikowaną  dotychczas  informację  odnalazłem  w  aktach

wizytacji  biskupa  Karola  Hohenzollerna.  Stwierdzono  w  niej,  że  proboszczem

jest Florian Kręcki, pochodzący z diecezji pomorskiej, urodzony w powiecie Mi-

rachowium w 79 roku. Co ciekawe, jak na czasy zaborów władał on językiem

„żadnym  innym  oprócz  polskiego  i  łacińskiego” 9.  Świadczy  to  o  niewielkich

wówczas postępach germanizacji na tym terenie.

Wyświęcony w 767 roku przez bp Praskowskiego, wcześniej był wikariuszem przy

katedrze, do tego miasta przyszedł w 78 i był następcą Gralewskiego, a nominację

otrzymał w sierpniu 9.

Następnymi proboszczami byli: Jan Hoffmann (788-80), Jan Dacko (80-

807),  Stępski  (807-809),  Antoni  Kuberski  (809-87)  i  Tomasz  Gutowski

(87-8) 95.

Dopiero od roku 8 możemy dowiedzieć się czegoś więcej o rządcach parafii

farnej w Brodnicy. W tym czasie rządy nad parafią obejmuje ks. Mateusz Osmań-

ski. Urodził się 9 września 796 roku w Chełmży. W 85 roku wstąpił do Semi-

narium Duchownego w Chełmnie. Święcenia kapłańskie otrzymał 5 paździer-

nika 88 roku w Chełmży. W 8 roku został mianowany dziekanem i inspek-

torem szkół. Godność kanonika honorowego otrzymał w 89 roku. Po śmierci

biskupa Sedlaga kapituła chełmińska wysunęła jego kandydaturę na biskupstwo

chełmińskie, ale rząd ją odrzucił. Zmarł  grudnia 857 roku i został pochowa-

ny w kościele parafialnym. Jest to ostatni proboszcz pochowany w kościele far-

nym. Wydał szereg prac, między innymi:  Sejmik na bagnie w karbowskim borze,

9  Wiz. 667, s. 5.

9  Zmarł 9 sierpnia 78 roku w Chełmży. Zob. A. Mańkowski,  Prałaci i kanonicy katedralni chełmińscy

od założenia kapituły do naszych czasów, [w:] „Rocznik TNT”, R.  (97), s. 5-5.

9  Wiz. 785, s. 7.

9  Ibidem.

95  J. Bielicki, op. cit., s. 8.

7

czyli przestroga dobrze żyjącego dla członków Bractwa Trzeźwości;  Nabożeństwa

dla ludu katolickiego;  Krótkie objaśnienia pacierza. Był zasłużonym działaczem

narodowym,  pracował  nad  podniesieniem  oświaty  wśród  mieszkańców  ziemi

michałowskiej 96.

Następnym proboszczem brodnickim był Jan Kamrowski. Urodził się 9 sierp-

nia 86 roku w Królewlesie pod Gniewem. Święcenia kapłańskie przyjął  maja

85  roku.  Proboszczem  brodnickim  został  mianowany    kwietnia  858  roku.

W 86 roku został mianowany dziekanem, a  lipca 896 roku odbyła się insta-

lacja na kanonika honorowego w Pelplinie. Umarł  lutego 897 roku. Spoczywa

na cmentarzu parafialnym 97.

Nazwisko  kolejnego  proboszcza,  ks.  Jana  Doeringa  łączy  się  z  założeniem

w 908 roku Domu Katolickiego, będącego ośrodkiem polskiego życia kultural-

nego i narodowego. Ksiądz Jan urodził się w 850 roku w Chełmnie. Święcenia

kapłańskie  otrzymał    lipca  87  roku  w  Pelplinie.  W  okresie  Kulturkampfu

podjął pracę duszpasterską w Paryżu. Parafią brodnicką administrował w latach

897-97. Był działaczem niepodległościowym, za udział w pracach na rzecz

wyzwolenia był więziony przez Niemców. Ogłosił drukiem kilkanaście broszu-

rek dla ludu. Zmarł 9 września 97 roku w Trzebnicy. Spoczywa na cmentarzu

brodnickim obok księdza Jana Kamrowskiego 98.

Kolejnym  proboszczem  był  Władysław  Fischoeder.  Urząd  swój  sprawował

w latach 99-9. Urodził się w Lubawie w 88 roku. Gimnazjum ukończył

w Chełmnie, w którym organizował tajne nauczanie literatury polskiej. W 90

roku wstąpił do Seminarium Duchownego, otrzymując święcenia 9 kwietnia 905

roku w Pelplinie. Od samego początku swego pasterzowania w Brodnicy zabrał

się energicznie do pracy. Pokrył cały kościół parafialny nowym dachem. Sprowa-

dził Siostry Służebniczki Najświętszej Maryi Panny. Zmarł 9 lipca 960 roku 99.

Po nim proboszczem był ks. Józef Bielicki. Zarządzał parafią w latach 9-

95. Urodził się 9 lutego 868 roku w Słupie koło Brodnicy. Święcenia kapłań-

skie otrzymał  marca 89 roku. Wydał szereg prac, między innymi:  Nauka

domowa  o  wierze  rzymsko-katolickiej;   Pamiątka  Pierwszej  Komunii  Świętej;

Nauka przygotowawcza do sakramentów świętych;  Rok kościelny. Spoczywa na

cmentarzu parafialnym w Brodnicy 00.

Następnym  proboszczem  był  ks.  Walerian  Ossowski,  który  urząd  ten  pełnił

w  latach  95-99.  Urodził  się    grudnia  88  roku  w  Przyjaźni.  Święcenia

kapłańskie otrzymał 9 marca 9 roku. Po święceniach pracował w Gdańsku,

Zblewie, Czersku i Chełmnie. Od dnia  kwietnia 9 roku był kapelanem przy

Domu Karnym w Grudziądzu, a od września tego samego roku – prefektem Pań-

stwowego  Gimnazjum  Żeńskiego  w  Chełmnie.  Zmarł  8  listopada  90  roku

w obozie koncentracyjnym w Stutthhofie 0.

96  S. Szmeichel, op. cit., s. 5.

97  Ibidem, s. 7.

98  Ibidem.

99  Ibidem, s. 9.

00  Ibidem.

0  Ibidem.

8

Ostatnim  proboszczem  dla  omawianego  okresu  był  Paweł  Panek.  Urodził

się  8  lipca  900  roku  w  Liszkowie.  Święcenia  kapłańskie  przyjął    czerw-

ca 9 roku. Zarządzał parafią Mszano, a jednocześnie od  września 90

roku, objął administrację parafii brodnickiej, pełniąc te obowiązki do 95 roku,

a  więc  przez  cały  czas  okupacji  hitlerowskiej.  W  dniu  9  czerwca  969  roku,

jako proboszcz Jabłonowa Pomorskiego, otrzymał tytuł kanonika honorowego.

Zmarł  listopada 980 roku w Toruniu. Pochowany na cmentarzu parafialnym

w Jabłonowie Pomorskim 0.

Proboszczowie parafii brodnickiej ze względu na dużą liczebność parafian i roz-

ległość  parafii  angażowali  pomocników  –  wikarych  ( vicarius  cooperator),  dając

im za pracę umówioną kwotę pieniężną i niekiedy jakieś wynagrodzenie w natu-

rze 0. Można przypuszczać, że w parafii brodnickiej od najdawniejszych czasów

rezydowali wikarzy, co wynikało z licznych zadań administracyjnych proboszczów

mianowanych przez Krzyżaków, o czym wspomniałem wyżej. Najstarsza wzmian-

ka w źródłach o wikarym brodnickim pochodzi z wizytacji biskupa Olszowskie-

go z 667 roku. Dokument ten wskazuje: „Wikariusz ks. Albert Olszowski cichy

i kontemplacyjny, co po rozmowie z nim widać, jest bardziej pobożny niż uczony.

Oboje  z  proboszczem  spowiadają” 0.  Wraz  z  rozwojem  parafii  zwiększała  się

liczba wikariuszy – w 99 roku wynosiła już  księży, którzy zamieszkiwali wika-

riatkę położoną naprzeciw plebanii – oddaną do użytku w latach trzydziestych XX

wieku za rządów proboszcza ks. Waleriana Ossowskiego, zbudowaną na miejscu

zburzonego parterowego domu zakrystianina 05.

4.4.2. Bractwa i stowarzyszenia

Owocem  działalności  duchowieństwa  jest  mobilizacja  wiernych  świeckich

w różnego typu bractwach i stowarzyszeniach kościelnych, które z kolei są zna-

komitym świadectwem aktywności w parafii.

Bractwo kościelne jest zrzeszeniem wiernych zatwierdzonym przez władzę

kościelną, posiadającym własne statuty, wewnętrzną organizację, określony cel

i  sposób  jego  realizacji.  Celem  bractw  był  kult  Osób  Boskich,  Matki  Boskiej

lub wybranych świętych, pogłębianie religijności członków bractwa, a następ-

nie dążenie do chrześcijańskiej doskonałości, a także działalność charytatywna

w stosunku do ludzi ubogich i chorych. W poszczególnych bractwach domino-

wał jeden z wymienionych celów. Wszystkie bractwa parafialne skupiały się przy

kościele parafialnym 06.

Każde bractwo nosiło wezwanie określające jego nazwę. Pod tym względem

podzielić je można: na bractwa pod wezwaniem Osób Boskich i boskich tajemnic,

0  Warto  dodać,  wykraczając  nieco  poza  ramy  chronologiczne  pracy,  że  kolejnymi  proboszczami  byli:

ks. Stanisław Tęgowski, (kwiecień 95-sierpień 97), ks. Karol Glamowski ( września 97-7 listo-

pada 966), ks. Józef Małkiewicz (9 maja 976- listopada 976), ks. Bernard Cybulski (7 listopada

976-marzec 987), ks. prałat Bolesław Lichnerowicz ( kwietnia 987- lipca 0) Zob. S. Szmeichel,

op. cit., s. 50-5. W lipcu 0 roku proboszczem został ks. prał. dr Krzysztof Lewandowski (wcześniej

rektor Wyższego Seminarium Duchownego w Toruniu).

0  H. E. Wyczawski, op. cit., s. 60.

0  Wiz. 667, s. 5.

05  S. Szmeichel, op. cit., s. 7.

06  H. E. Wyczawski, op. cit., s. .

9

bractwa pod wezwaniem Matki Bożej, bractwa pod wezwaniem różnych świę-

tych i bractwa nie mieszczące się w powyższych kategoriach 07.

Z bractw brodnickich do pierwszej grupy należało bractwo Bożego Ciała, któ-

re na początku XV wieku otrzymało statut zatwierdzony przez biskupa chełmiń-

skiego Arnolda (0-6), od którego otrzymało pozwolenie na czterokrotną

procesję w roku z Najświętszym Sakramentem na cmentarzu oraz na uroczystą

Mszę Świętą o Najświętszym Sakramencie i oficjum za zmarłych 08.

Z drugiej grupy w parafii działało bractwo Matki Boskiej Różańcowej.

Jest to bractwo bardzo stare, jak świadczy o tym przywilej kurii rzymskiej na per-

gaminie z roku 509. W czasie wojny luterańskiej bractwo zawiesiło swoją dzia-

łalność, dopiero w 69 roku staraniem ks. Alberta Regimenta, proboszcza brod-

nickiego, z powrotem zostało założone, a założył je zakonnik Stefan Srzemensem,

przeor chełmiński dnia 5 marca. […] Wikary Albert Olszewski odprawia w sobotę

przy tym [Niepokalanego Poczęcia NMP] ołtarzu mszę. Msza jest grana, za co bra-

ctwo płaci  floreny 09.

Spośród bractw pod wezwaniem osób świętych w Brodnicy istniało Bractwo

świętej Anny, zatwierdzone dla Polski przez Sykstusa V (585-590).

To bractwo zostało założone przez bernardynów warszawskich, na prośbę probosz-

cza  brodnickiego  Walentego  Mazoweckiego,  a  także  Krzysztofa  Parzniewskiego,

starostę  brodnickiego  i  golubskiego.  Posiada  przywilej  na  pergaminie  spisany

z  listopada 6 roku. W czasie wojny heretyckiej bractwo nie działało, od  lat

zostało [od 66 roku] wznowione. We wtorki jest msza o świętej Annie z wysta-

wieniem i procesją. W dzień świętej Anny i poświęcenia kościoła taka sama uroczy-

stość. Bractwo posiada dochody ze zbiórki 0.

Oprócz  powyższych  działało  bractwo  trzeźwości  –  zakładał  je  w  diecezji

chełmińskiej ks. Karol Antoniewicz z zakonu jezuitów. Założył pierwsze bractwo

trzeźwości w 8 roku w Nowym Sączu. Świętem brackim była Uroczystość

Matki  Bożej  Gromnicznej.  W  tym  dniu  odbywało  się  uroczyste  przyrzeczenie

trzeźwości. W Brodnicy zostało założone w 855 roku i istniało do 897 roku,

po czym odnowiono je w 97 roku. Skupiało 5 członków .

Istniało także Arcybractwo Serca Jezusowego, które zostało założone w 96

roku. Liczyło 60 osób .

W tym miejscu wspomnieć należy także o stowarzyszeniach niedewocyjnych,

ale związanych z parafią. Spośród nich do najstarszych należą zgromadzenia

cechowe, których członkowie skupiali się wokół swoich ołtarzy w kościele para-

fialnym. Cech krawców, który powstał w Brodnicy prawdopodobnie na początku

07  Ibidem.

08  Schematyzm 98, s. 9.

09  Wiz. 667, s. 5-5.

0  Ibidem, s. 5-5.

S. Szmeichel, op. cit., s. 6.

Schematyzm 98, s. 0.

50

XIV  wieku ,  opiekował  się  ołtarzem  Przemienienia  Pańskiego.  Działał  do

95 roku. Cechem równie starym był cech rzeźnicki, istniejący od  roku

– jego statuty pochodzą z lat 68, 69, 690. Działał aktywnie jeszcze w okre-

sie międzywojennym, opiekował się ołtarzem świętego Walentego, występował

ze  sztandarem  na  parafialnych  procesjach.  Rozwiązany  został  95  roku

w związku z powstaniem Związku Rzemiosł Różnych .

Z  tego  samego  okresu  wywodził  się  cech  sukienniczy.  Za  datę  jego  powsta-

nia  przyjmuje  się  7  rok  –  posiadał  przywilej  z  67  roku.  Cech  ten  zasłynął

z produkcji brodnickiej baji 5, skupiał się wokół ołtarza Krzyża Świętego. W 857

roku przestał istnieć jako odrębna organizacja rzemieślnicza. Ołtarz świętego Jana

Chrzciciela należał do cechu szewskiego, działającego w latach w 6-95. Rów-

nież cech piekarzy w latach 606-95 patronował jednemu z ołtarzy w kościele

parafialnym. Sięgający korzeniami średniowiecza cech stolarski pełnił kuratelę nad

ołtarzem świętego Józefa. Również cech ślusarski od 6 roku posiadał własny

ołtarz 6. Natomiast cech rybaków patronował ołtarzowi świętej Katarzyny, o czym

informuje wizytator w 667 roku 7.

Na działalność parafii w sposób naturalny wpływały wydarzenia, które nastę-

powały w mieście oraz parafianie, kształtujący tę rzeczywistość. Znalazło to szcze-

gólny wyraz w powstających stowarzyszeniach w okresie zaborów. W latach sie-

demdziesiątych XIX stulecia władze państwowe, chcąc przeciwdziałać wpływom

i samodzielności Kościoła Katolickiego, wydały liczne, podporządkowujące go so-

bie ustawy (Kulturkampf). Pośrednio uderzyło to w katolicką ludność polską 8.

Od  okresu  Kulturkampfu  zaczęły  powstawać  katolickie  towarzystwa  ludowe

mające na celu rozbudzanie świadomości narodowej Polaków. Takie towarzystwa

działały w Brodnicy, Golubiu i kilku innych miejscowościach powiatu brodnickie-

go. W 896 roku zjednoczyły się one w Związku Polsko-Katolickich Towarzystw

Ludowych  dla  Diecezji  Chełmińskiej.  Większość  z  nich  działała  pod  patrona-

tem księży. Działalność towarzystwa brodnickiego uaktywniła się w początkach

XX wieku, kiedy to opiekował się nim ks. wikary Mieczysław Kamiński. Towarzy-

stwa te inicjowały także różnego typu uroczystości o charakterze patriotycznym.

Jednym z nich były obchody rocznicowe ważnych wydarzeń z historii Polski. Uro-

czystości te wpływały na wzrost świadomości narodowej ludności polskiej. Było

to ważne – pod koniec XIX stulecia władze zaborcze uaktywniły politykę antypol-

ską. W 89 roku powstało Towarzystwo Marchii Wschodnich (Hakata), którego

celem było wzmocnienie niemieckości wschodnich prowincji państwa pruskie-

go.  Te  zagrożenia  doprowadziły  do  intensyfikacji  działań  organizacji  polskich.

Wszystkie  stowarzyszenia  polskie  (a  więc  i  brodnickie)  –  towarzystwa  ludowe,

biblioteki  Towarzystwa  Czytelni  Ludowych,  towarzystwa  śpiewacze,  istniejące

Pierwotny statut nie jest znany, kolejny pochodzi z 6 roku, co potwierdza wilkierz z 60 roku,

a następny z 700 roku rozszerza uprawnienia cechu. Zob. J. Wultański, op. cit., s. -5.

Ibidem.

5  Baja – gruba, miękka tkanina obustronnie drapana i strzyżona. Zob.  Mały Słownik Języka Polskiego,

red. E. Sobol, Warszawa 99, s. .

6  J. Wultański, op. cit., s. 0-.

7  Wiz. 667, s. 5.

8  S. Wierzchosławski,  Brodnica w okresie rozbiorów…, s. 78.

5

od 87 roku Towarzystwo Przemysłowców, powstałe w latach dziewięćdziesiątych

Towarzystwo  Młodzieży  Kupieckiej,  Bank  Spółdzielczy  (założony  w  86  roku),

Dom Towarowy Bazar (istniejący od 905 roku), Spółka Rolniczo-Handlowa „Rol-

nik” (zawiązana w 9 roku) – spełniając swoje oficjalne zadania statutowe były

równocześnie organizacjami narodowymi, a w związku z tym politycznymi 9.

Odrodzenie Polski sprzyjało kształtowaniu się stowarzyszeń. W okresie mię-

dzywojennym  działy:  Stowarzyszenie  Pań  Miłosierdzia  świętego  Wincentego

à Paulo, chór, czyli Towarzystwo Śpiewu pod Opieką świętej Cecylii 0, Sodali-

cja Mariańska, Stowarzyszenie Dzieciątka Jezus, CARITAS, Katolickie Stowarzy-

szenie Młodzieży Męskiej i odrębne – Żeńskiej .

Na szczególną uwagę zasługuje bardzo aktywne Stowarzyszenie Pań Miłosier-

dzia świętego Wincentego à Paulo, założone przez księdza proboszcza Jana Do-

eringa  dnia    kwietnia  909  roku.  W  9  roku  zostało  zawieszone  z  powodu

wybuchu I wojny światowej. Pierwsze zebranie po przerwie w aktywności odbyło

się  6  listopada  97  roku.  Od  tego  czasu  notuje  się  rozkwit  towarzystwa,  któ-

re  prowadziło  działalność  charytatywną .  Członkinie,  zwane  przez  brodniczan

wincentkami, pracowały  społecznie nie  otrzymując żadnego wynagrodzenia,  ani

nie uzyskując korzyści materialnych. Ze składek członkowskich oraz kwestowania

tworzono fundusz dla ubogich, z którego systematycznie przekazywano im zapo-

mogi.  Z  okazji  wielkich  uroczystości  kościelnych,  zwłaszcza  Bożego  Narodzenia

i Wielkanocy, podopieczni dostawali dodatkowo paczki świąteczne. Stowarzyszenie

posiadało regulamin, a także wytyczne do pracy charytatywnej zawarte w  Uwagach

dotyczących odwiedzania ubogich. Organizacja skupiała około 0 kobiet. Wielolet-

nią przewodniczącą, noszącą tytuł prezydentki była Helena Rejewska, a jej zastęp-

czynią – Wanda Sobocińska. Obie należały do grona założycielek brodnickiego sto-

warzyszenia. Plenarne zebrania miały miejsce w Domu Katolickim   w Brodnicy, przy

ul. Przykop 5. Świętem był 9 lipca – uroczystość świętego Wincentego à Paulo,

obchodzony jako dzień chorych. Odprawiano wówczas w kościele farnym specjal-

nie dla nich nabożeństwo, po czym wspólnie spożywano posiłek. Stowarzyszenie

posiadało własną chorągiew z wizerunkiem patrona. Występowano z nią podczas

różnych uroczystości kościelnych. Działalność organizacji przerwał wybuch II woj-

ny światowej .

Szczególnym przejawem działalności kościelnej, o którym należy wspomnieć było

szpitalnictwo. Pod terminem tym w odniesieniu do dawnych czasów należy rozumieć

zarówno dom, w którym mogli zatrzymywać się podróżni ( hospitium), jak i przytułek

dla ubogich starców oraz podrzutków ( hospitale). Istniały także szpitale będące przy-

tułkami i lecznicami zarazem. Pierwsze szpitale na ziemiach polskich zakładały zakony

rycerskie. Tak było w Brodnicy w przypadku szpitala Ducha Świętego, który „został do-

brze uposażony przez Krzyżaków”, ufundowany na terenie wolnizny zamkowej w po-

bliżu Bramy Grudziądzkiej . Na przeciwległym brzegu Drwęcy znajdował się szpital

9  Ibidem, s. 78-8.

0  Zostało założone 6 lipca 880 roku. Zadaniem było kształcenie katolickiej młodzieży w śpiewie kościelnym.

J. Wultański, op. cit., s. 66.

S. Szmeichel, op. cit., s. 59.

J. Wultański, op. cit., s. 66-68.

Wiz. 706, s. 577.

5

pod wezwaniem świętego Jerzego – wzmiankowany po raz pierwszy w 68 roku. Z re-

guły w miastach pruskich to wezwanie nadawano leprozoriom 5. Również ten szpital

znajdował się pod patronatem zakonu krzyżackiego. Nie posiadał on dóbr ziemskich,

a jedynym jego źródłem utrzymania były darowizny mieszczan i ofiary od Zakonu 6.

W  Brodnicy  do  początków  XX  wieku  nie  było  zatem  szpitala  parafialnego,

który podlegałby ściśle proboszczowi. Potwierdza tę tezę wizytacja bp Hohen-

zollerrna stwierdzając:

Nie ma szpitala ani uposażenia na niego, to tylko z opowiadań mam wiadomość,

że miasto miało wyznaczyć miejsce na budowę szpitala za rządów polskich, ale

nic się nie uczyniło. Jest natomiast szpital na przedmieściu przy kościele Świętego

Ducha, którym zarządza scholastyk 7.

Istnienie szpitala parafialnego potwierdzają dopiero archiwalia znajdujące się

w zasobie archiwum parafialnego; najstarszym z nich jest  Einnahme a. Ausgube

Journal des Hospitals z lat 908-9. Szpital ten realizował tradycje dawnego

szpitala już wówczas nieistniejącego, mieścił się przy ul. Przykop . Jak wyni-

ka z relacji żyjącego świadka, był to niewielki, ubogi domek wraz z ogrodem,

w którym mogło przebywać najwyżej kilku podopiecznych 8.

Przedstawiona  wyżej  wielopłaszczyznowa  aktywność  świadczy  o  znaczącej

roli, jaką odgrywała parafia w życiu miasta, będąc ostoją praw człowieka w cza-

sach, gdy prawa te nie miały jeszcze odzwierciedlenia w ustawodawstwie, będąc

oparciem polskości w okresie walki z narodowością polską oraz ważnym przeja-

wem życia społeczności lokalnej.

4.4.3. Szkolnictwo

W  czasach  staropolskich,  a  nawet  jeszcze  w  okresie  zaborów,  szkolnictwo

elementarne  było  ściśle  złączone  z  parafiami.  Państwo  staropolskie  nie  inte-

resowało się szkołą. Była ona potrzebna przede wszystkim Kościołowi, toteż

biskupi  od  dawna  nakazywali  plebanom  zakładać  je  przy  swych  świątyniach.

Tylko  bowiem  szkoła  mogła  przygotować  kościołowi  parafialnemu  śpiewa-

ków 9 i ministrantów, a także kandydatów na księży 0.

Ogólnym tendencjom rozwoju szkolnictwa parafialnego podlegała także brod-

nicka szkoła parafialna. Najdawniejsze jej dzieje łączyć zatem można z erygowa-

niem  parafii  świętej  Katarzyny  przy  końcu  XIII  wieku ,  choć  wzmiankowana

5  Leprozorium – przytułek przeznaczony dla chorych na trąd. Zob.  Mały Słownik Języka Polskiego…, s. 87.

6  R. Czaja, op. cit., s. 95-96.

7  Wiz. 785, s. 9.

8  Na podstawie wywiadu z urodzoną w Brodnicy w 98 roku Barbarą Dąbrowską.

9  Aż do XVI wieku religijna pieśń polska nie była w powszechnym użyciu podczas nabożeństw. Pierw-

si  próbowali  ją  wprowadzać  bernardyni  już  w  .  połowie  XV  wieku.  Toteż  dopóki  jej  nie  wprowa-

dzono,  teksty  niektórych  części  mszalnych  (introit,  graduał,  sekwencja,  ofertorium,   sanctus,  Agnus Dei,  communio) śpiewali po łacinie chłopcy ze szkoły pod kierunkami kantora lub kierownika szkoły.

Zob. H.E. Wyczawski, op. cit., s. 00.

0  Ibidem.

Pierwsze szkoły powstały przy katedrach, kolegiatach oraz przy wielu klasztorach benedyktynów, cyster-

sów i kanoników regularnych. Następnie upowszechniły się po parafiach. Dążnością władzy diecezjalnej

5

po  raz  pierwszy  jest  w  początkach  XV  wieku.  Prawdopodobnie  cieszyła  się

dość  dobrą  sławą,  skoro  pobierał  w  niej  nauki  początkowe  późniejszy  biskup

poznański i dyplomata Władysława Jagiełły – Andrzej Łaskarz (6-6). Pro-

gram szkoły przewidywał głównie naukę czytania i pisania w języku niemieckim,

z  pewnością  jednak  uczono  w  niej  rachunków,  śpiewu  kościelnego  i  podstaw

łaciny. Uczniowie służyli również pomocą przy odprawianiu mszy i nabożeństw

w kościele parafialnym. Część mieszczan brodnickich kontynuowała naukę na uni-

wersytetach w Krakowie, Pradze i Lipsku. W latach 8-58 takich wybrańców

naliczono aż 7 . Wśród nich był Rowko vel Rewke z Konojad, który studiował

w Pradze teologię, a później od 0 do 0 roku piastował funkcję brodnickie-

go proboszcza. W porównaniu z innymi małymi miastami pruskimi  Brodnica

wyróżniała się stosunkowo dużą liczbą mieszczan rozpoczynających studia uni-

wersyteckie . O dużym znaczeniu szkoły świadczył również jej budynek, który

w świetle wizytacji z 67 roku był murowaną budowlą krytą dachówką 5.

W połowie XVI wieku szkoła parafialna została przejęta przez ewangelików.

U  schyłku  tegoż  stulecia  katolicy  odzyskali  jednak  kościół  farny  i  tam  też  na

nowo utworzyli szkołę katolicką. Szkoła ewangelicka zapewne przeniosła się do

ratusza. W połowie XVII wieku podczas wojen szwedzkich budynek szkoły katoli-

ckiej został poważnie uszkodzony 6, o czym wspomina wizytator w 667 roku:

„Mury  szkoły  są  zrujnowane.  Mury  wskazują,  że  szkoła  została  zbudowana

przez Krzyżaków i że miała wygląd elegancki. Po wojnie szwedzkiej zniszczona.

Obowiązek reparacji należy do miasta” 7.

W 7 roku podczas wizytacji szkoły katolickiej zwrócono uwagę na szkod-

liwość  koedukacji.  Musiały  zatem  wówczas  uczęszczać  do  niej  i  dziewczęta.

W  76  roku  chłopcy  uczyli  się  języka  polskiego,  niemieckiego  i  łacińskiego,

arytmetyki oraz śpiewu gregoriańskiego. Dziewczęta pobierały naukę już od-

dzielnie. Nauczycielka uczyła je pisania, czytania, robótek ręcznych i śpiewania

pieśni  kościelnych  (w  protokole  powizytacyjnym  mowa  jest  o  godzinkach  do

NMP i różańcu) 8.

W 88 roku władze miejskie wzniosły nowy budynek szkolny. W 8 roku

nastąpiło  połączenie  obydwu  szkół  wyznaniowych  w  jedną  szkołę  miejską 9

– datę tą można uznać za zakończenie działalności szkoły parafialnej.

było, aby przy każdym kościele parafialnym działała szkoła. Tego optymalnego jednak stanu nie osiągnięto

nigdy. Wprawdzie w średniowieczu szkoła parafialna była zjawiskiem powszechnym, ale nie każdy wiejski

kościół parafialny ją posiadał. Pod koniec średniowiecza poczęły one zanikać. Dopiero w czasach reforma-

cji i rekatolicyzacji potrydenckiej nastąpiło ich odrodzenie pod wpływem nakazów biskupów, którzy zdali

sobie sprawę, że wojującym słowem drukowanym protestantom mogą stawić czoło tylko ludzie z oświatą

katolicką. Pod koniec XVII i w XVIII wieku szkoły znowu zaczęły upadać. Zob. J. Wultański, op. cit., s. 9.

Wiedeń –  osoby; Praga –  osoby; Lipsk –  osób; Kraków –  osób.

Golub –  studiujących; Chełmża –  studiujących; Lubawa –  studiujących.

R. Czaja, op. cit., s. 96.

5  Wiz. 67, s. 5.

6  J. Dygdała, op. cit., s. 6.

7  Wiz. 667, s. 5.

8  J. Wultański, op. cit., s. 9.

9  Ibidem, s. 9.

5

Rozdział II

Archiwum parafialne – proces kształtowania zasobu

1. Zasób dawny

Archiwa kościelne, w których strukturze ma swoje miejsce archiwum para-

fialne, należą do najstarszych archiwów w Polsce. O ich początkach posiadamy

bardzo mało informacji, gdyż do naszych czasów nie zachowało się ani jedno

archiwum odbiorcy wytworzone przed XIV wiekiem – możliwe jest jedynie od-

nalezienie ich szczątków w młodszych archiwach 0.

O istnieniu archiwów kościelnych, w tym także parafialnych, w możliwie naj-

dawniejszych  czasach  można  wnioskować  z  ustawodawstwa  kościelnego ,

pod którego wpływem, w znacznie większym stopniu niż miało to miejsce w przy-

padku innych archiwów, kształtowały się archiwa kościelne. Już statuty arcybi-

skupa gnieźnieńskiego, Jakuba Świnki z 85 roku nakazywały, żeby wszelkie ty-

tuły prawne dotyczące fundacji i uposażenia kościołów były utrwalane na piśmie

i starannie przechowywane. Z końca XIII wieku pochodzą bezpośrednie informa-

cje o archiwach kościelnych. W 98 roku biskup poznański Andrzej Zaremba ka-

zał przepisać pewien przywilej i kopię złożyć „in archivo ecclesiae nostrae”. Tenże

biskup wydał polecenie, żeby kopia innego dokumentu „in archivo nostrae ecc-

lesiae conservari”. Takie archiwa, gdzie były przechowywane dokumenty, istniały

już wówczas w stolicach wszystkich diecezji katedralnych – w skarbcach, gdzie

dokumenty przechowywane były razem z precjozami. Wartość dokumentów prze-

chowywanych w skarbcach w oczach ówczesnych przewyższała drogocennością

inne przechowywane tam kosztowności, gdyż dokumenty służyły obronie przy-

wilejów, praw własności, immunitetów. Co miało szczególne znaczenie w przy-

padku duchowieństwa, które nie mogąc chronić swych praw równie skutecznie,

jak możni świeccy siłą oręża, fundament bezpieczeństwa postrzegało w prawie

i materiale dowodowym utrwalonym na piśmie. Stąd między innymi szczególna

troska władzy kościelnej o archiwa .

Z  powyższych  faktów  wnioskować  można,  że  już  pierwszym  proboszczom

parafii  brodnickiej  nie  był  obcy  zwyczaj  przechowywania  najcenniejszych

0  H. Robótka, B. Ryszewski, A. Tomczak,  Archiwistyka, Warszawa 989, s. 86.

Dotyczy to zwłaszcza ustawodawstwa prowincjonalnego i diecezjalnego, gdyż kościelne ustawodaw-

stwo powszechne w dziedzinie problematyki archiwalnej, posiadające rzeczywistą moc obowiązującą

w całym Kościele, pojawiło się dopiero w 98 roku w momencie ogłoszenia pierwszego powszech-

nego prawa kanonicznego. Zob.  Codex Iuris Canonici Pii X pontificis maximi iussu digestus Benedicti

papae XV auctoritate promulgates, praefatione Emi. Petri Card. Gasparri et indice analytic-alphabetico

auctus,  Friburgi Brisgoviae-Ratisbonae 98 [dalej CIC].

H. Robótka, B. Ryszewski, A. Tomczak,   op. cit., s. 85-.

55

dokumentów, wśród których mógł znajdować się, cytowany w wizytacji biskupa

Olszowskiego ,  dokument  z    roku  przekazujący  prawo  patronatu  nad

kościołem parafialnym Radzie Miasta. Wizytator przytacza treść napisu umiej-

scowionego w nieistniejącej dziś kaplicy zamkowej:

My brat Ludwik Eringle, braci szpitalnych Najświętszej Maryi Panny zakonu teu-

tońskiego  przełożony  generalny,  do  których  wiadomość  niniejsza  dojdzie  po-

dajemy  wszystkim,  że  czcigodny  Pan  Mikołaj  z  Sandomierza  niegdyś  proboszcz

w Brodnicy [już nieżyjący], który przy fundacji [budowie] kościoła tutejszego mu-

rowanego na cześć błogosławionej dziewicy Katarzyny pierwszy położył kamień

węgielny. Zostawił część z Drzewa Krzyża Świętego temu kościołowi w Brodnicy.

My zatem powtórnie potwierdzając to wszystko, chcemy aby wszystko co należy

do tego kościoła nie zostało oddzielone, ale przez radę miasta przejęte, na utrzy-

manie tego kościoła po wieczne czasy było przeznaczone, tymże konsulom dajemy

na mocy tego, prawo patronatu nad tymi altariami i wikariami, które do kościoła

w Brodnicy należą, nie rezerwując sobie nic z praw patronatu nam i naszym na-

stępcom. Na świadectwo tego wszystkiego niniejsze świadectwo pisemne wydaje-

my, potwierdzone pieczęcią.

Bratian, , 0 listopada w obecności naszych braci czcigodnych, a mianowicie

Henryka de Reuruten wielkiego ekonoma [...].

Dokument ten będąc zapewne odpisem istniejącego wówczas oryginału, po-

twierdzać może istnienie archiwum z okresu wyłączności dokumentu.

Kolejne  ślady  po  utraconym  zasobie  archiwum  parafii  farnej  odnajdujemy

w zachowanych wizytacjach kanonicznych. Najstarsza z 67 roku stwierdza:

„Inventarium rerum est et omnes res iuxta illud repertae. Metricae sunt. Libri

necessarii  sunt” .  Jednakże  jakie  to  księgi  i  metryki  stanowiły  archiwum?

To enigmatyczne stwierdzenie wyjaśnia ustawodawstwo kościelne tamtych cza-

sów.  W  .  połowie  XVII  wieku,  kiedy  przeprowadzano  wizytację,  najważniej-

szym  dokumentem  dla  tworzenia  się  usankcjonowanych  prawnie  archiwów

parafialnych  była   Epistola  Pastoralis  ad  parochos   kardynała  Bernarda  Macie-

jowskiego, będąca echem postanowień soboru trydenckiego, który wprowadził

nakaz prowadzenia ksiąg metrykalnych. Początkowo był to jedynie list pasterski

skierowany w 60 roku do duchowieństwa diecezji krakowskiej. W 607 roku

nabrał mocy obowiązującej dla całej polskiej prowincji kościelnej, gdy jej autor,

już  jako  prymas,  zaproponował  przyjęcie   Listu  pasterskiego,  jako  dokumentu

oficjalnego synodu prowincjonalnego w Piotrkowie.  Epistola Pastoralis  została

następnie zatwierdzona przez Stolicę Apostolską, co nadało dokumentowi do-

datkowego waloru i znaczenia. Dokument ten uważany jest za najdonioślejsze

wydarzenie w recepcji prawa trydenckiego w Polsce, z którego kilka rozporzą-

dzeń  dotyczy  spraw  archiwalnych.  W  rozdziale   De  conservatione  bonorum  et

iurium ecclesiasticorum postuluje kardynał Maciejowski ochronę archiwaliów

kościołów parafialnych. Nakazuje, by dokumenty, przywileje, pisma fundacyjne

Wiz. 667, s. 56.

[Tłum. K.M.]: „Jest inwentarz rzeczy i wszystkie rzeczy według tego inwentarza się zachowują. Metryki

są. Księgi niezbędne są” – Wiz. 67, s. 5.

56

Kościołów  –  po  dokonaniu  z  nich  wiarygodnych  odpisów  –  zostały  złożone

w archiwum kościoła katedralnego lub najbliższego kolegiackiego, a gdyby to

było niemożliwe należy je ingresować do akt konsystorskich. Oczywiście zwy-

czaj  tworzenia  kopiarzy  jest  znacznie  wcześniejszy,  sięga  XIV  wieku,  jednak-

że po raz pierwszy został on wyrażony w postaci normy prawnej powszechnie

obowiązującej 5.

Następne  rozporządzenie  kardynała  Maciejowskiego  –  o  dalekosiężnych

konsekwencjach  –  łączyło  się  z  realizacją  postanowień  trydenckich  dotyczą-

cych  ksiąg  parafialnych.  Zobowiązał  on  proboszczów  do  prowadzenia  ksiąg

ochrzczonych i zaślubionych, podając jednocześnie praktyki w tym względzie.

Nie  wspomniano  nic  wówczas  na  temat  księgi  zmarłych.  Do  wprowadzenia

praktyki rejestrowania zmarłych przyczynił się  Rytuał Piotrkowski, przyjęty przez

wszystkie polskie diecezje w 6 roku. Kardynał Maciejowski nakazał również

sporządzić dokładny inwentarz całego sprzętu kościelnego i całego beneficjum.

Inwentarz taki, opatrzony pieczęcią proboszcza i jego podpisem oraz podpisami

witryków, bądź innych uczciwych świadków, przechowywano w archiwum para-

fialnym. Duplikat tego dokumentu należało przesłać do archiwum katedralnego.

Rządcy kościołów i witrycy zostali zobowiązani do prowadzenia dwóch ksiąg

dotyczących spraw materialnych parafii. Były to księgi dochodów i rozchodów.

Na podstawie dokonywanych tam zapisów witrycy co roku powinni dokonywać

bilansu stanu materialnego parafii.  Pastoralna  kardynała Maciejowskiego daje

też bardzo konkretną instrukcję sporządzania inwentarzy rzeczy pozostawio-

nych przez zmarłego duchownego. Celem instrukcji była ochrona beneficjum

parafialnego przed jakąkolwiek stratą. Spis stanu majątku po zmarłym kapłanie

i spis jego rzeczy osobistych, po uwierzytelnieniu ich przez innych kapłanów

i opieczętowaniu, należało przechowywać w archiwum parafialnym 6.

Normatywy prowincjonalnego synodu piotrkowskiego stały się podstawą do

recepcji zawartych tam postanowień przez synody diecezjalne. W przypadku die-

cezji chełmińskiej znalazło to odzwierciedlenie w ustawodawstwie synodalnym

z 6 roku, kiedy to biskup Kasper Działyński włącza i razem z dokumentacją

synodalną publikuje  Episcopalia Pastoralis.  Synod ów w rozdziale:  De erectio-

nibus ecclesiarum  zapowiedział podjęcie starań celem odzyskania archiwaliów,

szczególnie odnoszących się do fundacji i uposażenia kościołów zatrzymanych

w archiwach królewieckich 7, prosząc równocześnie, by król swym autorytetem

poparł to przedsięwzięcie. Jednakże dopiero biskup Andrzej Baier w 770 roku

wyjednał u pruskiego kanclerza Korffa możliwość dokonania autentycznych od-

pisów tychże dokumentów 8. Działania te świadczą o wielkiej trosce ówczes-

nych biskupów, jaką obejmowali archiwalia 9.

5  A. Weiss,  Archiwa parafialne w archidiecezji poznańskiej na przykładzie Wolsztyna, „ABMK”, t. 75 (00), s. 0-.

6  Ibidem.

7  Znajdowały się tam z powodu przynależności do 577 roku diecezji chełmińskiej do archidiecezji

ryskiej.

8  Dziś znajdują się one w ADP, Akta dawne. Diecezja chełmińska i pomezańska, sygn. C 66.

9  A. Nadolny,  Archiwum diecezjalne w Pelplinie. Zarys dziejów i informacja o zasobie, „Studia Pelplińskie”, t. 8/9 (990-99), s. 69-70.

57

Chociaż  opisane  przepisy  nie  wymieniają  wszystkich  rodzajów  ksiąg,  jakie

miała prowadzić kancelaria, stanowią jednak dowód recepcji postanowień  Pa-

storalnej  w  parafii  brodnickiej,  gdyż  nie  sposób  oczekiwać  od  wizytatora,  by

szczegółowo opisywał sytuację, która dla niego była oczywista i przedstawiała

prawidłowy stan rzeczy. Wspomniana wyżej wizytacja rzuca jeszcze jedno ważne

światło na najstarszy zasób archiwum, mianowicie potwierdza istnienie dwóch

bractw: świętej Anny i Różańca Świętego. Stwierdza, że te stowarzyszenia skła-

dały coroczne sprawozdania ze swej działalności, co bezsprzecznie łączyć nale-

ży z istnieniem akt brackich w archiwum parafialnym. W tym miejscu wymienio-

ny jest również immunitet proboszcza co do kumulacji beneficjów 50.

Historyczny  zasób  archiwum  uzupełniają  informacje  zawarte  w  wizytacji

biskupa  Olszowskiego  z  667  roku.  Wizytator  wskazał  na  istnienie  księgi  in-

wentarzowej 5, a ponadto „małego pergaminu” z 50 roku, potwierdzające-

go konsekrację ołtarza świętego Jana Chrzciciela przez biskupa chełmińskiego

Jana 5; „proboszcz ma również immunitet biskupa na włączanie do Kościoła

heretyków” 5. Jednakże największe znaczenie ma tu zapis: „Metricae baptisa-

torum ab anno 67 libro maiori in folio comprehensae conservantur et conti-

nuantur. Ligatus rubea compactura, codex copulatorum vero viridi tegumento

obvolutus et consartus liber oblonga figura” 5. Informacja ta świadczy o wy-

sokich walorach ówczesnego archiwum, jak i kancelarii, czego dowodzi ozdob-

na oprawa ksiąg, która zachwyciła wizytatora.

Nawet tak cenna informacja nie zamyka jeszcze całości najstarszego zasobu

archiwum. Do niego należał także przywilej Bractwa Różańcowego kurii rzym-

skiej na pergaminie z roku 509:

Tenże pergamin był zabrany przez Szwedów, mimo ukrycia tych dokumentów na

dachu zostały one odnalezione. Jednakże czcigodny Bartłomiej Lier, członek rady,

wyprosił od Szwedów z powrotem ten dokument. Inne przywileje zostały w czasie

te wojny luterańskiej zabrane, przez Jana Nixdorffa, byłego Bernardyna, poborcę

podatkowego szwedzkiego 55.

Zasób aktowy musiał być znaczny i otoczony troską, skoro podjęto – choć

nieudany, ale jednak – trud jego ukrycia. Ponadto stanowi potwierdzenie wcześ-

niej  stawianych  przypuszczeń  o  stratach,  jakie  spotykały  archiwum  podczas

okupacji kościoła przez luteran. Nie zaginęły wówczas wszystkie akta lub zosta-

ły zwrócone, skoro w czasie wizytacji w 667 roku oprócz opisanych był także

przywilej bractwa świętej Anny, „przywilej na pergaminie spisany z  listopada

6 roku”, a także kolejny przywilej bractwa Różańca Św., „wystawiony przez

50  Wiz. 67, s. 5.

5  Wiz. 667, s. 5.

5  Był to biskup Jan Konopacki (509-50).

5  Wiz. 667, s. 5.

5  [Tłum. K.M.]: „Metryki chrzcielne są od roku 67 w dużej księdze spisane, dobrze utrzymane i kon-

sekwentnie prowadzone. Robią wrażenie oprawionego na czerwono kodeksu, księgi metryki zaślubio-

nych w oprawie zielonej” – Ibidem.

55  Wiz. 667, s. 5.

58

Marcina Ostrowskiego prowincjała dominikanów z  III 69 roku w Toruniu

spisany i przez ks. Grzegorza Kortnickiego dziekana i proboszcza brodnickie-

go,  przedstawiony  do  potwierdzenia  oficjałowi  chełmińskiemu  7  września

650” 56. Istnienia archiwum parafialnego dowodzi również dalszy zapis:

Przychody  są  spisane  i  przechowywane  i  tam  jest  przywilej  Eringincino  z  599

i 67 roku i późniejsze dekrety, dotyczące układu proboszcza z miastem z 608

roku w aktach lubawskich zanotowane i układu proboszcza Kortnickiego z mia-

stem z  maja 67 roku spisane. Jest przywilej odpustowy na świętej Katarzyny

z 668 roku i przywilej odpustowy dla ołtarzy św. Walentego i św. Krzyża 57.

Wizytacja  z  706  roku  pozwala  na  próbę  dalszego  odtwarzania  przemian

w zasobie archiwum farnego, potwierdzając w pierwszej kolejności brak doku-

mentu erygującego parafię. Zaginęły również przywileje dla Bractwa Różańcowe-

go, natomiast potwierdzono istnienie przywileju dla Bractwa świętej Anny z 6

roku 58.   Wymienione zostały również „księgi kościelne” w następującej postaci:

„Mszał – nowy, otrzymany od ofiarodawcy,  – stare mszały, odrestaurowane na

koszt plebana, Mszalik – nowy z rekwiarzem, otrzymany od ofiarodawcy,  msza-

liki rekwialne – w złym stanie, Agenda mała, Agenda wielka stara, odrestauro-

wana przez plebana; Antyfonarz;  psałterze, odrestaurowane przez plebana 59.

Informacje te wskazują, że choć zasób dokumentacyjny parafii uległ zubożeniu,

otoczony był dużą troską proboszcza.

Dalej wizytacja ta opisuje kościół i szpital Świętego Ducha, pierwotnie niena-

leżący do parafii, co musiało ulec zmianie, gdyż wizytator twierdzi, że „Kościół

Świętego Ducha należał do parafii i obsługiwał go proboszcz, obecnie obsłu-

guje go Mikołajewski. Kościół podupadły, nie ma uposażenia”. Skład archiwum

parafialnego powiększyć zatem należy:

[o] przywilej tego kościoła [Św. Ducha] na pergaminie opatrzony pieczęciami bi-

skupa  chełmińskiego  rozstrzygający  sprawę  między  zarządcą  Kruszyn  i  wikariu-

szem  Świętego  Ducha.  Spór  dotyczył  dziesięcin  i  jeziora.  Ten  dekret  zatwierdził

Zygmunt III w 60 dnia 9 maja. Jest też przywilej na papierze spisany wielką pie-

częcią  królestwa  oznaczony,  ręką  biskupa  Orszowskiego,  podkanclerzego  Króle-

stwa spisany, w której to szlachcic Szymon Kruszyński zapisuje we wsi Kruszyn

poletko kościołowi Świętego Ducha. Przywilej na pergaminie z pieczęcią Królestwa

z opisem kościoła i szpitala. Przywilej na pergaminie z zapisem 00 florenów ze wsi

Plaźno przez Głuchowskich uczyniony. Jest też przywilej na pergaminie w języku

niemieckim spisany.

Wizytator zaznacza także, że kościół ten nie posiada księgi przychodów 60.

56  Ibidem, s. 5.

57  Ibidem, s. 5.

58  Wiz. 706, s. 568.

59  Ibidem, s. 570-57.

60  Wiz. 706, s. 576.

59

Wizytacja  wyżej  przedstawiona  nie  wymienia  wielu  dokumentów  opisywa-

nych wcześniej. Świadczyć to może o ich utracie i ogólnym pogorszeniu stanu

archiwum  parafialnego.  Tezę  tę  potwierdza  kolejna  zachowana  wizytacja  bi-

skupa Wojciecha Stanisława Leskiego, który w zarządzeniach powizytacyjnych

zwraca uwagę na straty tegoż archiwum: „Poprzednik niejaki Kofs, obecnego

proboszcza Gruszyńskiego kanonika włocławskiego zabrał księgi różne, włas-

ność kościoła, także różne rzeczy należące do kuchni i domu parafialnego, za-

brał  i  nie  oddał” 6.    Kradzież  ta  nastąpiła  zapewne  w  750  roku,  gdyż  wtedy

Kofs złożył swój urząd proboszcza. Enigmatyczne stwierdzenie „zabrał księgi

różne”  w  zestawieniu  z  faktem,  że  w  skład  obecnego  archiwum  nie  wchodzi

żadna z wcześniej wymienianych pozycji, pozwala twierdzić, iż był to kolejny

krytyczny  moment  dla  opisywanego  archiwum.  Czego  nie  zrabowali  Szwedzi

podczas potopu, zabrał proboszcz Kofs. Twierdzenie to jest tym bardziej zasad-

ne, gdy zestawimy tę tezę z obecnym zasobem archiwum, którego najstarsze

archiwalia, nie licząc metryk, sięgają . połowy XVIII wieku, czyli po stratach

jakie doznało archiwum podczas działalności proboszcza Kofsa.

Odtworzenie  dalszych  dziejów  utraconego  zasobu  opisywanego  archiwum

utrudnia brak akt wizytacji z XIX i . połowy XX wieku, które uległy zniszcze-

niu  podczas  działań  wojennych  w  95  roku 6.  Pomimo  braku  jednoznacz-

nych  śladów  dotyczących  dawnego  zasobu  o  jego  stanie  wnioskować  można

analizując  ówczesne  kościelne  prawodawstwo  archiwalne.  Szukając  szczegó-

łowych informacji na ten temat należy zauważyć, że czasy zaborów, powodując

zanik diecezjalnego życia synodalnego, ograniczyły również archiwalne usta-

wodawstwo. Arcybiskup gnieźnieński, pod którego zwierzchnictwem była tak-

że  opisywana  parafia,  postanowił  wypełnić  powstałą  lukę  poprzez  regularne

zwoływanie Kongregacji Księży Dziekanów 6, będących formą synodów deka-

nalnych 6.  Wśród  bogatego  materiału  prawodawczego  zebrań  dziekańskich,

znalazło  się  kilka  dotyczących  spraw  archiwów  parafialnych.  Na  kongregacji

w 867 roku wydano specjalną instrukcję o sposobie przeprowadzania wizytacji

6  ADP, Akta dawne. Diecezja chełmińska i pomezańska, Wizytacja generalna biskupa Wojciecha Leskie-

go 79, sygn. C 5 [dalej Wiz. 79], s. 5.

6  Cały zasób Archiwum Diecezjalnego w Pelplinie Niemcy w 99 roku wywieźli do Gdańska, skąd część

staropolską  przetransportowano  do  kopalni  soli  w  Grasleben  i  Warcina.  Główną  część  pelplińskich

archiwaliów przetrzymywano w 90 roku w Berlinie. W 9 roku przesłano je do Gdańska bowiem

zgodnie z zarządzeniem władz hitlerowskich polskie archiwa, także kościelne, na ziemiach włączo-

nych do Rzeszy weszły w skład niemieckiej sieci archiwalnej. Pozostawione w Gdańsku akta kurialne

i regencyjne z lat 77-99 (blisko 0 tys. poszytów) spłonęły razem z tamtejszym Archiwum Pań-

stwowym w 95 roku. Archiwum kapitulne z okresu 8-99 pozostawiono w kapitularzu i dzięki

temu ocalało, choć również zostało poważnie zdekompletowane z powodu pożaru, wznieconego przez

wycofujące się wojska niemieckie. Zob. A. Nadolny,  Archiwum…, s. 77.

6  Kongregacje Księży Dziekanów – pierwsza odbyła się w Gnieźnie 8 sierpnia 866 roku. W kongregacji

brali  udział  członkowie  kapituł  generalnych,  radcy  kurialni,  profesorowie  seminarium  duchownego

oraz wszyscy dziekani i wicedziekani. Wydane przez arcybiskupa na kongregacji dekrety miały moc

obowiązującego  prawa  diecezjalnego.  Podawane  były  do  wiadomości  duchowieństwa  za  pośredni-

ctwem dziekanów lub przez Konsystorze Generalne (mowa jest o dwóch kapitułach i dwóch konsy-

storzach, gdyż na mocy bulli  De salute animorum z 8 roku połączono unią personalną diecezje

gnieźnieńską  i  poznańską).  Zob.  J.  Grężlikowski,   Kongregacje  dekanalne  na  tle  zadań  i  obowiązków dziekanów w ustawodawstwie synodalnym diecezji włocławskiej w okresie potrydenckim, „Prawo Kanoniczne”, t. 5 (00), nr -, passim.

6  P. Wolnicki,  Kancelarie dziekańskie w Królestwie Polskim, „Archeion”, t. 09 (006), s. 59-79.

60

przez dziekanów, zobowiązując ich między innymi do przebadania zasobu ar-

chiwum parafialnego. Bacznej inwigilacji miały być poddane księgi metrykalne,

rachunkowe,  a  także  kompletność  zbiorów  rozporządzeń  arcybiskupa  i  kon-

systorza  generalnego  –  o  tych  obowiązkach  przypominały  również  rozporzą-

dzenia w 867, 90 i 89 roku. W tym ostatnim przypadku rozporządzenie

Kongregacji  przypomina  proboszczom,  że  księgi  metrykalne  są  dokumentami

wiary publicznej, dlatego powinny być prowadzone z niezwykłą dokładnością.

Ta sama Kongregacja zobowiązała wszystkich plebanów do prowadzenia spe-

cjalnej księgi beneficjalnej, w której byłyby opisane wszystkie dobra i majątek

zarówno kościoła, jak i beneficjum, a nadto porządek służby Bożej w parafii,

wreszcie zwyczaje i stowarzyszenia parafialne 65.

Istotnym wydarzeniem okresu zaborów, mającym wpływ na tektonikę zespołu

akt parafialnych w Brodnicy, była likwidacja klasztoru franciszkanów w 8 roku.

Spowodowało to przejęcie archiwum zakonnego przez archiwum parafialne i wpły-

nęło na złożoność tego zespołu. Źródło, które jednoznacznie opisuje omawiany

zasób pochodzi dopiero z 98 roku i jest wynikiem prac inwentaryzacyjnych, ja-

kie przeprowadzało wówczas archiwum diecezjalne. Opublikowany przez diecezję

chełmińską   Zarys  historyczno-statystyczny 66  zawiera  opis  zasobu  brodnickiego

archiwum parafialnego wymieniający następujące księgi:

Księgi metryczne baptisatorum i copulatorum 69-, mort. 69-; G. Schwengel,

Propago s. ordinis Cartusiensis per Franciam, pars. .; Odpis wizytacyj brodnickich

i żmijewskich od 6-789.; Akta bractwa trzeźwości od 855-869; Akta bractwa

różańcowego  od  86;  Akta  szpitalne  od  roku  75  (statut,  rachunki,  dochody);

Akta  dotyczące  Żmijewa  od  755-8;  Akta  dotyczące  kościoła  w  Brodnicy  od

roku 7, zawierające m.in. także dziesięciny, szkolnictwo (779-88), budowle

i dochody oraz Akta klasztoru franciszkańskiego w Brodnicy 77-85 67.

Spośród wyżej wymienionych zachowały się akta metrykalne, przechowywa-

ne dziś w Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej. Co stało się z pozostałą

dokumentacją? Nie ma jej w archiwach diecezjalnych w Toruniu ani Pelplinie,

nie odnalazłem ich również w parafii. Można przypuszczać, że zostały znisz-

czone podczas II wojny światowej 68, jednakże sprawozdanie roczne z parafii

brodnickiej za 95 rok podaje:  „Stare księgi metrykalne wywieziono przez oku-

panta do Bierzgłowa. Dokładny opis wywiezionych ksiąg znajduje się w aktach.

65  A. Weiss, op. cit., s. .

66  Schematyzm 98.

67  Ibidem, s. 8.

68  Druga wojna światowa przyniosła straty w zasobie archiwów kościelnych na niespotykaną dotąd skalę.

Niemcy nie naruszyli na ogół archiwów, które znalazły się w granicach Generalnej Guberni. Spaleniu

uległy tylko archiwa warszawskie, między innymi w Archiwum Archidiecezjalnym spłonęły prawie do-

szczętnie akta arcybiskupów gnieźnieńskich z lat 6-88 i biskupów warszawskich od 798 roku.

Archiwalne  władze  niemieckie  w  Generalnej  Guberni  wykazywały  zainteresowanie  zwłaszcza  archi-

wami klasztornymi, które polecono spisywać archiwistom państwowym (akcja ta przybrała większe

rozmiary  w  dystrykcie  krakowskim).  Natomiast  na  obszarze  wcielonym  do  Rzeszy  archiwa  kościel-

ne  różnych  szczebli  były  konfiskowane,  przejmowane  do  archiwów  państwowych  lub  gromadzone

w specjalnych składnicach, wreszcie wywożone w głąb Niemiec (zwłaszcza w 9 roku). Sporo akt na

prowincji uległo zniszczeniu. Zob. H. Robótka, B. Ryszewski, A. Tomczak,   op. cit., s. 88.

6

Akta  parafialne  zachowały  się.  Biblioteki  parafialnej  nie  było” 69.    Mając  na

uwadze fakt, iż ogólne pojęcie akta parafialne mogło zawierać w sobie archi-

walia przedstawione wyżej, można stwierdzić, że dokumentacja ta przetrwała

zawieruchę wojenną, zaginęła natomiast w okresie późniejszym.

Śledząc  dzieje  analizowanego  zasobu  można  ulec  złudzeniu,  że  znaczna

część  najcenniejszej  dokumentacji  zaginęła,  bądź  uległa  zniszczeniu.  Należy

mieć jednak świadomość, że twórca tego zespołu archiwalnego, czyli parafia,

istnieje i tworzy dokumentację od ponad siedmiuset lat. Ta specyfika archiwi-

styki kościelnej daje właściwą perspektywę i przekonuje, że nawet w przypadku

dużych strat, zasób zachowany nadal można nazwać obszernym. Jego opis za-

wiera kolejna część pracy.

2. Zasób obecny

Prezentacja  zachowanego  zasobu  archiwalnego  dokonana  jest  w  sposób

chronologiczny.  Jej  celem  jest  przybliżenie  historii  archiwum,  stąd  nacisk  na

wydarzenia,  które  wpływały  na  rozwój  archiwum,  a  nie  na  same  archiwalia.

Szczegółowa analiza zasobu przeprowadzona zostanie w dalszej części pracy.

Fot.  i . ADT,  Liber baptisatorum 1640.1659-1672;  1749-1759, sygn. AA 00.

Do najstarszych zachowanych archiwaliów parafii brodnickiej należą księgi

metrykalne. Wymóg prowadzenia tych ksiąg, zainicjowany przez postanowienia

soboru trydenckiego, był obowiązkiem proboszcza, z którego tenże w przypadku

69  ADP, Sprawozdanie z parafii Brodnica z dnia  lipca 95 roku przez ks. Stanisław Tęgowski, bez sygn.

6

parafii brodnickiej wywiązywał się należycie, o czym przekonać się można nie

na  podstawie  domysłów,  ale  dowodów.  Najstarsza  spośród  zachowanych  to

szczątek księgi chrztów z przełomu lat 60/6. Wyżej prezentowane fotogra-

fie obrazują ten najstarszy zachowany dokument z parafii brodnickiej, będący

jedną obustronnie zapisaną kartą.

O  ciągłości  ksiąg  chrztów  i  małżeństw  możemy  mówić  od  69  roku,  na-

tomiast  dla  ksiąg  zmarłych  od  69  roku.  Nie  oznacza  to,  że  zachowały  się

wszystkie księgi od tego czasu. Ubytki jednak nie są już tak znaczne, co szcze-

gółowo  prezentują  opracowane  inwentarze  idealne  zamieszczone  w  dalszej

części pracy.

Warto  dodać,  że  archiwalia  te  stosunkowo  niedawno  powróciły  do  swojej

diecezji. Wywiezione przez okupanta podczas II wojny światowej, reemigrowały

do  Polski  z  archiwum  w  Ratyzbonie  8  czerwca  00  roku  i  zostały  przejęte

przez Archiwum Diecezjalne w Toruniu, jako właściwe administracyjnie parafii

brodnickiej na mocy  Porozumienia Kościoła w Polsce i Niemczech o przekazaniu

ksiąg  kościelnych  z  dnia  17  września  2001  roku 70 .   Należy  zwrócić  uwagę,  że

akta jeszcze w Niemczech zostały poddane gruntownej renowacji oraz zmikro-

filmowaniu w 96 roku przez Towarzystwo Genealogiczne stanu Utah z sie-

dzibą w Salt Lake City, kościoła Mormonów, o czym świadczą znaki na aktach,

których przykład widoczny jest na fotografii poniżej:

Fot. . ADT,  Liber copulatorum 1761-1774, sygn. AA 00, luźna karta.

Wątpię, by archiwalia przemierzyły ocean w celu ich zmikrofilmowania – ra-

czej zostały poddane tej czynności w jednej z agent towarzystwa w Niemczech.

Z pewnością jednak w centrum w Salt Lake City można odnaleźć zmikrofilmo-

wane księgi metrykalne z parafii brodnickiej.

Do najstarszych zachowanych archiwaliów zaliczyć należy również przecho-

wywaną w archiwum parafialnym księgę, błędnie nazywaną kroniką parafialną.

Pierwsza jej strona autorstwa niejakiego Grzegorza Guttri, dowódcy regimentu

księcia Michała Radziwiłła, rzeczywiście ma znamiona kroniki lub pamiętnika

i jest rocznikarskim opisem wydarzeń w parafii brodnickiej w okresie potopu

szwedzkiego z  lat  655-66.  Zasadnicza  część księgi to  odpisy  akt wizytacji

przeprowadzonych w XVIII wieku, których oryginały możemy odnaleźć w archi-

wum diecezjalnym w Pelplinie.

70   Porozumienie Kościoła w Polsce i Niemczech o przekazaniu ksiąg kościelnych z dnia 17 września 2001 roku,

„Wiadomości Archidiecezjalne Warszawskie”, R. 9 (00), nr 9, s. 5-57.

6

Równie  cenny  –  choć  nie  tyle  ze  względu  na  wiek  archiwaliów,  ale  biorąc

pod  uwagę  kryterium  unikatowości  –  jest  zachowany  zbiór  akt  dziekańskich

z lat 795-958, który oprócz poszytów dotyczących spraw ogólnych dekana-

tu, zawiera w sobie wydzielone jednostki poświęcone poszczególnym parafiom.

Warto  zadać  pytanie  o  genezę  tworzenia  tego  typu  dokumentacji.  Należy  za-

uważyć, że pojawienie się tych archiwaliów jest tożsame z rozpoczęciem okresu

zaborów. Wówczas ze względu na represje działalność biskupów była ograni-

czana, co spowodowało zanik diecezjalnego życia synodalnego, zastąpionego

przez  wzmożoną  aktywność  dekanatu,  o  którego  normatywach  mowa  wyżej.

Przepisy  te  dowodzą,  że  ograniczaną  działalność  władz  diecezji  uzupełniała

aktywność administracji kościelnej na poziomie dekanatu, która zaowocowała

w przypadku analizowanego archiwum cenną grupą akt dziekańskich. O szcze-

gólnej wartości tej dokumentacji świadczy fakt, iż jest ona przykładem działal-

ności  kancelarii  ruchomej,  szczególnie  narażonej  na  zniszczenia.  Akta  deka-

nalne wytwarzała kancelaria parafialna danego dziekana, stąd zmieniały swoje

miejsce wraz ze zmianą na tym urzędzie. Paradoksalnie fakt ten uchronił część

spuścizny aktowej przed zniszczeniem, gdyż z powodu swej specyfiki nie uległa

koncentracji w archiwum diecezjalnym, które utraciło znaczną część swojego

zasobu podczas II wojny światowej.

Okazuje się, że nie tylko archiwa kościelne są miejscem, gdzie na przestrzeni

dziejów trafiał wytwór urzędowania brodnickiej parafii. Przykładem jest tu ze-

spół pod nazwą  Akta Stanu Cywilnego parafii rzymskokatolickiej Brodnica  z lat

808-86, które odnajdujemy w Archiwum Państwowym w Toruniu. Archiwalia

te pochodzą z okresu Księstwa Warszawskiego, które przejęło kodeks cywilny

Napoleona i uczyniło z proboszczów urzędników stanu cywilnego, a z prowa-

dzonych akt metrykalnych – akta stanu cywilnego. Zmieniła się w związku z po-

wyższym nie tylko postać kancelaryjna akt, o czym szerzej w dalszej części pracy,

ale  również  proweniencja  dokumentacji.  Przynależność  państwowa  tych  ksiąg

doprowadziła  do  ich  umiejscowienia  w  archiwum  państwowym.  W  związku

z produkcją akt na potrzeby administracji państwowej, proboszczowie prowadzili

dublety ksiąg metrykalnych, których część zachowała się w Archiwum Państwo-

wym w Toruniu. Na przykład:  Akta cywilne urodzenia gminy brodnickiej powiatu

michałowskiego w departamencie bydgoskim od 1-go maja 1811 do ostatniego

kwietnia  roku  1812,  posiadające  sygnaturę  archiwalną  nr  5,  mają  bliźniaczą

księgę  pod  sygnaturą  6.  Dublety  tej  dokumentacji  nie  zachowały  się  jednak

w żadnym innym archiwum, zapewne nie były one sumiennie tworzone.

Ustawodawstwo cywilne okazało się trwałym owocem dokonań Napoleona,

o czym świadczą również dzieje opisywanego archiwum. Po upadku Księstwa

Warszawskiego uprawnienia cywilne proboszczów nie zostały zniesione przez

zaborcę; w Archiwum Państwowym w Toruniu odnajdujemy akta z lat 80-8

oraz 85-85.

Z czasów zaborów pochodzą najstarsze jednostki archiwalne w zasobie ar-

chiwum parafialnego. Oprócz wspomnianych akt dekanalnych oraz z wyjątkiem

„kroniki  parafialnej”  z  okresu  staropolskiego,  należą  do  nich  również:   Księ-

ga  Małżeństw  prowadzona  od  6  września  897  roku;   Einnahme  a.  Ausgube

Journal des Hospitals 1908-1949, dotycząca działalności charytatywnej parafii;

6

Sponsalia 1908-1930, w których zapisywano także sprawozdania z zebrań rady

parafialnej 9-90;  Liber neocomunicantium 1910-1952;  Liber Confirmato-

rum parochias Brodnicensis 1889-1905, których charakterystykę prezentują za-

mieszczone dalej inwentarze archiwalne.

W sposób bardziej kompleksowy działalność parafii brodnickiej odzwiercied-

la spuścizna aktowa okresu międzywojennego. Oprócz omawianych wcześniej

ksiąg metrykalnych oraz kontynuowanych akt dekanalnych, należy wspomnieć

o cennych materiałach dotyczących stowarzyszeń działających wówczas w pa-

rafii. Na uwagę zasługuje seria akt Towarzystwa Wincentego à Paulo, na które

składają  się  następujące  jednostki:   Towarzystwo  Świętego  Wincentego  à  Pau-

lo – roczne zestawienia finansowe 1918-1939; Stowarzyszenie Pań Miłosierdzia

Świętego Wincentego w Brodnicy – sprawozdania finansowe 1934-1938; Książka

sprawozdań Towarzystwa Pań Miłosierdzia w Brodnicy 2 stycznia 1929-1 marca

1938;  Książka  sprawozdań  Stowarzyszenia  Pań  Miłosierdzia  świętego  Wincen-

tego  à  Paulo  1  kwietnia  1938-1950.   Istnieje  również  szczątek  serii  akt    Towa-

rzystwa Śpiewu świętej Cecylii w postaci książki kasowej z okresu  stycznia

96- listopada 99 roku .  Wymienić należy także protokoły z zebrań dozoru

kościelnego,  rady  parafialnej 7  oraz  księgę  finansową:   Zarząd  domu  katoli-

ckiego w Brodnicy z lat 1934-1949.  Parafia prenumerowała wówczas czasopis-

ma, o czy świadczą zachowane „Miesięczniki Diecezji Chełmińskiej” z lat 99-

9, 95 oraz 96, stanowiące wiązki połączone latami, a także cztery tomy

„Kwartalnika Diecezji Chełmińskiej” z 97 roku. Spośród wydawnictw książko-

wych znajdują się księgi liturgiczne w postaci  Mszałów z lat 90, 9, 99,

9. Wśród dokumentacji z tego okresu natrafiłem również na dwa  Dzienniki

pism wychodzących i przychodzących  z lat 97-966, świadczące o organizacji

kancelarii, nadawaniu sygnatur pismom wychodzącym i przychodzącym.

W tym miejscu należy postawić granicę dla opisu archiwaliów kościelnych.

Cezura postawiona na 95 roku jest konieczną dla dokumentacji kościelnej ze

względu na specyfikę tych archiwaliów i wrażliwą materię, którą niejednokrot-

nie poruszają.

Przedstawiony wyżej zarys dziejów zasobu ukazuje, jak bardzo wrażliwą i deli-

katną jest instytucja archiwum, zwłaszcza szczebla prowincjonalnego. Analizowa-

ne archiwum niejednokrotnie ulegało atakom na swój zasób zwłaszcza podczas

wojen, które nie oszczędzały miasta i parafii. Brak należytej opieki ze strony ad-

ministratorów parafii również generował straty. Sądzę, że nie bez znaczenia było

traktowanie  spuścizny  aktowej  wytworzonej  podczas  działalności  konkretnego

proboszcza jako jego własności, którą zabierał w momencie opuszczania urzę-

du. Tłumaczyłoby to brak korespondencji z pewnością prowadzonej w pierwszej

kolejności  z  diecezją,  potem  z  administracją  cywilną,  której  wyraźnym  śladem

jest  zachowany  dziennik  podawczy  z  okresu  międzywojennego.  Trudne  koleje

losów, które przechodziła Polska, a wraz z nią polski Kościół, odbiły swe pięt-

no z pewnością na zasobie archiwum, zwłaszcza dla dziejów najdawniejszych.

W tych ciężkich czasach z pewnością parafia realizowała swoje funkcje, jednakże

informacje o tym nie zachowały się lub nie zostały w ogóle utrwalone na piśmie.

7  ApB, Protokoły Rady Parafialnej w Brodnicy 96-95, bez sygn.; ApB, [Księga zapowiedzi z lat 908-

9 także sprawozdania z zebrań dozoru kościelnego 9-0], bez sygn.

65

Analizowane archiwum nie jest szczególnie poszkodowanym czy pechowym

urzędem;  dzieli  los  wielu  polskich  archiwów,  zarówno  pochodzenia  kościel-

nego, jak i cywilnego. W związku z powyższym zaskakuje fakt, jak wiele z tej

„bezbronnej” dokumentacji ocalało. Prawdziwym skarbem są akta dziekańskie,

które co prawda nie należą bezpośrednio do zespołu akt parafialnych – gdyż ich

twórcą było wiele dekanalnych kancelarii parafialnych – ale ostatecznie spoczę-

ły wśród archiwaliów parafii brodnickiej. Wprost sensacyjna jest historia bez-

cennych akt metrykalnych, które dzięki kradzieży dokonanej przez hitlerowców

nie  tylko  zachowały  się,  lecz  również  zostały  odrestaurowane  i  zmikrofilmo-

wane, by w końcu powrócić na należne im miejsce w Archiwum Akt Dawnych

Diecezji Toruńskiej. W archiwum tym znajdują się również  księgi metrykalne

przekazane  z  parafii  0  maja  00  roku 7  w  związku  z  polityką  koncentracji

najstarszych archiwaliów z diecezji w jej głównym archiwum. Do tych ksiąg na-

leżą:  Księga Chrztów  za lata 8 lipca 889-7 czerwca 909 7 oraz dwie  Księgi

Pogrzebów: pierwsza z okresu  stycznia 886-8 maja 897  7 i druga za lata

0 maja 897- lipca 9 75.

Jak  już  wspomniałem,  część  ksiąg  metrykalnych  znajduje  się  w  Archiwum

Państwowym w Toruniu, które przejęło te akta 8 kwietnia 98 roku w liczbie

5 jednostek archiwalnych i 0, metrów bieżących z ówczesnego Wojewódz-

kiego Archiwum Państwowego w Bydgoszczy 76. Ich stan prezentuje inwentarz

archiwalny:  Zespół akt stanu cywilnego parafii rzymsko-katolickiej w Brodnicy

w Archiwum Państwowym w Toruniu, zamieszczony w aneksie.

3. Organizacja archiwum

Pierwotne  znaczenie  terminu  archiwum,  czyli  zbioru  dokumentów,  nasuwa

logiczny wniosek, że takowe istniało w parafii od początku jej funkcjonowania.

Już pierwszy proboszcz będąc odbiorcą dokumentu erygującego parafię, stał się

jednocześnie założycielem archiwum. Potwierdzają tę tezę najstarsze kościelne

normatywy archiwalne, wspomniane wyżej. Kościół i jego administracja rozu-

miał doskonale wartość dokumentu, który jest podstawą funkcjonowania każdej

instytucji, potwierdzeniem jej praw i przywilejów. Dlatego szczególną troską ota-

czał swoje archiwalia, traktując je jako najcenniejsze precjoza na równi z innymi

kosztownościami. Łatwo stąd wnioskować, gdzie zlokalizowane były najstarsze

archiwa – były to z pewnością skarbce, odpowiednio zabezpieczone skrzynie. Sy-

tuacja brodnickiej parafii w początkowych latach swego istnienia skłania do opi-

nii, że pierwotnie archiwum zlokalizowane było w takiej skrzyni, którą posiadał

7  Informację taką uzyskałem od pracownika Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej podczas kwe-

rendy zasobu tegoż archiwum.

7  Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej, Parafia p.w. św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Brodnicy,

[dalej ADT] Księga chrztów 8.07.889-7.06. 909, sygn. AA 0.

7  ADT, Księga pogrzebów 0.0. 886-8.05.897, sygn. AE 00.

75  ADT, Księga pogrzebów 0.05.897 do .07.9, sygn. AE 005.

76  Informację tę uzyskałem dzięki korespondencji z Archiwum Państwowym w Toruniu z dnia  kwietnia

005 roku, znak: 8-6/05.

66

i  strzegł  pierwszy  administrator  parafii.  Kierując  się  intencją  jak  najlepszego

zabezpieczenia  posiadanej  dokumentacji  zapewne  była  ona  przechowywana

w kościele parafialnym, którego monumentalna architektura sprawiała, że mógł

pełnić on również funkcje obronne. Można wnioskować również, że skoro ar-

chiwa są częścią administracji kościelnej, która cechuje się hierarchizmem, to

również archiwa od najdawniejszych lat podlegały nadzorowi. Tworzyły to, co

dziś nazywamy siecią archiwalną. Tę myśl potwierdza ustawodawstwo synodu

prowincjonalnego piotrkowskiego z 5 roku, który postulował przechowywa-

nie oryginalnych dokumentów wszystkich kościołów diecezji w archiwum przy

katedrze 77. Jeszcze dobitniej świadczą o tym akta wizytacji, które w formularzu

pytań, zawsze zawierają zagadnienia dotyczące parafialnej dokumentacji.

Najstarsze zachowane akta wizytacyjne parafii brodnickiej z 67 roku skła-

niają do uznania za słuszne wyżej przedstawionej hipotezy o pierwotnym miej-

scu przechowywania archiwaliów, gdyż stwierdzają, że „zakrystia jest murowa-

na,  kryta  gontem,  zamykana” 78,  czyli  spełniała  podstawowe  wymogi,  jakimi

powinno się charakteryzować miejsce przechowywania dokumentacji parafial-

nej, zwłaszcza że nie mogła być nim wówczas plebania skoro „choć murowana,

ale zniszczona” 79.

Wraz z rozwojem parafii i jej funkcji wzrastała ilość spuścizny aktowej. Do-

piero wtedy pojawiła się konieczność właściwego porządkowania, czy dodat-

kowych  pracowników  kancelaryjnych,  a  zatem  i  archiwalnych.  Pojawienie  się

takich potrzeb potwierdza kościelne ustawodawstwo. Biskup chełmiński w sta-

tutach synodalnych z 75 roku nakazuje urządzenie archiwów parafialnych:

Rozkazujemy, aby w każdym kościele parafialnym utworzono archiwum lub przynaj-

mniej przeznaczono na ten cel odpowiednią szafę w zakrystii zaopatrzoną w zamek

i klucz celem starannego i pilnego przechowywania ksiąg, pism, inwentarzy i doku-

mentów  urzędowych,  dotyczących  dochodów,  dóbr,  przywilejów,  obowiązków  i  in-

nych, odnoszących się w jakikolwiek sposób do kościoła. Tamże należy składać doku-

menty potwierdzające autentyczność relikwij i spełnienia zobowiązań, dyplomy nada-

nych odpustów i dekrety wizytacyjne. Przede wszystkim ze szczególną troską należy

przechowywać księgi parafialne tak dawne, jak i nowe, zwłaszcza spisy ochrzczonych,

zawierających śluby małżeńskie, umarłych i stanu liczebnego dusz 80.

W ten sposób zapewne zorganizowane było archiwum brodnickie, którego

struktura odpowiadałaby ogólnym procesom, przez które przechodziły kance-

larie i ich archiwa na przestrzeni lat. Początkowy okres wyłączności dokumen-

tów ewoluował do okresu ksiąg wpisów, by wreszcie ze względu na masowość

narastających  akt  przekształcić  się  w  kancelarię  akt  spraw.  W  związku  z  tym

akta bieżące przestano przekazywać do archiwów, a poczęto je odkładać w regi-

straturach. Nastąpiło więc oddzielenie archiwów od registratur. Były to jednak

procesy zachodzące głównie na poziomie diecezji, gdzie rozwinął się również

77  H. Robótka, B. Ryszewski, A. Tomczak,   op. cit., s. .

78  Wiz. 67, s. 5.

79  Ibidem, s. 5.

80  A. Nadolny,  Archiwum…, s. 80.

67

proces koncentracji starszych akt z obszaru diecezji. Zwożono bowiem do niej

akta likwidowanych oficjalatów, klasztorów, kolegiat, a nawet starsze akta z ar-

chiwów parafialnych. Nastąpił zatem rozrost archiwum szczebla diecezjalnego.

Odmiennie  kształtował  się  w  XIX  wieku  zasób  archiwów  parafialnych.  W  ich

przypadku  nie  doszło  do  rzeczywistego  rozdzielenia  stosunkowo  nielicznych

akt  starszych  od  narastającej  bieżącej  registratury.  W  dalszym  ciągu  większą

część tego zasobu stanowiły księgi metrykalne, prowadzone na różny sposób

w poszczególnych zaborach. Obok tych ksiąg narastały w archiwach dość liczne

akta spraw, obejmujące szeroki wachlarz różnych dziedzin życia parafii 8.

Duża dynamika narastania spuścizny aktowej wymagała reakcji ze strony władz

kościelnych  w  postaci  wskazówek  dotyczących  postępowania  z  dokumentacją.

Wiele uwagi archiwom parafialnym poświęciły wówczas zarządzenia konsystorzy.

W 80 roku konsystorz wydał szereg przepisów, jak należy prowadzić korespon-

dencję  między  urzędem  proboszczowskim,  a  władzą  diecezjalną.  W  867  roku

zarządził, aby wszyscy rządcy parafii zorganizowali registraturę posiadanych akt.

W celu ich uporządkowania należało najpierw zatroszczyć się o odpowiednie po-

mieszczenie i stosowne szafy, w których pod kluczem miały być przechowywane

wszystkie archiwalia. Dla ułatwienia prac porządkowych i ujednolicenia struktury

archiwum parafialnego załączono do tego dokumentu szczegółowy wykaz akt,

nazwany planem registratury plebańskiej. W myśl tych dyrektyw całość zasobu

archiwum parafialnego należało podzielić na pięć części składowych: „akta pa-

rafii, akta kościoła, plebanii, akta szkół parafii w N., akta szpitala w N.” Plan ten

został w ramach poszczególnych części szczegółowo rozpracowany na  grupy

tematyczne.  Wykonanie  tego  rozporządzenia  powierzył  konsystorz  dziekanom.

W powyższy sposób zorganizowano zapewne archiwum brodnickie 8.

Dalsze dowody troski o archiwa parafialne i dziedzictwo kulturowe znajdu-

jemy w instrukcji arcybiskupa Ledóchowskiego z 87 roku, który nakazuje, by

biblioteki, archiwa, a także wszelkie zabytki oświaty i literatury znajdujące się

w parafii, zostały uporządkowane i bezpiecznie zachowane. Mieli nad tym czu-

wać dziekani. Wydaje się, że większość parafii w ten właśnie sposób uporząd-

kowała swój zasób archiwalny. Choć zachowane wizytacje parafii brodnickiej

z tego okresu nie poruszają kwestii archiwum, to jednak spis kościołów i du-

chowieństwa diecezji chełmińskiej z 98 roku, zawierający bogaty opis zasobu

archiwum, potwierdza skuteczność troski o te archiwalia, wyrażonej w powyż-

szych przepisach 8.

Należy także wspomnieć o wpływie państwa pruskiego w okresie zaborów na

parafię brodnicką i jej archiwum. Po pierwsze władze pruskie wprowadziły insty-

tucję dozoru kościelnego, która przejęła opiekę nad archiwaliami, zwłaszcza ma-

jątkowymi. Do przechowywania akt miał dozór kościelny przeznaczyć stosowny

lokal. Przewodniczący dozoru odpowiadał za porządek w registraturze. Ponieważ

nie  wszystkie  dozory  kościelne  dbały  o  utrzymanie  akt  kościelnych  w  należy-

tym porządku, arcybiskup Florian Stablewski w „Kościelnym Dzienniku Urzędo-

wym”  ogłosił  dla  zaniedbujących  dozór  kościelny  wezwanie  do  zregestowania

8  H. Robótka, B. Ryszewski, A. Tomczak,   op. cit., s. 99.

8  A. Weiss, op. cit., s. .

8  Ibidem, s. 5-6.

68

i  uporządkowania  akt,  przechowywania  ich  w  bezpiecznym  miejscu,  najlepiej

w domach plebańskich w zamkniętych i trwałych szafach 8. Można przypusz-

czać, że ślady tego zarządzenia odnajdziemy w dzisiejszym archiwum parafial-

nym, które znajduje się w plebanii wybudowanej pod koniec XIX wieku. Wydaje

się również, że szafy, w których zdeponowano najstarszą dokumentację pochodzą

z końca XIX lub początku XX wieku. Obecnie archiwum znajduje się na strychu

plebanii, jednakże wielkość pomieszczeń kancelarii pozwala sądzić, że w opisy-

wanym okresie z powodzeniem mieściło się ono w pomieszczeniu kancelarii.

Czas  między  dwiema  wojnami  światowymi  zapoczątkował  odrodzenie  ar-

chiwów kościelnych. Potrzebny impuls dał nowy kodeks prawa kanonicznego

ogłoszony w 97 roku. Odpowiednie jego przepisy nakazywały zorganizowa-

nie w każdej diecezji archiwum mającego pełnić funkcję archiwum historycz-

nego oraz archiwum bieżącego kurii biskupiej. Pewien wpływ wywarło też na

stosunki polskie w tej kwestii pismo Sekretariatu Stanu do biskupów włoskich

z 5 kwietnia 9 roku pióra kardynała Piotra Gasparriego. Było ono w istocie

instrukcją   O  ochronie,  urządzeniu  i  używaniu  archiwów  kościelnych  i  w  swej

treści nakazywało porządkowanie i zabezpieczanie archiwaliów diecezjalnych

i parafialnych oraz utworzenie archiwum diecezjalnego, jako instytucji nauko-

wej porządkującej i udostępniającej akta 85.

Niezależnie  od urzędowych  czynników kościelnych,  także  środowisko  histo-

ryczne wywierało nacisk na reformę archiwów. Znalazło to wyraz w apelu histo-

ryków na IV   Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich w Poznaniu do władz

kościelnych  –  szczegółowo  mówił  o  tym  Kazimierz  Kaczmarczyk  w  referacie

Organizowanie archiwów diecezjalnych, a także ksiądz Jan Kwolek – na I Zjeź-

dzie Polskiego Towarzystwa Teologicznego we Lwowie w 98 roku – w refera-

cie  Naukowa organizacja archiwów kościelnych. Także podczas Zjazdu w Wilnie

w 95 roku odbyła się specjalna konferencja w sprawie archiwów wyznaniowych.

W  wyniku  porozumienia  między  rządem  polskim  a  episkopatem,  doszło  także

do powołania komisji mieszanych do sprawowania opieki nad archiwaliami 86.

Podźwignięcie archiwów kościelnych nastąpiło przede wszystkim dzięki ży-

wej działalności kilku księży-historyków. Wymienić tu wypada wspomnianego

wyżej archiwistę przemyskiego, księdza Jana Kwolka, Edmunda Majkowskiego

i Józefa Nowackiego z Poznania oraz Henryka Rybusa z Łodzi. Pierwszym na

ziemiach polskich nowoczesnym archiwum kościelnym stało się powołane do

życia w 95 roku w Poznaniu Archiwum Archidiecezjalne (Archidiecezji Gnieź-

nieńsko-Poznańskiej), które miało zastąpić dwa stare tamtejsze archiwa: kon-

systorskie i kapitulne oraz przejąć (co nie nastąpiło) akta z Gniezna. W dwa lata

później ksiądz Jan Kwolek doprowadził do powołania w Przemyślu Archiwum

Diecezji Przemyskiej. Wzorowany na przemyskim nadał statut archiwum pło-

ckiemu arcybiskup Julian Nowowiejski w 98 roku 87.

Również diecezja chełmińska należy do jednej z pierwszych, w których or-

ganizowano  archiwum  diecezjalne.  Uczynił  to  biskup  Stanisław  Okoniewski,

8  Ibidem, s. 6.

85  H. Robótka, B. Ryszewski, A. Tomczak,   op. cit., s. 86.

86  A. Nadolny,  Archiwum…, s. 76.

87  H. Robótka, B. Ryszewski, A. Tomczak,   op. cit., s. 86-87.

69

mianując  kwietnia 98 roku pierwszego dyrektora w osobie księdza Pawła

Panske,  profesora  historii  Kościoła  i  prawa  kanonicznego  w  seminarium  du-

chownym  w  Pelplinie,  wydawcę  źródeł  i  autora  licznych  publikacji  z  zakresu

dziejów  diecezji  chełmińskiej.  Instytucja  otrzymała  nazwę  Archiwum  Diecezji

Chełmińskiej w Pelplinie. Po śmierci Panskego (0 lutego 96 roku) jego na-

stępcą został mianowany ( kwietnia 96 roku) ksiądz Antoni Liedtke. Nowo

mianowani dyrektorzy rozpoczęli pracę nad inwentaryzacją zbiorów nie tylko

archiwum diecezjalnego, lecz również innych archiwów na terenie diecezji 88.

Owocem  tych  prac  była  inwentaryzacja  na  podstawie  wcześniej  rozesłanego

kwestionariusza do większości archiwów parafialnych w diecezji chełmińskiej.

Jej wynik został opublikowany we wspomnianym już spisie z 98 roku 89.

O aktywności archiwistów w diecezji chełmińskiej świadczy także praca Sta-

nisława Podlaszewskiego, dotycząca metodyki opracowania zasobu archiwum

parafialnego,  opublikowana  w  „Miesięczniku  Diecezji  Chełmińskiej”  w  9

roku 90.  Zachowane  z  tego  okresu  materiały  archiwalne  opisywanego  archi-

wum posiadają ślady porządkowania, co dowodziłoby tezy, że międzywojenna

odnowa archiwistyki kościelnej nie zatrzymała się jedynie na poziomie diecezji.

Prawdopodobnie z tego okresu pochodzą ślady porządkowania archiwalnego

zespołu w postaci zakładek i ich szczątków, które odnalazłem w aktach deka-

nalnych. Sądzę, że w okresie międzywojennym podjęto próby uporządkowania

archiwaliów, gdyż czas ten charakteryzował się wzmożonym zainteresowaniem

archiwami  kościelnymi  –  potwierdza  to  również  stopień  zachowania  owych

zakładek i wpisy na nich w języku polskim. Nie są to jednak najstarsze ślady

opracowywania zasobu, gdyż sygnatury mieszczące się na kronice parafialnej

Nro 1 oraz na części akt dekanalnych  Nro 131,  Nro 133,  Nro 139 świadczą o ich inwentaryzacji jeszcze w okresie zaborów, czego dowodzi charakter pisma tych

sygnatur oraz ich stan zachowania. O wielkości ówczesnego zasobu świadczy

wyraźnie rozpiętość liczbowa tych oznaczeń.

Większość archiwaliów pozbawiona jest jednak śladów sygnatur, ich ułoże-

nie również nie świadczy o jakichkolwiek próbach ich porządkowania. Nawet

wspomniana  dokumentacja  Towarzystwa  Wincentego  à  Paulo  znajdowała  się

w rozsypie i dopiero przeze mnie została zebrana. Nie da się zauważyć jakiejś

metody  w  ułożeniu  tych  akt,  ani  chronologicznej,  ani  rzeczowej.  Uporządko-

wane czasopisma również nie świadczą o jakimś układzie, wydaje się raczej,

że przesyłane były one do parafii rocznikami i nigdy nie zostały rozpakowane,

czego dowodzić może ich dobry stan zachowania.

Choć  archiwum  z  tego  okresu  nie  wykazuje  śladów  pełnego  opracowania

przez archiwistę, widoczne są cechy kancelaryjne dokumentów w postaci tytu-

łów na ich obwolutach.

Opisywany wyżej proces odradzania się archiwów kościelnych – których wi-

domym znakiem było otwarcie w 97 roku na łamach włocławskiego „Atene-

um Kapłańskiego”, redagowanego przez księdza Stefana Wyszyńskiego, działu:

Z Archiwistyki Kościelnej, w którym pisali także archiwiści świeccy – świadczyło

88  A. Nadolny,  Archiwum…, s. 76.

89  Schematyzm 98, s. -8.

90  S. Podlaszewski,  Archiwum parafialne, „Miesięcznik Diecezji Chełmińskiej”, t. 77 (9), nr 56, s. 90-492.

70

o  kształtowaniu  się  kościelnego  środowiska  archiwalnego.  Niestety,  II  wojna

światowa drastycznie zahamowała ten proces 9.

Obecny  stan  archiwum  parafialnego,  do  którego  uzyskałem  dostęp  stano-

wią trzy szafy z półkami, o wymiarach: ,8 x ,5 m; ,8 x  m oraz ,5 x , m,

w których zawarte jest około 8 metrów bieżących, w większości nieuporządko-

wanych  materiałów  archiwalnych.  Ich  stan  przechowywania  prezentuje  niżej

zamieszczona dokumentacja fotograficzna:

Fot.  i 5. Szafa z archiwaliami (wymiary ,5 x , m).

Fot. 6. Szafa z archiwaliami,

Fot. 7. Szafy z archiwaliami

stan wewnątrz

(wymiary szaf: lewa ,8 x  m;

(szafa po stronie prawej na fot. 7).

prawa ,8 x ,5 m).

9  H. Robótka, B. Ryszewski, A. Tomczak,   op. cit., s. 87.

7

Część akt znajduje się również w kancelarii, są to: księgi metrykalne, część akt

dekanalnych ogólnych, kronika parafialna oraz skorowidze do ksiąg metrykalnych.

Przeprowadziłem  inwentaryzację  tego  zasobu,  której  wyniki  prezentuje  in-

wentarz  książkowy.  Część  zinwentaryzowanych  akt  posiada  sygnatury:  są  to

księgi  przychodów  i  rozchodów,  karty  zgonów  oraz  karty  urodzenia.  Znaki  te

pochodzą  z  lat  99-970,  składają  się  na  nie  numer  kolejnego  dokumentu

w teczce oraz rok. Nie są one jednak świadectwem prac nad opracowywaniem

zespołu archiwalnego, lecz działalności kancelarii parafialnej, gdyż dotyczą tylko

wybranej części dokumentacji z wybranych lat. Podczas prac inwentaryzacyjnych

odnalazłem również ślady wcześniejszych prac porządkowych i to już z czasów

zaborów. Ostatnie sygnatury pochodzą, jak sądzę, z okresu po II wojnie świato-

wej.  Dotyczy  to  akt  dekanalnych,  które  zostały  uporządkowane  według  parafii

dekanatu  –  zaopatrzone  są  w  sygnaturę  od    do  7,  ponadto  na  wewnętrznej

stronie  drzwi  szafy  umieszczono  wykaz  akt  dekanalnych.  Akta  te  znajdują  się

w szafie, którą prezentują powyższe fotografie nr  i 5.

Należy również zaznaczyć, że choć brak ogólnego porządku w zespole, to na po-

ziomie jednostki, tzn. teczki, poszytu, segregatora, wiązki, dokumentacja ułożona

jest chronologicznie i tematycznie. Świadczy to o właściwym działaniu kancelarii,

lecz również o nieznormalizowanym przekazywaniu akt z kancelarii do archiwum.

Odtworzenie organizacji archiwum szczebla parafialnego na przestrzeni lat

jest  zadaniem  trudnym  zwłaszcza  dla  okresu,  z  którego  zasób  zachował  się

jedynie w stopniu szczątkowym. Pomocą służy w tym przypadku przytaczane

wyżej  ustawodawstwo  archiwalne  (które  powinien  był  stosować  proboszcz)

oraz logiczne rozumowanie w oparciu o fakty z historii parafii, umożliwiające

wyciąganie wniosków dotyczących samego archiwum. W początkowym okresie

istnienia  parafii  problem  organizacji  archiwum  nie  istniał,  gdyż  dokumentów

tych było stosunkowo niewiele i każdy ich porządek pozwalał na sprawne odna-

lezienie potrzebnego aktu. Realnym problemem było natomiast zabezpieczenie

archiwaliów  –  skrzynia  w  zakrystii  lub  jeszcze  lepiej  w  skarbcu 9  była  wów-

czas najlepszym miejscem. Dopiero znaczny rozrost dokumentacji w XIX wieku

wymusił wypracowanie metod przechowywania dokumentacji niepotrzebnej do

bieżącego funkcjonowania. Prezentowane wyżej normatywy archiwalne wska-

zują, że generalną metodą postępowania z archiwaliami był nakaz ich przekazy-

wania do archiwum diecezjalnego, które mogło im zapewnić należyte warunki

i fachowy personel. Rzeczywistość niejednokrotnie była inna. Materiały archi-

walne pozostawały i pozostają często w zapomnieniu w miejscu ich wytworze-

nia, co paradoksalnie zabezpieczyło i chroni je nadal przed zniszczeniem.

Znaczną ewolucję, jaka dokonała się w organizacji i funkcjonowaniu archi-

wów,  obrazują  przemiany  w  terminologii.  Archiwum  oznaczające  pierwotnie

zbiór dokumentów, obecnie postrzegane jest jako instytucja powołana do gro-

madzenia, przechowywania, opracowywania i udostępniania materiałów archi-

walnych. W przypadku analizowanego archiwum właściwszym będzie pozosta-

nie  na  znaczeniu  archiwum  jako  zbioru  dokumentów.  Realizacja  pozostałych

funkcji możliwa jest w archiwum diecezjalnym.

9  Badania nad architekturą kościoła parafialnego wskazują, że skarbiec znajdował się nad dobudowaną do prez-

biterium kruchtą, umiejscowioną od południowej strony prezbiterium. Zob. E. Lorentz, op. cit., s. 9-.

7

Rozdział III

Opis zawartości treściowej zasobu archiwum

parafialnego – przewodnik po zespole

System informacji archiwalnej ujmuje w swej strukturze przewodniki po ze-

społach archiwalnych. To wartościowa forma pomocy archiwalnej, która opi-

suje  treść  archiwaliów  według  specjalnie  wyodrębnionych  grup  rzeczowych

z uwzględnieniem dokumentacji rozproszonej 9. Rozdział trzeci stanowi roz-

budowaną formę takiego przewodnika.

1. Akta metrykalne

Jednym z ważniejszych wytworów działalności kancelarii parafialnej są akta

metrykalne, które zaczęto stosować już w XV wieku 9. Nakaz ich prowadzenia

sięga czasów soboru trydenckiego, który na  sesji odbytej  listopada 56 roku

przez bezpośrednie zarządzenie upowszechnił w całym Kościele sporządzanie

w  parafiach  metryk  chrztów  i  ślubów 95.  Normatywy  te  są  realizowane  nie-

zmiennie przez wieki aż do współczesności 96, ciesząc się rosnącym zaintere-

sowaniem badaczy. Wartość ksiąg metrykalnych dla badań naukowych, zwłasz-

cza  demograficznych,  genealogicznych  oraz  badań  nad  obyczajowością,  do-

strzegano już od dawna 97. Problem ich rejestracji poruszył już wiele lat temu

Zygmunt  Sułowski 98.  Obecnie  coraz  więcej  archiwów  szczebla  diecezjalnego

publikuje informacje dotyczące swojego zasobu, zwłaszcza odnoszącego się do

ksiąg metrykalnych 99.

9  H. Robótka, B. Ryszewski, A. Tomczak, op. cit., s. 86-87.

9  W 8 roku synod przemyski nakazał sporządzenie spisu osób ekskomunikowanych; w 59 roku biskup

krakowski Tomasz Strzempiński wprowadził obowiązek prowadzenia rejestru ślubów. Najstarsza istnieją-

ca księga chrztów pochodzi z terenów Śląska z 57 roku i z 58 roku z kościoła Mariackego w Krakowie.

Zob. S. Olczak,  Kancelaria,  [w:]  Encyklopedia Katolicka, red. A. Szostek, t. 8, Lublin 000, kol. 555.

95  R.R. Kufel,  Kancelaria, registratura i archiwum parafialne na ziemiach polskich od XII do początku XXI wieku, Zielona Góra 005, passim.

96  Zarówno CIC w kan. 70, jak i KPK w kan. 55 nakazuje prowadzenie ksiąg metrykalnych.

97  K.  Dobrowolski,   Znaczenie  metryk  kościelnych  do  badań  naukowych,  „Rocznik  Towarzystwa  Heraldycznego we Lwowie”, t. 5 (90), s. 90-0; I. Gieysztorowa , Badania demograficzne na podstawie

metryk  parafialnych,  „Kwartalnik  Historii  Kultury  Materialnej”  [dalej  „KHKM”],  R.0  (96),  nr  -, s. 0-; taż,  Od metryk do szacunków ludności, „KHKM”, R.  (96), nr , s. 8-98.

98  Z. Sułowski,  O potrzebie rejestracji metryk kościelnych, „ABMK”, t. 5 (96), s. 7-.

99  D. Majewski,  Inwentarz ksiąg metrykalnych Archiwum Diecezjalnego w Płocku, Płock 006. Archiwum

diecezjalne w Toruniu publikuje inwentarz dotyczący przechowywanych ksiąg metrykalnych na swojej

stronie internetowej. Zob. http://www.archiwum.diecezja.torun.pl/zasob.html [dostęp: 6 sierpnia 0].

7

Znacznych postępów na płaszczyźnie rejestracji metryk kościelnych dokona-

ło Archiwum Państwowe, które może tu posłużyć za wzór 00. Opracowało ono

bazę danych:  Pradziad 0, zawierającą informacje o księgach metrykalnych i sta-

nu cywilnego przechowywanych we wszystkich archiwach państwowych (stan na

początek 009 roku), Książnicy Pomorskiej im. Stanisława Staszica w Szczecinie,

kilku archiwach kościelnych 0 oraz o księgach metrykalnych wyznania mojże-

szowego i rzymskokatolickiego przechowywanych w Urzędzie Stanu Cywilnego

miasta  stołecznego  Warszawy  –  Archiwum  (tak  zwane  archiwum  zabużańskie

– stan na 006 rok). Pełna wersja tej bazy dostępna jest w Internecie 0.

Prace  nad  metrykami  na  skalę  ogólnoświatową  prowadzi  wspomniane  już

Towarzystwo Genealogiczne stanu Utah z siedzibą w Salt Lake City, będące or-

ganizacją Kościoła Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich, zwanego po-

pularnie kościołem Mormonów, który wychodząc z przesłanek swego wyznania

postawił sobie za cel zebranie mikrofilmów, przede wszystkim ksiąg metrykal-

nych, z całego niemalże świata. Swoją akcję Mormoni rozpoczęli jeszcze przed

II wojną światową i prowadzą do dnia dzisiejszego. W efekcie tych działań po-

wstało w Salt Lake City ukryte w skałach potężne centrum genealogiczne (Fami-

ly History Library), które posiada bogatą bibliotekę z zakresu genealogii, a prze-

de wszystkim gromadzi, opracowuje, kopiuje i udostępnia mikrofilmy każdemu

zainteresowanemu. Archiwum Państwowe nawiązało współpracę z tą organiza-

cją na mocy umowy z 967 roku między Naczelnym Dyrektorem Archiwum Pań-

stwowego a Towarzystwem Genealogicznym. Akcja ta nie ograniczyła się jednak

tylko do zasobu archiwum państwowego, gdyż w latach siedemdziesiątych na

mocy dalszych umów trójstronnych (Kościół Katolicki, Archiwum Państwowe,

Mormoni) zmikrofilmowaniu poddana została część ksiąg metrykalnych znaj-

dujących się w zasobach archiwów diecezjalnych. W ostatnich latach Mormoni

zaczęli opracowywać komputerowe indeksy do zmikrofilmowanych ksiąg, także

z terenu Polski. Zostały one już częściowo umieszczone na stronie internetowej

pod adresem: www.familysearch.org 0.

00  Konfrontując  w  tym  względzie  archiwa  państwowe  i  kościelne  należy  pamiętać  o  przemawiających

znacząco  na  korzyść  archiwów  państwowych  możliwościach  pod  względem  organizacji,  personelu

i sprzętu oraz nieporównywalnie większej ilości ksiąg metrykalnych gromadzonych w archiwach die-

cezjalnych, w stosunku do niewielkiej ich liczby w archiwach państwowych.

0  Materiały zostały zebrane w bazie danych według następującego schematu: nazwa miejscowości, przy-

należność administracyjna, wyznanie/obrządek, wezwanie, rodzaj aktu stanu cywilnego, daty, mikrofil-

my, informacja o dostępności akt, miejsce przechowywania materiałów, uwagi. Zob. http://www.archiwa.

gov.pl/pl/bazy-danych/0-ksigi-metrykalne-i-stanu-cywilnego-pradziad.html [dostęp: 6 sierpnia 0].

0  Archiwum Archidiecezjalne w Łodzi, Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu, Archiwum Diecezjalne w Pło-

cku,  Archiwum  Diecezjalne  w  Drohiczynie  (tylko  z  dawnej  diecezji  pińskiej),  Archiwum  Archidiecezjalne w Szczecinie, Archiwum Diecezjalne we Włocławku, Archiwum Archidiecezjalne we Wrocławiu. Zob. Ibidem.

0  http://baza.archiwa.gov.pl/sezam/pradziad.php

0  A. Biernat,  Księgi metrykalne w archiwach państwowych, „ABMK”, t. 75 (00), s. 7-7.

7

1.1. Księgi urodzonych i ochrzczonych

W przypadku parafii farnej w Brodnicy najstarsze zachowane księgi tego typu po-

chodzą z . połowy XVII wieku. Zapewne parafia rejestracją chrztów zajmowała się

wcześniej, o czym świadczą chociażby nakazy wspomnianego soboru, czy przykłady

zachowanych metrykaliów okresu przedtrydenckiego z innych parafii. Niestety, doku-

mentacja ta nie przetrwała do naszych czasów nawet w postaci pośrednich relacji.

Metrykalia  o  najbardziej  odległej  chronologii  odnajdujemy  w  Archiwum  Akt

Dawnych Diecezji Toruńskiej w zespole:  Parafia p.w. Świętej Katarzyny Aleksan-

dryjskiej  w  Brodnicy 05 .   Najstarsza  jednostka  archiwalna  o  sygnaturze  archi-

walnej  AA  00  opatrzona  jest  tytułem:   Strasburg  Westpr[eußen],  ta[uf  register]

[Brodnica,  księga  ochrzczonych]   1640,  1659-1672;    1749-1759,  toten[buch]

[księga zmarłych]  1827-1829; traureg[ister] [księga małżeństw]  1749-1752. Nie

zawiera  jedynie  księgi  ochrzczonych,  lecz  również  adnotacje  dotyczące  zawie-

rania  małżeństw  i  zgonów.  Zawarte  w  skrótowym  tytule  informacje  dotyczące

ochrzczonych po skonfrontowaniu ich z treścią woluminu okazują się niepełne.

W rzeczywistości wpisy z 60 roku są jednostronnie zapisaną kartą ze znacz-

nymi ubytkami papieru. Jej stan prezentuje fotografia numer  i  zamieszczona

w poprzednim rozdziale.

Dalsza chronologia wpisów przedstawia się następująco: od  października 65

do 0 grudnia 66 roku, potem od  stycznia 65 do  października 65 roku;

dalej od stycznia 659 do  kwietnia 670 roku; następnie od 9 maja 67 do

0 lutego 67 roku i od  września 67 do 6 listopada 67 roku. Widocz-

ny brak konsekwencji w prowadzeniu rejestru ochrzczonych dla . połowy XVII

wieku tłumaczyć można niewystarczającym wówczas ugruntowaniem normatyw

kościelnych w tym zakresie, natomiast brak ciągłości w późniejszym czasie wy-

nika zapewne z wojen, które dotykały miasto. Za prawdopodobną uznać można

również  hipotezę,  iż  podczas  prac  konserwatorskich  usunięto  brakujące  strony

z powodu zbytniego ich zniszczenia. Pomimo tych ubytków księga jest bezcennym

zabytkiem kancelarii z okresu ksiąg wpisów. Zawiera 6 ponumerowane strony,

adnotacje dotyczące ochrzczonych znajdują się na stronach od  do . Najstarsze

zapisy posiadają liczne uszkodzenia mechaniczne i ubytki papieru. Proces niszcze-

nia zatrzymała renowacja i konserwacja księgi, która została zabezpieczona przez

sztywną oprawę zawierającą tytuł; ubytki papieru zostały uzupełnione.

W podobnym stanie zachowania i renowacji znajdują się pozostałe najstar-

sze  metrykalia  brodnickie  w  diecezjalnym  archiwum  toruńskim.  Ich  burzliwe

dzieje  zostały  zaprezentowane  we  wcześniejszym  rozdziale.  Należy  jednak

zwrócić uwagę na nieprecyzyjne tytuły tych jednostek archiwalnych. Na kolej-

nej chronologicznie księdze widnieje tytuł:  Brodnica-Strasburg/Wp [Westpreu-

ßen] Ta [Taufregister] [księga ochrzczonych]  1644 u.[und] 1671-1689 06 .  W tym

przypadku  również  należy  uzupełnić  datację,  gdyż  wpisy  pochodzą  z  okresu:

6-8 czerwca 6 roku ; 6 sierpnia 67-679 roku oraz 685-689. Księga

zawiera  ponumerowane strony.

05  ADT, sygn. AA 00-AA 0.

06  ADT, sygn. AA 00.

75

Sytuacja woluminu o tytule:  Strasburg, Kr[eis] Strasburg West[preußen]; Tau-

fen [Taufregister] [Brodnica, powiat brodnicki, księga ochrzczonych]  1693-1745,

Trauregister  [Księga  małżeństw]   1703-1744  und  1693-1694,  Sterberegister

[Księga zmarłych]  06. 1694-05. 1724, 1736-1744 07 zbliżona jest do pierwszej

z omawianych ksiąg, czyli zawiera w sobie właściwie trzy pierwotnie odrębne

księgi. Można domniemywać, że tego scalenia dokonano podczas oprawiania

i renowacji woluminu. Hipoteza, iż od początku swego istnienia wolumin w róż-

nych jego częściach służył do zapisywania odrębnych zdarzeń wydaje się mało

prawdopodobna, zważywszy na dużą rozpiętość czasową poszczególnych ro-

dzajów wpisów. Zapewne zły stan zachowania tych akt, o czym świadczą liczne

ubytki papieru, skłonił konserwatorów do podjęcia decyzji o zespoleniu ksiąg.

W tym przypadku datacja tytułu podana jest właściwie. Warto jeszcze zwrócić

uwagę na kolejną księgę o tytule:  Strasburg/ Westpr[eußen], Taufen [Taufregi-

ster] [księga ochrzczonych]  1761-1784; Traureg[ister] [Księga małżeństw]  1761-

1774 08, która zawiera w sobie, podobnie jak wcześniejsze metryki, dwie księ-

gi: ochrzczonych i małżeństw. Tu ponownie wdarł się błąd dotyczący datacji,

która powinna obejmować okres: 76-77 oraz 779-78, czyli uwzględniać

braki z lat 77-778.

Kolejne księgi ochrzczonych przechowywane w archiwum diecezjalnym cechują

się większą ciągłością wpisów, należą do nich:  Tauf Register Der Kirch Gemeinde in

Strasburg Wpr[Westpreußen]; Jahrgang 1801-1820 [księga chrztów kościoła w Brod-

nicy z lat 80-80] 09 ; Strasburg Kr[eis] Strasburg/ Westpr[eußen] Taufen[register]

1812-1825  [Księga    chrztów] 0 ;  Strasburg/  Brodnica  West[preußen]  Taufbuch

1821-1847 [Księga chrztów]  ; Strasburg/ Westpr[eußen] 1) jud[en] Gebursregister

1823-1847  [żydowska  księga  urodzonych] ,  2)  Kath[olische]  Taufen[register]  1848

[Księga  chrztów]  ;  Strasburg  West[preußen]  Ta[ufregister]  VII  1850-1867  [Księ-

ga  chrztów] .  Należy  wyjaśnić  genezę  umiejscowienia  w  zasobie  parafii  brodni-

ckiej rejestru ludności żydowskiej. Wynika on z pełnienia przez kancelarię parafialną

w okresie zaborów funkcji publicznych, co zostanie omówione w dalszej części pracy.

Już  nie  proweniencji  ratyzbońskiej ,  o  czym  była  mowa  wyżej,  ale  prze-

kazane archiwum diecezjalnemu przez parafię w 00 roku, są dziewiętnasto-

wieczne  księgi  chrztów:   Strasburg/  Westpr[eußen],  Taufen[register]  1868-juni

1889  [Księga  chrztów] 5;   Księga  chrztów  28.07.1889-27.06.  1909 6 .   Akta  te

07  ADT, sygn. AA 00.

08  ADT, sygn. AA 00.

09  ADT, sygn. AA 005.

0  ADT, sygn. AA 006.

ADT, sygn. AA 007.

ADT, sygn. AA 008.

ADT, sygn. AA 009.

Metrykalia wywiezione przez okupanta podczas II wojny światowej reemigrowały do Polski z archi-

wum w Ratyzbonie 8 czerwca 00 roku i zostały przejęte przez Archiwum Diecezjalne w Toruniu,

jako właściwe administracyjnie parafii brodnickiej. Zob.  Porozumienie Kościoła w Polsce i Niemczech

o przekazaniu ksiąg kościelnych…

5  ADT, sygn. AA 00.

6  ADT, sygn. AA 0.

76

wyraźnie się różnią od wcześniejszych, zwłaszcza swą formą zewnętrzną. Po-

mijając różnice kancelaryjne, dokumentacja ta nie posiada charakterystycznych

wcześniej znaków konserwacji i renowacji, gdyż jako dokumentacja bieżąca nie

została skonfiskowana podczas II wojny światowej. Ich stan ogólny jest dobry.

Są  to  grube  księgi  o  wymiarach  6  x    cm  w  sztywnej  oprawie,  dodatkowo

obłożone wodoodporną tapetą, na której widnieje tytuł. W tym miejscu należy

zaznaczyć, że zabezpieczanie akt w materiały syntetyczne, nieprzepuszczające

powietrza, choć trwałe, to paradoksalnie w dłuższej perspektywie szkodzi ak-

tom, dla których niezbędny jest stały przepływ powietrza i stan wilgotności.

Wyraźne ubytki w chronologii akt uzupełniają częściowo cywilne księgi uro-

dzonych. To archiwalia będące częścią zasobu Archiwum Państwowego w Toru-

niu, gdzie w zespole o nazwie  Akta Stanu Cywilnego parafii rzymskokatolickiej

Brodnica znajdują się następujące księgi dotyczące urodzonych:  Liber metrices

et copulationis ab anno 1745 inchoatus 7 –  to księga zawierająca w sobie re-

jestr urodzonych i zaślubionych z okresu od stycznia 75 do sierpnia 76 roku

oraz zachowaną kartę z księgi urodzonych od stycznia do maja 795 roku. Może

dziwić  fakt  umiejscowienia  archiwaliów  proweniencji  kościelnej  w  archiwum

państwowym. Jak wyżej wspomniano, wynika to z posługiwania się przez ad-

ministrację  państwową  kancelarią  kościelną,  zwłaszcza  do  celów  ewidencji

ludności. Ingerencja państwa w sprawy ewidencji ludności prowadzonej przez

Kościół usankcjonowana została w . połowie XVIII wieku. Już konwokacja war-

szawska z 76 roku przyznała księgom prowadzonym przez duchownych wy-

znania rzymsko-katolickiego i greko-katolickiego moc dowodową dokumentów

publicznych. Dekretem z dnia 7 stycznia 808 roku, z mocą obowiązującą od

maja, wprowadzono na ziemiach Księstwa Warszawskiego przepisy  Kodeksu

Cywilnego Napoleona. Wprowadziły one po raz pierwszy na ziemiach polskich

jednolitą świecką rejestrację urodzeń, małżeństw i zgonów dla wszystkich oby-

wateli niezależnie od wyznania. Funkcję urzędników stanu cywilnego powierza-

no wprawdzie duchownym, jednak zobowiązano ich do sporządzenia akt stanu

cywilnego przed dopełnieniem obrzędu religijnego. W związku z konfliktem mię-

dzy władzą świecką i kościelną na tle ślubów i rozwodów cywilnych, spisywanie

tychże powierzono w 809 roku prezydentom i burmistrzom. Taki stan rzeczy

obowiązywał  do  końca  istnienia  Księstwa,  a  następnie  na  terenie  Królestwa

Polskiego do 85 roku, kiedy to wydano  Kodeks cywilny Królestwa Polskiego.

Zawarte w nim przepisy o aktach stanu cywilnego (art. 7-) uchyliły świecką

rejestrację stanu cywilnego dla wyznań chrześcijańskich, zachowując ją jednak

dla innych wyznań (Żydów i mahometan). Na mocy artykułu 7 akta stanu cy-

wilnego dla wyznań chrześcijańskich połączone zostały z metrykami kościelny-

mi. Kontrola nad prawidłowym prowadzeniem ksiąg spoczywała na władzach

diecezjalnych. Sprawdzaniem akt stanu cywilnego zajmowali się dziekani z są-

siednich dekanatów.  W 8 roku wprowadzono kontrolę ksiąg  przez władze

świeckie,  które  miały  prawo  przeprowadzić  rewizję  nadzwyczajną  przez  pro-

kuratorów królewskich przy Trybunałach, a od 876 roku – prezesów zjazdów

pokojowych.  Uregulowano  także  sprawę  przechowywania  ksiąg.  Mianowicie

7  Archiwum Państwowe w Toruniu [dalej APT], sygn. 69/6/0/.

77

rozporządzeniem  z  87  roku  nakazano  przekazywanie  każdego  roku  kopii

ksiąg zwanej duplikatem do archiwum hipotecznego. Na ziemiach zaboru pru-

skiego już król pruski Fryderyk Wilhelm rozporządzeniem z dnia 8 październi-

ka 799 roku nakazał proboszczom sporządzić statystyki z metryk i przekazać je

do Inspektora Powiatowego. Natomiast cyrkularzem z dnia 7 listopada 8 roku

polecono  proboszczom  dodać  do  zestawienia  statystycznego  indeks.  Od    paź-

dziernika 87 roku przestała obowiązywać rejestracja wyznaniowa, gdyż wprowa-

dzono urzędników stanu cywilnego. Podobnie jak w zaborze rosyjskim, duchowni

sporządzali duplikaty prowadzonych przez siebie ksiąg metrykalnych, które przeka-

zywali do właściwych sądów powiatowych 8.

Przynależność zespołowa tej dokumentacji jest dyskusyjna, ponieważ traktu-

jąc ją jako dokumentację Urzędu Stanu Cywilnego, wytworzoną przez urzędnika

stanu  cywilnego  –  w  tym  przypadku  proboszcza  i  otrzymaną  przez  ten  urząd

jako  kopię  –  należy  uznać  za  część  zespołu  administracji  cywilnej.  Z  drugiej

jednak strony, twórcą tych akt była kancelaria parafialna, dlatego instytucja ta

może rościć prawa do tych archiwaliów, zwłaszcza że oryginałów tych akt brak.

Skoro jednak zachowały się prawie w komplecie akta wcześniejsze i późniejsze

można domniemywać, że dokumentacja ta powstawała tylko w jednym egzem-

plarzu, przekazywanym zgodnie z prawem urzędowi stanu cywilnego. Istnieją

zatem  poważne  przesłanki,  by  objąć  badaniami  również  te  akta,  choć  nie  są

częścią zasobu archiwum parafialnego.

Wśród  tych  metryk  należy  również  wymienić:   Akta  cywilne  urodzenia  gminy

brodnickiej powiatu michałowskiego w dep[artamen]cie bydgo[skim] od 1 go maja

roku 1808 do ostatniego czerwca 1809 9;  Akta cywilne urodzenia gminy brodni-

ckiej powiatu michałowskiego w departamencie bydgoskim od 1809 1-go maja do

1810 ostatniego kwietnia 0 .  Księga ta ma swój duplikat o tym samym tytule .

Kolejna dokumentacja prezentuje następujący porządek chronologiczny:  Akta

cywilne urodzenia gminy brodnickiej powiatu michałowskiego w departamen-

cie  bydgoskim  od  1-go  maja  1811  do  ostatniego  kwietnia  roku  1812 ;   Akta

chrztów od 1-go maja 1812 do 1813 ostatniego dnia kwietnia gminy katolickiej

brodnickiej ;   Akta  cywilne  chrztów  od  pierwszego  maja  roku  1813  do  ostat-

niego kwietnia 1814 roku ;  Akta cywilne chrztów gminy brodnickiej powiatu

michałowskiego od roku 1815 dnia 1-go maja do roku 1816 ostatniego kwietnia

w departamencie bydgoskim 5.

8  System  Ewidencji  Zasobu  Archiwalnego  SEZAM,  Informacje  o  zespole  archiwalnym,  Akta  Sta-

nu  Cywilnego  parafii  rzymskokatolickiej  Brodnica:  http://baza.archiwa.gov.pl/sezam/sezam.

php?l=&mode=show&zespoly_id=78078 [dostęp  sierpnia 0].

9  APT, sygn. 69/6/0/.

0  APT, sygn. 69/6/0/6.

APT, sygn. 69/6/0/7.

APT, sygn. 69/6/0/5.

APT, sygn. 69/6/0/0.

APT, sygn. 69/6/0/.

5  APT, sygn. 69/6/0/8.

78

Księgi chrztów – inwentarz idealny

Miejsce

Czasokres

przecho-

Nazwa

wywania

zespołu

Sygn.

ksiąg

60-(szczątkowo)

6-8.06.6;

.0.65-0..66;

.0.65-.0.65;

659-.0.670;

ADT

Parafia p.w. Świętej Katarzyny

Aleksandryjskiej w Brodnicy

AA 00

9.05.67-0.0.67;

.09.67-6..67;

79-759

6-8.06.6;

6.08.67-679;

ADT

j.w.

AA 00

685-689

69-75

ADT

j.w.

AA 00

76-77

779-78

ADT

j.w.

AA 00

.0.795-.05.795;

80 i 80

APT

Parafia rzymsko-katolicka w Brodnicy

80-80

ADT

Parafia p.w. Świętej Katarzyny

Aleksandryjskiej w Brodnicy

AA 005

.05.808-0.0.809

APT

Parafia rzymsko-katolicka w Brodnicy

.05. 809-0.0.80

APT

j.w.

6

.05. 809-0.0.80

APT

j.w.

7

.05.8-0.0.8

APT

j.w.

5

.05.8-0.0.8

APT

j.w.

6

8-85

ADT

Parafia p.w. Świętej Katarzyny

Aleksandryjskiej w Brodnicy

AA 006

.05.8-0.0.8

APT

Parafia rzymsko-katolicka w Brodnicy

0

.05.8-0.0.8

APT

j.w.

.05.85-0.0.86

APT

j.w.

8

8-87

ADT

Parafia p.w. Świętej Katarzyny

Aleksandryjskiej w Brodnicy

AA 007

88

ADT

j.w.

AA 008

07.850-867

ADT

j.w.

AA 009

85

APT

Parafia rzymsko-katolicka w Brodnicy

.0.85-7..85

APT

j.w.

868-06.889

ADT

Parafia p.w. Świętej Katarzyny

Aleksandryjskiej w Brodnicy

AA 00

8.07.889-7.06.909

ADT

j.w.

AA 0

Od 0.07.909

ApB

Parafia p.w. Świętej Katarzyny

Aleksandryjskiej w Brodnicy

Upadek  Księstwa  Warszawskiego  zaburzył  również  porządek  chronologiczny

akt. Kolejne archiwalia z archiwum państwowego pochodzą z okresu 85-85;

79

są  nimi:   Consignatio  Baptisatorum  parochiae  Strasburgen[sis]  pro  anno  1852 6

oraz  Consignatio natorum parochiae Strasburg[ensis] pro anno 1853 7 .  Powstałą

lukę czasową częściowo wypełniają akta z archiwum diecezjalnego. Pomimo różnic

w tytule ( naturom/ babtisatorum), postać kancelaryjna i treściowa akt jest zbieżna.

Reasumując,  należy  zaznaczyć,  że  na  zbiór  ksiąg  ochrzczonych  w  parafii

brodnickiej w badanym okresie składa się dwadzieścia pięć woluminów, z czego

jedenaście znajduje się w Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej z okresu

60-909.  Jedenaście  jednostek  archiwalnych  jest  częścią  zasobu  Archiwum

Państwowego w Toruniu z lat 75-85 oraz  księgi w przedziale lat 909-9

w kancelarii parafialnej. Najstarsze wpisy ochrzczonych sięgają 60 roku. Jed-

nakże o ciągłości zachowanych ksiąg możemy mówić od 80 roku.

Jednolitość treści metrykaliów pozwala uogólnić zawarte w nich informacje

do następujących danych: imię, nazwisko data i miejsce urodzenia oraz chrztu;

dane rodziców i rodziców chrzestnych: imię, nazwisko, wiek, wyznanie, miejsce

zamieszkania; imię i nazwisko szafarza Chrztu; wpisy dotyczące: bierzmowania,

małżeństwa, święceń wyższych, profesji zakonnej oraz uwagi.

Stopień zachowania omawianych ksiąg ochrzczonych, uwzględniając zwłasz-

cza ich dużą rozpiętość czasową, należy uznać za wysoki, co stanowi znakomity

materiał  źródłowy  do  szczegółowych  analiz,  dla  których  ułatwieniem  będzie

przedstawiony  niżej  inwentarz  idealny,  który  w  pierwszej  kolejności  uwagę

zwraca na chronologię wyżej omawianej dokumentacji.

1.2. Księgi małżeństw

Reformy soboru trydenckiego, zmierzające do uporządkowania sytuacji Koś-

cioła Katolickiego, wyraziły się również w obowiązku prowadzenia ksiąg mał-

żeństw.  Na  podstawie  postanowień  soboru  ważnymi  małżeństwami  były  te,

które  zawierano  jawnie.  Wynikła  stąd  potrzeba  rejestracji  dla  udowodnienia

ważności związku przez odpowiednie dokumenty. Postanowiono więc, że każdy

proboszcz powinien prowadzić księgę, do której wpisywano by imiona małżon-

ków i świadków oraz dzień i miejsce zawarcia związku 8.

Najstarsze  wpisy  dotyczące  małżeństw  odnajdujemy  w  omawianej  już  księ-

dze  –  będącej  obecnie  częścią  zasobu  Archiwum  Akt  Dawnych  Diecezji  Toruń-

skiej  –  opatrzonej  tytułem:   Strasburg,  Kr[eis]  Strasburg  West[preußen];  Taufen

[Taufregister]  [Brodnica,  powiat  brodnicki,  księga  ochrzczonych]   1693-1745,

Trauregister  [Księga  małżeństw]   1703-1744  und  1693-1694,  Sterberegister  [Księ-

ga zmarłych]  06.1694-05.1724, 1736-1744 9, gdzie na stronach od  do 7 od-

najdujemy  wpisy  dotyczące  małżeństw.  W  poszukiwaniu  kolejnych  wpisów  do-

tyczących  sakramentu  małżeństwa  należy  cofnąć  się  do  księgi  chronologicznie

starszej, również już omawianej, będącej zbiorem trzech odrębnych ksiąg metry-

kalnych i umiejscowionej obecnie w zasobie archiwum diecezjalnego w Toruniu,

opatrzonej sygnaturą AA00 0. Tu na stronie  odnajdujemy skromnie ozdobioną,

6  APT, sygn. 69/6/0/.

7  APT, sygn. 69/6/0/5.

8  R.R. Kufel, op. cit., s. .

9  ADT, sygn. AA 00.

0  ADT,  Strasburg Westpr[eußen]  ta[ufregister] 1640, 1659-1672; 1749-1759, taten 1827-1829; traureg[ister]

80

tytułową stronę pierwotnie odrębnej księgi:  Liber copulatorum, zawierającej wpisy

od 6 maja 79 roku i kończącej się nagle na stronie 5. Ostatni wpis pochodzi

z  stycznia 75 roku. Kolejna chronologicznie księga to:  Strasburg; Kr[eis] Stras-

burg/ Westpr[eußen] [Brodnica, powiat brodnicki]  Tr[auregister] [księga małżeństw]

1775-1796    –   jest  to  tytuł  nadany  podczas  archiwizacji,  zachował  się  również

tytuł oryginalny wraz z oprawą:  Liber Conscriptionis Copulatorum ab Anno 1775.

Zwrócić należy uwagę, że w Archiwum Państwowym w Toruniu również znaj-

dują się szczątki ksiąg małżeństw z . połowy XVIII wieku. Należą do nich: karta

z księgi małżeństw w zastępczej obwolucie, zawierająca wpisy od 7 marca 707

do 8 stycznia 70 roku  oraz  Liber metrices et copulationis ab anno 1745

inchoatus. Urodzonych książka metryczna od 1795 do roku 1801 i 1802; 1745-

1746  .  Ta niewłaściwie zespolona księga zawiera wpisy dotyczące małżeństw

za okres od 6 stycznia 75 do 9 czerwca 76 roku.

Stan zachowania tej jednostki archiwalnej można ująć jako krytyczny; ubytki

papieru, uszkodzenia mechaniczne i biologiczne znacznie utrudniają kwerendę

–  tylko  bezzwłoczna  konserwacja  może  zatrzymać  proces  niszczenia.  Analiza

porównawcza tych wpisów z ich chronologicznymi odpowiednikami, przecho-

wywanymi w archiwum diecezjalnym w Toruniu, wskazuje na zgodność tych akt

w zakresie ich formy kancelaryjnej. Jednakże zły stan zachowania metrykaliów

w archiwum diecezjalnym, a zwłaszcza ich chaotyczna renowacja i zespolenie,

o czym była mowa wyżej, sprawia, iż niemożliwe było odnalezienie tych samych

wpisów z obydwu jednostek archiwalnych. Pozwala to stwierdzić, że te archi-

walia przechowywane w archiwum państwowym są częścią jednostek archiwal-

nych  z  obecnego  zasobu  archiwum  diecezjalnego.  Ich  rozdzielenie  nastąpiło

z pewnością jeszcze przed archiwizacją.

Kolejne zachowane księgi małżeństw umiejscowione w Archiwum Państwowym

w Toruniu znacznie odbiegają swą formą i treścią od poprzednich, gdyż ich twór-

ca w osobie proboszcza występuje w roli urzędnika państwowego, co szczegóło-

wo przedstawiono wyżej. Należą do nich:  Akta cywilne zapowiedzi i ślubów gmi-

ny brodnickiej powiatu michałowskiego w dep[artamen]cie bydgow[skim] od 1-go

maja roku 1808 do ostatniego czerwca 1809  .  Stan zachowania tej dokumentacji

należy ocenić wysoko, brakuje jedynie oryginalnych opraw, gdyż akta mają postać

poszytów oprawionych w zastępczą obwolutę tekturową zapewne podczas archi-

wizacji. Na uwagę zasługuje fakt, iż oprócz typowych dla tego typu ksiąg informacji,

znajdują  się  tu  również  dokumenty  zapowiedzi  przedślubnych,  których  wymaga

kodeks kanoniczny; zatem każdy akt składa się z trzech dokumentów:  Zapowiedź

1-sza, Zapowiedź 2-ga, Akt Małżeństwa.  Tytuł jednostki zgodny jest z jej treścią.

Podobnych  do  wyżej  opisanej  jest  w  swej  formie  większość  ksiąg  małżeństw

w archiwum toruńskim:  Akta cywilne małżeństwa gminy brodnickiej powiatu mi-

chałowskiego w departamencie bydgoskim od 1809 1-go maja do 1810 ostatniego

79-75.

ADT, sygn. AD 00.

APT, Strona z księgi małżeństw, sygn. 69/6/0/.

APT, sygn. 69/6/0/.

APT, sygn. 69/6/0/.

8

kwietnia 5    oraz  kopiarz  tego  samego  tytułu 6,  dalej:   Akta  cywilne  małżeństwa gminy brodnickiej powiatu michałowskiego w departamencie bydgoskim od 1-go

maja 1810 do 1811 ostatniego kwietnia 7 .  Podobne księgi zachowały się dla lat

8-8 8,  8-8 9,  8-85 0  oraz  85-86   wraz  z  jej  ko-

pią . W tak przedstawionym porządku chronologicznym dla lat 809-86 bra-

kuje księgi z okresu od maja 8 do końca kwietnia 8 roku. Warto dodać, że

archiwalia te zawierają również akta zapowiedzi przedślubnych, mimo braku wy-

szczególnienia tej informacji w tytułach. Nie ulega wątpliwości, że akta te tworzone

były dla potrzeb administracji świeckiej, a dane w nich zawarte mają swój odpo-

wiednik w księdze z zasobu archiwum diecezjalnego o tytule:  Brodnitz. Strasburg,

West[preußen]; Traufbuch [księga małżeństw]  1801-1834; tonenbuch [księga zmar-

łych]  1801-1825  .  Ta jednostka archiwalna jest kolejnym przykładem niewłaści-

wego połączenia dwóch odrębnych ksiąg – w tym przypadku zachowały się nawet

oryginalne strony tytułowe; na stronach od  do 95 to księga małżeństw.

Zasób  Archiwum  Państwowego  w  Toruniu  zamyka  w  odniesieniu  do  ksiąg

małżeństw:   Consignatio  copulatorum  parochiae  Strasburgensis  pro  anno

1853 , czyli spis małżeństw parafii brodnickiej z 85 roku. Dokumentacja ta

sporządzona w 85 roku jest odpowiedzią parafii na wymóg władz świeckich

dostarczania kopii tego typu akt. Niestety jej zły stan zachowania, liczne uszko-

dzenia mechaniczne i biologiczne znacznie utrudniają analizę dokumentu. Na

szczęście dane zawarte w tej jednostce archiwalnej pochodzą z parafialnej księ-

gi  małżeństw,  która  zachowała  się  i  obecnie  przechowywana  jest  w  zasobie

Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej pod tytułem:  Heirats Register der

Kath[olische] Kirch[en] – Gemeinde in Strasburg Wpr. Jahrgang 1834-1897 [Spis

małżeństw Kościoła Katolickiego – wierni w Brodnicy. Lata 8-897] 5 .  Jest

to tytuł nadany przez archiwistę; zachowała się również oryginalna strona tytu-

łowa:  Liber copulatorum 1834-1897.

W tym miejscu należy wymienić również:  Strasburg/ Westpr[eußen] Tr[auregister]

[Księga małżeństw]  1835-1843 6  –  to tytuł nadany podczas renowacji. Starszy

zachowany tytuł brzmi:  Heirats Register Der Kirch Gemeinde in Strasburg Wpr[We

stpreußen];Jahrgang 1835-1843.  Tę księgę należy zestawić z wcześniej przytoczo-

ną – okazuje się, że są one zbieżne w swej treści za lata 85-8.

5  APT, sygn. 69/6/0/8.

6  APT, sygn. 69/6/0/9.

7  APT, sygn. 69/6/0/.

8  APT, sygn. 69/6/0/7.

9  APT, sygn. 69/6/0/.

0  APT, sygn. 69/6/0/6.

APT, sygn. 69/6/0/9.

APT, sygn. 69/6/0/0.

ADT, sygn. AD 00.

APT, sygn. 69/6/0/5.

5  ADT, sygn. AD 00.

6  ADT, sygn. AD 00.

8

Ostatnim  woluminem,  który  wchodzi  w  zakres  naszych  badań  jest:   Księga

zaślubionych 16.09.1897-13.04.1947 7, będąca w zasobie archiwum parafial-

nego i przechowywana w kancelarii parafialnej.

Księgi małżeństw – inwentarz idealny

Miejsce

Czasokres

przecho-

Nazwa

wywania

zespołu

Sygn.

ksiąg

69-69;

70-7

ADT

Parafia p.w. Świętej Katarzyny

Aleksandryjskiej w Brodnicy

AA 00

6.05.79-.0.75

ADT

j.w.

AA 00

7.0.707-8.0.70

APT

Parafia rzymsko-katolicka

w Brodnicy

6.0.75-9.06.76

APT

j.w.

80-8

ADT

Parafia p.w. Świętej Katarzyny

Aleksandryjskiej w Brodnicy

AD 00

.05.808-0.0.809

APT

Parafia rzymsko-katolicka

w Brodnicy

.05.809-0.0.80

APT

j.w.

8

.05.809-0.0.80

APT

j.w.

9

.05.80-0.0.8

APT

j.w.

.05.80-0.0.8

APT

j.w.

.05.8-0.0.8

APT

j.w.

7

.05.8-0.0.8

APT

j.w.

.05.8-0.0.85

APT

j.w.

6

.05.85-0.0.86

APT

j.w.

9

.05.85-0.0.86

APT

j.w.

0

85-8

ADT

Parafia p.w. Świętej Katarzyny

Aleksandryjskiej w Brodnicy

AD 00

8-897

ADT

j.w.

AD 00

6.0.85-..85

APT

Parafia rzymsko-katolicka

w Brodnicy

5

Od 6.09.897

ApB

Parafia p.w. Świętej Katarzyny

Aleksandryjskiej w Brodnicy

Skupiając się na treści omawianych ksiąg należy zaznaczyć, że podobnie jak

w przypadku ksiąg chrztów, jednolitość treściowa tej dokumentacji jest wyjątkowa.

Niezmiennie przez wieki informacje zbierane są w oparciu o następujące pytania/

zagadnienia: imię i nazwisko narzeczonych; wyznanie; stan cywilny; zamieszkanie;

data i miejsce urodzenia oraz chrztu; imiona i nazwiska rodziców; data zawarcia

małżeństwa;  imię  i  nazwisko  prezbitera;  dane  świadków.  Mamy  tu  do  czynienia

z danymi, które są systematycznie gromadzone od połowy XVII wieku, informacja-

mi, które są wyjątkowo jednolite, dzięki czemu mogą być poddawane analizie kom-

puterowej, co otwiera nowe perspektywy badawcze. Dopiero w końcu XX wieku

7  Archiwum parafii farnej pod wezwaniem świętej Katarzyny Aleksandryjskiej w Brodnicy [dalej ApB], bez sygn.

8

zaczęto zwracać uwagę na konieczność jednolitości w zbieraniu danych i tworze-

niu uniwersalnych standardów opisu, także w archiwistyce. W Kościele mamy do

czynienia z tą sytuacją od wieków. Metrykalia są dobrze przygotowane do analizy

komputerowej zarówno te z połowy XVII wieku, jak i współczesne.

Zbiór ksiąg małżeństw w zespole archiwalnym parafii farnej w Brodnicy skła-

da się z 0 jednostek archiwalnych, z czego  zawierają w sobie również wpisy

dotyczące chrztów i można je zakwalifikować również do tychże ksiąg. Zarówno

cały zespół, jak i omawiany zbiór akt uległ rozproszeniu. Trzynaście woluminów

znajduje  się  w  Archiwum  Państwowym  w  Toruniu,  6  jednostek  archiwalnych

w Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej, natomiast jedna księga nadal po-

zostaje w archiwum parafialnym. Należy w tym miejscu zaznaczyć, iż większość

dokumentacji  z  punktu  widzenia  treści,  a  nie  jednostek  archiwalnych,  znajdu-

je się w archiwum kościelnym. Archiwalia w zasobie archiwum państwowego to

w większości kopie, których oryginały odnajdujemy w archiwum diecezjalnym.

Najstarsze wpisy sięgają 69 roku i już od tego okresu można mówić o ciągło-

ści w zakresie prowadzenia tych akt. Pewne luki są oczywiście nieuniknione, zwa-

żywszy na tak długi czasokres. Nie ma wpisów dla lat: 69-70, 7-maj 79,

75-775, 796-80. Od 80 roku zachował się kompletny rejestr małżeństw.

Stopień zachowania tego typu dokumentacji należy zatem ocenić wysoko. Stan akt,

również należy uznać jako dobry – w większości przypadków proces niszczenia za-

trzymała renowacja, która zarazem wprowadziła pewien chaos poprzez niewłaś-

ciwe zespalanie różnego typu ksiąg, burząc tym samym ich organiczny porządek

i utrudniając kwerendę. Odpowiadając na postulaty archiwistyki oraz starając się

ułatwić dalsze badania nad prezentowanymi archiwaliami, również w tym przypad-

ku opracowałem inwentarz idealny ksiąg małżeństw przedstawiony powyżej.

1.3. Księgi zmarłych

Przytaczane wyżej postanowienia soboru trydenckiego nie wspominają o ko-

nieczności prowadzenia ksiąg zmarłych. Zdecydował o tym przede wszystkim Ry-

tuał rzymski i dostosowany doń Rytuał piotrkowski, wprowadzony we wszystkich

diecezjach polskich w 6 roku 8.

W przypadku omawianego zespołu archiwalnego najstarszą księgę zgonów

odnajdujemy we wspomnianym wyżej woluminie 9, będącym zlepkiem trzech

typów metrykaliów – tu na stronie 8 odnajdujemy oryginalną stronę tytułową:

LIBER MORTUORUM. Najstarszy wpis pochodzi z czerwca 69 roku; od tego

momentu rejestr prowadzony jest regularnie do maja 7 roku, a następnie

w latach 76-7, kończąc się na stronie 50.

Kolejne wpisy pojawiają się po ponad pięćdziesięcioletniej przerwie, ponow-

nie w jednostce archiwalnej, która zespala błędnie księgę małżeństw i księgę

zmarłych 50,  gdzie  na  stronie  96  odnajdujemy  wpisy  z  lat  80-85.  Dalszy

ciąg tej dokumentacji znajduje się w kolejnym woluminie – zbiorze 5 wydaje się

8  A. Weiss, op. cit., s. .

9  ADT, Strasburg, Kr[eis] Strasburg West[preußen]; Taufen [Taufregister] 69-75, Trauregister 70-

7 und 69-69, Sterberegister 06.69-05.7, 76-7, sygn. AA 00.

50  ADT, Brodnitz, Strasburg, West.[preußen]; Traubuch 80-8; totenbuch 80-85, sygn. AD 00.

5  ADT,  Strasburg  Westpr[eußen]  ta[ufregister]  60,  659-67;  79-759,  toten[buch]  87-89;

8

przypadkowo złączonych archiwaliów, zawierających różne metrykalia z lat 60-

89. Strony od 5 do 6 zawierają rejestr zmarłych od grudnia 87 do  lutego

89 roku. Następna chronologicznie księga 5 datowana od  marca 8 do

końca 8 roku rozpoczyna już nieprzerwany do współczesności rejestr zmar-

łych. W Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej znajdują się jeszcze cztery

tego typu jednostki archiwalne i dotyczą następujących lat: 8-858 5, 859-

885 5,    stycznia  886-8  maja  897 55  oraz  0  maja  897-  lipca  9 56.

Kontynuację wpisów dotyczących zmarłych odnajdujemy w archiwum parafial-

nym. Z okresu, który podlega analizie należy zwrócić uwagę na archiwalia z lat:

7 lipca 9-7 listopada 90 57, 90-9 58 oraz 9-95 59.

Powyższy opis nie byłby pełen pomijając dokumentację przechowywaną w Ar-

chiwum Państwowym w Toruniu. Podobnie jak w przypadku wcześniej omawia-

nych metrykaliów, nie sposób odmówić tym archiwaliom przynależności do za-

sobu archiwum, w którym się znajdują. Jednakże archiwalna zasada proweniencji

zespołowej bezspornie łączy te jednostki archiwalne z analizowanym zespołem.

Choć jest to niezbyt częsty przypadek, kiedy jedna kancelaria, w tym przypadku

parafialna, tworzy dokumentację dla dwóch urzędów: proboszcza i urzędnika sta-

nu cywilnego w jednej osobie. Stąd należy zaakceptować sytuację, iż jeden zespół

archiwalny jest podzielony i uległ archiwizacji w kilku archiwach.

Na  zbiór  ksiąg  zmarłych  przechowywanych  w  zasobie  archiwum  państwo-

wego  składa  się  0  jednostek  archiwalnych  obejmujących  okres  między  808

a 85 rokiem. Odnajdujemy tu, znane z wcześniej opisywanych metrykaliów, akta

za okres od  maja 808 do 0 kwietnia 8 roku, razem 7 jednostek archiwal-

nych 60, z czego dwa poszyty, jeden za okres 809-80, drugi z przedziału 8-

8, mają swoje odpowiedniki w postaci kopii 6. Prócz powyższych wymienić

traureg[ister] 79-75, sygn. AA 00.

5  ADT, Strasburg/Westpr[eußen] To[tenbuch] 8-8, sygn. AE 00.

5  ADT, Sterbe Register der Kath[olischen] Kirch[e] – Gemeinde in Strasburg Wpr [Westpreußen], Jahrgang

8-858, sygn. AE 00.

5  ADT, Sterbe Register der Kath[olischen] Kirch[e] – Gemeinde in Strasburg Wpr [Westpreußen], Jahrgang

859-885, sygn. AE00.

55  ADT, Księga pogrzebów 0.0.886-8.05.897, sygn. AE 00.

56  ADT, Księga pogrzebów 0.05.897 do .07.9, sygn. AE 005.

57  ApB, Księga pogrzebów 7.07.9-7..90, bez sygn.

58  ApB, Liber Defunctorum 90-9, bez sygn.

59  ApB, Zgony 9-95, bez sygn.

60  APT, Akta cywilne zejścia gminy brodnickiej powiatu michałowskiego w dep[artamen]cie bydgo[skim]

od  -go  maja  roku  808  do  ostatniego  czerwca  809,  sygn.  69/6/0/5;  APT,  Akta  cywilne  zejścia

gminy brodnickiej powiatu michałowskiego w departamencie bydgoskim od 809 -go maja do 80

ostatniego kwietnia, sygn. 69/6/0/0; APT, Akta cywilne zejścia gminy brodnickiej powiatu micha-

łowskiego w departamencie bydgoskim od -go maja 8 do ostatniego kwietnia roku 8, sygn.

69/6/0/9; APT, Akta cywilne zejścia gminy brodnickiej powiatu michałowskiego w departamencie

bydgoskim od dnia -go maja roku 8 do ostatniego kwietnia roku 8; APT, Akta cywilne zejścia

od pierwszego maja roku 8 do ostatniego kwietnia 8 roku, sygn. 69/6/0/.

6  APT,  Akta  cywilne  zejścia  gminy  brodnickiej  powiatu  michałowskiego  w  departamencie  bydgoskim

od 809 -go maja do 80 ostatniego kwietnia, sygn. 69/6/0/; APT, Akta cywilne zejścia gminy

brodnickiej powiatu michałowskiego w departamencie bydgoskim od -go maja 8 do ostatniego

kwietnia roku 8, sygn. 69/6/0/8.

85

należy również:  Listę umarłych gminy brodnickiej 6   z lat 809-8. Poszyt ten pomimo iż powtarza informację zawarte w innych aktach, warty jest przytoczenia,

gdyż  w  formularzu  rejestrującym  zgony  znalazło  się  dość  niezwykłe  zapytanie

o majątek zmarłego i dane sukcesora, co ubogaca już cenny, choć dotąd mono-

tonny w swej treści zasób zbieranych informacji, na co warto zwrócić uwagę.

Księgi zmarłych – inwentarz idealny

Miejsce

Czasokres

przecho-

Nazwa

wywania

zespołu

Sygn.

ksiąg

06. 69-05.7;

76-7

ADT

Parafia p.w. Świętej Katarzyny

Aleksandryjskiej w Brodnicy

AA 00

80-85

ADT

j.w.

AD 00

.05.808-0.0.809

APT

Parafia rzymsko-katolicka

w Brodnicy

5

05. 809-0.0.80

APT

j.w.

0

.05. 809-0.0.80

APT

j.w.

0.0.809-.07.80

APT

j.w.

.05.8-0.0.8

APT

j.w.

8

.05.8-0.0.8

APT

j.w.

9

.05.8-0.0.8

APT

j.w.

.05.8-0.0.8

APT

j.w.

.87-.0.89

ADT

Parafia p.w. Świętej Katarzyny

Aleksandryjskiej w Brodnicy

AA 00

.0.80-.05.8

APT

Parafia rzymsko-katolicka

w Brodnicy

.0.8-8

ADT

Parafia p.w. Świętej Katarzyny

Aleksandryjskiej w Brodnicy

AE 00

8-858

ADT

j.w.

AE 00

.0.85-.0.85

APT

Parafia rzymsko-katolicka

w Brodnicy

859-885

ADT

Parafia p.w. Świętej Katarzyny

Aleksandryjskiej w Brodnicy

AE 00

0.0.886-8.05.897

ADT

j.w.

AE 00

0.05.897-.07.9

ADT

j.w.

AE 005

Od .07.9

ApB

Parafia p.w. Świętej Katarzyny

Aleksandryjskiej w Brodnicy

W opisie wymienić należy również akta luźne w zastępczej obwolucie, będące

w swej istocie fragmentem księgi zmarłych za okres od  kwietnia 80 do  maja

8 roku 6. Zły stan księgi wskazuje, że brakuje wpisów zarówno wcześniejszych,

jak  i  późniejszych.  Pomimo  tego  wolumin  ten  jest  cennym  materiałem  archiwal-

nym, gdyż częściowo wypełnia lukę w ciągłości zachowanych ksiąg zmarłych. Brak

w archiwach kościelnych wpisów od  lutego 89 do  marca 8 roku.

6  APT, sygn. 69/6/0/.

6  APT, Fragment wykazu zgonów parafii rzymsko-katolickiej w Brodnicy, sygn. 69/6/0/.

86

Całość zasobu zamyka księga:  Consignatio Mortuorum parochiae Strasbur-

gensis pro anno 1852 6   będąca sporządzonym w 85 roku odpisem z księgi

parafialnej zmarłych w 85 roku dla potrzeb administracji świeckiej.

Reasumując,  na  zbiór  ksiąg  zmarłych  parafii  farnej  w  Brodnicy  składają

się  jednostki archiwalne z czego 8 z lat 69-9 znajduje się w zasobie

Archiwum  Akt  Dawnych  Diecezji  Toruńskiej,  w  tym    stanowią  część  innych

ksiąg metrykalnych. Jak już wspomniano w Archiwum Państwowym w Toruniu

odnajdujemy 0 jednostek. Księgi zmarłych po 9 roku przechowuje archi-

wum parafialne. Z omawianego okresu są to  księgi z lat 9-95.

Najstarszy wpis pochodzi z czerwca 69 roku, jednakże rozpoczęte wówczas

adnotacje ustają w roku 7. Z ciągłością w prowadzeniu akt mamy do czy-

nienia już od 80 roku, choć z dwiema lukami: od 86 do grudnia 87 roku

oraz od  lutego 89 do  kwietnia 80 roku.

Skupiając  się  na  podkreślonej  wyżej  jednolitej  treści  akt  należy  przytoczyć

następujące informacje: data zgłoszenia; imię, nazwisko, wiek i zawód zgłasza-

jącego śmierć oraz jego powinowactwo ze zmarłym; imię, nazwisko, wiek oraz

zawód zmarłego, data śmierci, przyczyna śmierci. Te proste i podstawowe infor-

macje, powtarzane jednak w konkretnej społeczności przez wieki, dają kopalnie

danych do analiz na wielu płaszczyznach.

Podobnie jak w przypadku wcześniej omawianych metrykaliów, podjąłem się

próby  stworzenia  inwentarza  idealnego  dotyczącego  ksiąg  zmarłych,  którego

celem jest chronologiczne uporządkowanie i scalenie dokumentacji umiejsco-

wionej w kilku archiwach. Efekty tej pracy zamieszczone są powyżej.

Wyżej przedstawiony zarys opisu akt metrykalnych wprowadza w problema-

tykę. Dopełnieniem obrazu brodnickich metrykaliów jest ich analiza na płasz-

czyźnie kancelaryjnej przeprowadzona w kolejnym rozdziale.

2. Inne księgi związane z udzielaniem sakramentów

Zaprezentowane  księgi  metrykalne  stanowią  ugruntowany  historycznie

trzon  dokumentacji  związanej  z  administrowaniem  sakramentami  świętymi.

Nie można jednak pominąć innych jednostek archiwalnych z tej grupy, wśród

których wymienić należy:  Księgi pierwszej Komunii Świętej,  Księgi Bierzmowa-

nych,   Księgi  zapowiedzi  przedślubnych,   Protokoły  kanonicznego  badania  na-

rzeczonych.  Akta  te  nie  mają  tak  obszernej  chronologii  jak  trzy  podstawowe

metrykalia, choć ustawodawstwo kościelne wprowadziło obowiązek rejestracji

na przykład zapowiedzi przedślubnych czy bierzmowanych już na soborze try-

denckim. Postanowiono wówczas, że adnotacje dotyczące zapowiedzi mają być

rejestrowane w odrębnej księdze. Sobór nie wydał konkretnego postanowienia

dotyczącego  ksiąg  bierzmowanych.  Warto  dodać,  że  obowiązek  prowadzenia

tej dokumentacji często uwarunkowany był ustawodawstwem partykularnym,

najpierw diecezjalnym, a potem dekanalnym 65.

6  APT, sygn. 69/6/0/.

65  R.R. Kufel, op. cit., s. .

87

W omawianym zespole archiwalnym odnajdujemy 6 jednostek archiwalnych

tego typu;  z nich umiejscowione są w archiwum parafialnym, natomiast dwie

w zasobie Archiwum Państwowego w Toruniu. Na uwagę w pierwszej kolejności

zasługuje księga bierzmowanych zawierająca rejestr za lata 889-905 66. Księgę

tą śmiało można nazwać ważnym odkryciem w zasobie archiwum parafialnego,

gdyż dotąd powszechna była opinia, iż parafia dysponuje księgami bierzmowa-

nych od roku 98 roku. W świetle nowego znaleziska datę tą cofnąć należy do

roku 889, kiedy to sakramentu bierzmowania udzielono aż 85 wiernym.

W zasobie Archiwum Państwowego w Toruniu znajdują się  jednostki archiwalne

nie będące księgami małżeństw, lecz zawierające dokumentację związaną z zawar-

ciem małżeństwa. Pierwszą jest  Księga zawierająca w sobie akta stanu cywilnego

zapowiedzi w gminie miejskiej i wiejskiej brodnickiej od dnia 1-go maja 1810, aż do

1-go maja 1811 roku w Brodnicy 67 .  Jest to niedokończony kopiarz akt zapowiedzi.

Druga natomiast księga to   Księga skład [złożona z:] metryk, sepultur i innych do

aktów stanu cywilnego należących zaświadczeń od 1-go m-ca maja 1813 aż do dnia

[31] maja 1814 roku w gminie brodnickiej, w powiecie michałowskim, departamencie

bydgoskim 68 .  W skład tej dokumentacji aktowej oprócz zapowiedzi przedślubnych

wchodzą liczne zaświadczenia konieczne wówczas do zawarcia małżeństwa, wyda-

wane przez parafię, notariuszy publicznych, czy właścicieli ziemskich.

Wśród ksiąg związanych z sakramentem małżeństwa przechowywanych w pa-

rafii wymienić należy:  Księgę zapowiedzi przedślubnych z lat 1908-1913. Akta te

nie były prowadzone zbyt konsekwentnie, ponadto część tej jednostki archiwalnej

to sprawozdania z zebrań dozoru kościelnego z lat 9-90. Pojawia się brak

ciągłości wpisów dla późniejszego okresu – kolejny wolumin tego typu pochodzi

dopiero z 965 roku, a i ta księga zapisana jest jedynie w połowie. Należy jednak

przypomnieć,  iż  niejednokrotnie  księgi  małżeństw  zawierały  w  sobie  w  istocie

również księgi zapowiedzi, wystarczy przytoczyć:  Akta cywilne małżeństwa gminy

brodnickiej powiatu michałowskiego w departamencie bydgoskim od 1-go maja

1810 do 1811 ostatniego kwietnia 69 .  Wszystkie metrykalia w tej postaci kancela-

ryjnej zawierają w sobie również zapowiedzi przedślubne.

Do grupy akt, które należy wiązać z księgami małżeństw należą również proto-

koły  kanonicznego  badania  narzeczonych.  Najstarsze  z  zachowanych  to  akta  za

lata  8-88 70,  późniejsze  poszyty  pochodzą  już  z  okresu  powojennego.  Na-

leży zaznaczyć, że dokumentacja ta jest bogatym źródłem informacji, gdyż zawie-

ra szereg pytań o ewentualne przeszkody lub trudności w zawarciu małżeństwa,

co rozszerza znacznie zakres informacji na temat danego parafianina. Ze względu

jednak na bardzo osobisty charakter zawartych tam danych, należy ze szczególną

ostrożnością udostępniać do badań tego typu akta. Zatem z uwagi na specyfikę tej

dokumentacji stosowanie 50-letniej cezury w udostępnianiu jest jak najbardziej

wskazane 7.

66  ApB, Liber Confirmatorum parochia Brodnicensis, bez sygn.

67  APT, sygn. 69/6/0/.

68  APT, sygn. 69/6/0/5.

69  APT, sygn. 69/6/0/.

70  ApB, Documenta Matrimonialia ab Anno 8 ad 88 paroch[ia] Strasb[urgensis], bez sygn.

7  Na tak długi okres karencji wskazuje instrukcja kardynała Piotra Gasparri:  O ochronie, urządzeniu i uży-88

Już nie tak wrażliwy charakter posiada księga pierwszej Komunii Świętej za

lata  90-95 7.  Wcześniejsze  spisy  przystępujących  do  Pierwszej  Komunii

Świętej nie zachowały się. Późniejsze są prowadzone systematycznie. Choć za-

wartość treściowa tych akt jest stosunkowo uboga, gdyż zawiera tylko imiona

i nazwiska oraz datę urodzenia osób, które przystąpiły do Pierwszej Komunii

Świętej,  to  jednak  w  zestawieniu  z  pozostałymi  metrykaliami  stanowią  one

wartościowe  uzupełnienie  danych  do  badań  demograficznych  dotyczących

migracji  wewnętrznej  oraz  emigracji.  Nie  zawsze  przystępujący  do  Pierwszej

Komunii czy sakramentu bierzmowania byli urodzeni w Brodnicy. Niekiedy to

jedyna informacja źródłowa o pobycie danej osoby w parafii i mieście.

3. Dokumentacja z toku urzędowania parafii

Parafia  jako  instytucja  funkcjonująca  w  konkretnym  środowisku  wchodziła

z nim w interakcje, kształtowała, jak i była kształtowana przez lokalną społecz-

ność. Stąd do spuścizny aktowej danej parafii wchodzi również dokumentacja

z toku jej urzędowania, czyli korespondencja zarówno przychodząca, jak i wy-

chodząca, odnosząca się w pierwszej kolejności do stosunków z kurią biskupią,

a potem z władzami państwowymi.

Zasadniczy zrąb korespondencji stanowić będzie ta z kurią biskupią z racji

bezpośredniej  hierarchicznej  podległości.  Tu  należy  wymienić   Kurendy  Kurii

Biskupiej w Pelplinie z lat 959, 96 oraz za okres 966-97. Razem 0 jed-

nostek  archiwalnych  uporządkowanych  latami  w  teczkach.  Treściowo  akta  te

zawierają głównie listy pasterskie, rozporządzenia i komunikaty biskupie oraz

materiały duszpasterskie, a z korespondencji wychodzącej sprawozdania z ka-

techizacji. Należy również zwrócić uwagę na akta dotyczące Soboru Watykań-

skiego II z 96 roku, na które składa się nieopisana teczka zawierająca listy

pasterskie dotyczące tej tematyki. Stanowią one źródło do badań nad wdraża-

niem postanowień soborowych w życiu Kościoła.

Cennym źródłem świadczącym o wspomnianej wyżej koegzystencji parafii

z miastem i wzajemnym oddziaływaniu będzie korespondencja z władzą świe-

cką. Z omawianego okresu zachował się tylko jeden, dlatego też bardzo wartoś-

ciowy poszyt z lat 8-868 7.

4. Sprawy parafialne

Obieg informacji w parafii prócz ukierunkowania na zewnątrz instytucji od-

bywał się również w niej samej – to naturalna zasada funkcjonowania każdego

urzędu. Z tego typu dokumentacji należy wymienić trzy jednostki archiwalne:

kronikę parafialną z lat 655-79, sprawozdania z zebrań dozoru kościelnego

z lat 9-90 oraz protokoły rady parafialnej za okres 96-95.

waniu archiwów i bibliotek kościelnych z dnia 5 kwietnia 9 roku. Zob. J. Kwolek, op. cit., s. -9.

7  ApB, Liber Neocomunicantium, bez sygn.

7  ApB, Acta Generalia 8-868, bez sygn.

89

Należy szczególną uwagę poświęcić jednostce archiwalnej nazwanej kroniką

parafialną, gdyż to najstarszy wolumin w zasobie archiwum parafialnego. Ten rę-

kopiśmienny kodeks, o wymiarach 9 x 9 cm, zawiera 5 paginowanych stron,

zapisany jest jednak jedynie w około jednej trzeciej swej objętości. O ile jego

datację można uznać za właściwą, to już sam tytuł odbiega od treści dokumentu.

W istocie jest to kopiarz akt wizytacji; jedynie pierwsza strona księgi, a właściwie

wpis na wewnętrznej stronie okładki, zawiera informację w formie kronikarskiej.

Ta notatka pisana jest ręką niejakiego Jerzego Guttri, jak sam o sobie pisze: „sta-

łem  z  regimentem  księcia  Michała  Radziwiłła  bywszy  kapitanem  w  Malborku

po wojnie szwedzkiej”. Są to zapiski dotyczące wydarzeń w Brodnicy z lat 655,

656, 657 oraz 66 i na tym forma kronikarska się kończy, a rozpoczyna się,

pisany inną ręką i po łacinie, tekst wizytacji parafii brodnickiej biskupa Kretkow-

skiego z 7 roku – ten sam dokument odnajdujemy w Archiwum Diecezjalnym

w  Pelplinie 7.  Wizytacja  ta  zawiera  bardzo  precyzyjny  opis  dóbr  parafialnych;

szczególną uwagę zwrócić warto na część poświęconą opisowi parafialnej bi-

blioteki. Alfabetyczny spis zawiera w tym przypadku ponad sto pozycji, wśród

których  odnaleźć  można  poważne  dzieła  teologiczne  oraz  zawierające  lżejszą

tematykę na przykład bajki Ezopa. Oprócz przedstawionej wyżej wizytacji od-

najdujemy tu również dokumenty wizytacyjne z lat 70, 7, 76 oraz 79.

Dokumentacja ta jest cennym uzupełnieniem materiałów archiwalnych przecho-

wywanych w archiwum pelplińskim.

Nieocenionym  źródłem  do  badań  nad  historią  parafii  z  okresu  międzywo-

jennego będą zachowane w archiwum parafialnym protokoły rady parafialnej.

Dokumentacja ta ma postać poszytu oprawionego w sztywną oprawę, zawiera

cenne informacje z życia parafii, zwłaszcza że spotkania odbywały się średnio

raz na trzy miesiące.

5. Akta dekanalne

Największym odkryciem w trakcie badań archiwum parafialnego było odna-

lezienie bogatego zbioru akt dekanalnych, sięgających chronologicznie końca

XVIII wieku. Trudno przecenić znaczenie tych archiwaliów, gdyż problematyka

kancelarii dziekańskich podejmowana jest w literaturze niezwykle rzadko, a po-

wyższy zbiór stanowi doskonałą podstawę do tychże analiz.

Zakres tematyczny tej dokumentacji jest bardzo szeroki i wynika z obowiąz-

ków dziekańskich. Do zadań dziekana należał nadzór nad życiem i pracą dusz-

pasterską księży w dekanacie. Oprócz corocznych wizytacji parafii dziekani or-

ganizowali raz lub dwa razy do roku kongregacje dekanalne. Podczas tych kon-

gregacji w czasach staropolskich odprawiano nabożeństwa za zmarłych księży

z dekanatu. Wszyscy zebrani księża odprawiali u konfratrów spowiedź, następ-

nie dziekan odprawiał ze wszystkimi po kolei księżmi skrutynium na temat ich

życia oraz prowadzenia się innych księży kondekanalnych. Niekiedy omawiano

ważne sprawy duszpasterskie. W XIX wieku zaczęto wygłaszać na kongregacjach

7  ADP, Wizytacja biskupa Feliksa Kretkowskiego 7-70, sygn. C 8 [dalej Wiz. 7].

90

referaty  z  zakresu  teologii  pastoralnej 75.  Utrwalonym  przykładem  funkcjono-

wania dekanatu w tym zakresie są  jednostki archiwalne; wśród nich najstarszy

jest  poszyt  zatytułowany   Acta  Decanatus  Strasburgensis  concernentia  Congre-

gationes Decanatus 1805-1842, zawierający sprawozdania z kongregacji deka-

nalnych  oraz  referaty  z  kongregacji.  Dalej  wymienić  należy  jednostkę  o  tytule

Congregation Arbeit z lat 1889-1907. Z racji dobrego stanu zachowania oraz bo-

gactwa treści warto zwrócić uwagę na ten poszyt, który jest zbiorem odręcznie

pisanych prac, poświęconych głównie zagadnieniom teologicznym, których au-

torami są duchowni dekanatu brodnickiego. Jak wnioskuję z treści, były one pi-

sane zapewne na żądanie dziekana, który recenzował te prace, o czym świadczą

zapiski dorsalne i akceptacja każdego artykułu poprzez krótką ocenę dziekana

i jego podpis. Z treści tego dokumentu wynika również, że owe kongregacje od-

bywały się w różnych miejscowościach dekanatu i zapewne na nich odczytywa-

ne były owe referaty. Poprzez te spotkania dziekan realizował zadania kontroli

stanu  moralnego  oraz  intelektualnego  duchowieństwa  na  swoim  terytorium,

a także w pewnym sensie ich szkolenia. Większość referatów spisana jest w języku

niemieckim. Dwa spośród nich pisane po łacinie i dwa w języku polskim dotyczą

zasad redakcji modlitewników, autorstwa księdza Osmańskiego z 9 października

899  roku  oraz  szkodliwości  krzywoprzysięstwa  –  napisany  przez  proboszcza

brodnickiego księdza Jana Doeringa w 90 roku. Na uwagę zasługuje również

Krótka  historia  kościoła  w  Pokrzydowie  księdza  Antoniego  Zygmuntowskiego

z 90 roku, spisana w języku niemieckim. Wartość powyższej jednostki archiwal-

nej można rozpatrywać na wielu płaszczyznach. Przede wszystkim zasługuje na

najwyższą ocenę z powodu jej rzadkości występowania na opisywanym terenie,

z którego większość akt XIX wieku przechowywanych w archiwum diecezjalnym

w Pelplinie spłonęła podczas działań wojennych w 95 roku. Ponadto znako-

micie odzwierciedla stan intelektualny duchowieństwa w tym okresie, może być

także przedmiotem analiz dla teologów pod kątem historii i rozwoju tej nauki.

Wreszcie sam rodzaj pisma, jego dukt i charakter zasługuje na uwagę, zwłaszcza

że dokument ten zawiera w sobie pisownie trzech języków. Akta podobnej treści

zachowały się również z okresu międzywojennego i dotyczą lat 98-96 76.

Jednakże nie tylko organizacją konferencji dekanalnych zajmował się dzie-

kan. Ważnym elementem jego pracy było rejestrowanie oraz przekazywanie in-

formacji  płynących  zarówno  z  kurii  biskupiej,  jak  i  od  władz  świeckich.  Tego

typu działalności aktowej zachowało się aż siedem woluminów w postaci po-

szytów z lat 8-90 77. Najstarszą z nich jest jednostka o tytule  Acta deca-

natus concernentia Inculgentias et festivitates [Akta dekanalne zawierające roz-

porządzenia i listy pasterskie] z lat 8-85, gdzie odnajdujemy na przykład

odpis Konkordatu Napoleona. Warto zwrócić uwagę również na dokumentację

75  H.E. Wyczawski, op. cit., s. 55.

76  ApB, Konferencje dekanalne 98-96, bez sygn.

77  ApB,    Acta  decanatus  concernentia  Inculgentias  et  festivitates  8-85,  bez  sygn.;  ApB,  Acta  Cursoriarum Decanatus Strasbburgensis a Die  Julii 87-85, bez sygn.; ApB, Acta decani Strasburg

concernentia Cursoria8-856, bez sygn.; ApB, Acta decanalia 8-858, bez sygn.; ApB, Acta De-

canatus Strasburgensis concem Negotia miscellenca89-856, bez sygn.; ApB, Acta decani Strasburg

concernentia Cursoria 8-856, bez sygn.; ApB, Akta dekanalne 95-960, bez sygn.

9

Acta  Cursoriarum  Decanatus  Strasbburgensis  a  Die  23  Julii  1817-1835  [kore-

spondencja].  Jest  to  jeden  z  niewielu  woluminów  w  zasobie  archiwum  para-

fialnego, który posiada zachowane odciski pieczęci. Ten rodzaj dokumentacji,

ze względu na przeważającą w niej liczbę korespondencji z kurią, stanowi świa-

dectwo ustawodawstwa diecezjalnego, aktywności centralnych urzędów diece-

zji, czyli historii diecezji w ogóle.

Oprócz wspomnianych wyżej do zadań dziekana należały sprawy personal-

ne duchowieństwa podległego dziekanowi. Świadectwem tych działań są dwie

jednostki archiwalne:  Acta Decanatus Strasburgensis concernantia Conduitam

Sacerdotum 1812-1845  oraz  Acta decanalia. Personalia 1900-1938.  Dokumen-

tacja ta stanowi cenne źródło, które może posłużyć do tworzenia biografii du-

chowieństwa dekanatu brodnickiego.

Dokumentacja  dekanalna  porusza  również  ważne  kwestie  finansowe,  wy-

starczy  przytoczyć  tu   Acta  decanatus  Strasburgensis  1862-1883  [koresponden-

cja dotycząca sprawozdań finansowych parafii z dekanatu brodnickiego]. Jest to

poszyt korespondencji dziekana z proboszczami parafii dekanatu brodnickiego,

dotyczącej  sprawozdań  finansowych,  które  miały  obowiązek  dostarczać  pa-

rafie do władz cywilnych w okresie zaborów. Jak wynika z treści dokumentów,

sprawozdania te wpływały do władz przez ręce dziekana, o czym świadczy wpis

w języku polskim: „Kochanemu księdzu proboszczowi. Przesyłam wykaz pienię-

dzy, przeciętnego dochodu i rozchodu tutejszego kościoła z prośbą o odesłanie go

do regencji podłóg przepisów, kolektę przeszło niedzielną jako i katedralia razem

oddam z przyszło niedzielną kolektą na seminarium puerorum”.   Dokument ten

pochodzi z 87 roku i jest dowodem na to, że księża w komunikacji między sobą

używali języka polskiego. Niestety brak tu owych rozchodów i dochodów, gdyż

te proboszcz zobowiązany był przekazywać do rejencji. Odnajdujemy je jednak

w aktach dekanalnych poświęconych poszczególnym miejscowościom; stanowią

one bogate źródło do badań nad historią regionu. Nie mniejszą wartość ma inne

źródło poruszające kwestie finansowe  Acta Decani Strasburgensis concem[entia]

Consignationes Parochiani 1838-1897, zawierające wykazy parafii i ich stanu oraz

sprawozdania finansowe, czy  Acta decani Strasburg[ensis] Contributionem Con-

decanalium pro suit Gymnalis et Seminarium Pueror[um] 1834-1863, które to akta

rejestrują pobór składek na niższe seminarium duchowne mieszczące się w Pel-

plinie.   Nie będzie przesadne stwierdzenie, że są to unikatowe źródła, które mogą

posłużyć do odtwarzania historii parafii kondekanalnych oraz całego regionu.

O  unikatowości  dziewiętnastowiecznych  źródeł  dotyczących  diecezji  cheł-

mińskiej  świadczy  fakt,  iż  większość  zasobu  archiwum  diecezjalnego  z  tego

okresu  spłonęła  podczas  II  wojny  światowej.  Z  tym  większym  zainteresowa-

niem  należy  więc  przyjrzeć  się  najbardziej  obszernym  treściowo  archiwaliom

dotyczącym wizytacji dziekańskich.

Odnajdujemy tu dokumentację ogólną, będącą syntezą poszczególnych wizy-

tacji,  jak  i  dokumentację  szczegółową  dotyczącą  wizytacji  konkretnych  parafii

dekanatu 78. Spośród akt ogólnych wymienić należy cztery jednostki archiwalne

Acta  Decanati  Strasburgensi  concern[entia]  Visitationes  Eclesiarum   1822-1896,

78  Szczegółowy spis dokumentacji zawiera zamieszczony inwentarz archiwalny.

9

zawierające akta wizytacyjne z wielu parafii, choć w jednym woluminie. Podobny

charakter mają akta o tytule  Acta decanalis.  Wizytacje kanoniczne w dekanacie

brodnickim od roku 1929, które zawierają protokoły i kwestionariusze wizytacji

z lat 99-97 oraz jednostka archiwalna nieposiadająca tytułu – a zawierają-

ca wizytację dziekańską z 98 roku oraz zarządzenia powizytacyjne z lat 90-

97. Nieco inny zasób treściowy prezentuje poszyt zatytułowany  Acta Decanatus

Strasburg concernentia Tabellam Ecclesiar[um] et Scholar[um] 1850-1863, który

zawiera zestawienia dotyczące poszczególnych parafii ze szczególnym uwzględ-

nieniem ich działalności oświatowej, co dodatkowo podnosi wartość tego źródła,

dotykając tej ważnej dziedziny aktywności parafii. Dokumentację o bardziej ana-

litycznym charakterze zawierają akta dotyczące poszczególnych parafii w nastę-

pujących miejscowościach:

- Brodnica z lat 806-98;

- Bobrowo z lat 870-958;

- Cielęta z lat 9-958;

- Gorczenica z lat 87-959;

- Górale z lat 9-96;

- Jastrzębie z lat 88-958;

- Kruszyny z lat 800-96;

- Lembarg z lat 8-958;

- Mszano z lat 86-958;

- Nieżywięć z lat 795-855;

- Osieczek z lat 9-96;

- Pokrzydowo z lat 85-958.

Materiały archiwalne dotyczące wyżej przedstawionych parafii nie zawierają

jedynie dokumentów wizytacyjnych. Tematykę tych akt można ująć w trzech gru-

pach. Pierwszą z nich będą stanowić wspomniane akta wizytacji – te przeważają

i zachowały się najczęściej za okres od lat trzydziestych do końca lat pięćdzie-

siątych XX wieku. Są jednak bardzo wartościowe wyjątki sięgające nawet dwustu

lat wstecz. Na przykład w aktach dotyczących parafii w Kruszynach znajduje się

gruby poszyt z lat 800-889 79, który zawiera: akta wizytacji dziekańskich, spis

inwentarza  kościoła  w  Kruszynach  i  filialnego  w  Brudzawach,  korespondencję

dziekańską z biskupem i władzami świeckimi, sprawozdania finansowe parafii.

Dokumentacja podobnej treści i okresu zachowała się jeszcze dla Lembarga z lat

8-906 80,  Pokrzydowa  z  lat  85-89 8  i  Szczuki  z  okresu  8-90 8.

Perłą  w  koronie  tej  dokumentacji  jest  jednostka  archiwalna  dotycząca  parafii

w Nieżywięciu, zawierająca wizytacje dziekańskie poczynając od 795 roku. Warto

dodać, że najstarszy dokument wizytacji pisany jest w języku polskim w ozdobny

i czytelny sposób, stanowiąc nie tylko ważne źródło historyczne okresu staropol-

skiego, lecz również bezcenny zabytek języka polskiego.

79  ApB, Acta decanum Strasburg concem Benefi Kruszyn, bez sygn.

80  ApB, Acta Decanum Strasburgensis concernentia Benefii Lembarg, bez sygn.

8  ApB, Acta Decanum Strasburgensis concernentia Benefii Pokrzydow, bez sygn.

8  ApB, [Wizytacje dziekańskie; zarządzenia biskupie 8-90], bez sygn.

9

W  archiwaliach  dekanalnych  odnaleźć  można  również  akta  wizytacji  po-

chodzące z późniejszego okresu z lat 97-957. Dokumentację tę, z uwagi na

różnice  czasowe  i  kancelaryjne  (opracowana  jest  na  podstawie  drukowanych

formularzy – protokołów i kwestionariuszy), zaliczyć należy do odrębnej grypy

tematycznej.  Równie  charakterystyczne  dla  analizowanych  materiałów  archi-

walnych są akta dotyczące sprawozdawczości finansowej. W większości przy-

padków zachowały się one za okres XIX wieku, stanowiąc w ten sposób trzecią

grupę tematyczną.

Nie sposób przecenić znaczenia odkrycia zbioru akt dekanalnych w zasobie

opisywanego  archiwum.  Wypełniają  one  lukę  w  dziewiętnastowiecznej  doku-

mentacji dotyczącej nie tylko parafii brodnickiej, lecz również całego regionu.

Stanowią  także  poważny  argument  przemawiającym  za  słusznością  polity-

ki decentralizacji kościelnej sieci archiwalnej. Te akta przetrwały pożogę wo-

jenną, gdyż zapewne znajdowały się w jednej z wiejskich parafii. Nie spotkał

ich los metrykaliów brodnickich wywiezionych do Niemiec, ani akt biskupich,

które spalono podczas działań wojennych. Choć przechowywane były w nie-

zbyt optymalnych warunkach, to mimo wszystko przetrwały. Region brodnicki

doczekał się już wielu opracowań i monografii dotyczących miejscowości, jak

i konkretnych parafii, w żadnej z nich jednak nie wykorzystywano jeszcze tych

bogatych w treści źródeł. Można zatem stwierdzić, że otwierają one nową kartę

w dziewiętnastowiecznej historii kościoła i regionu brodnickiego.

6. Stowarzyszenia parafialne

Ważnym  przejawem  aktywności  każdej  parafii  są  stowarzyszenia  w  niej

działające, których świadectwo funkcjonowania stanowią zachowane archi-

walia. Najbogatszy zasób w tym zakresie pozostawiło stowarzyszenie o na-

zwie Towarzystwo Opieki nad Ubogimi, zwane również Stowarzyszeniem Pań

Miłosierdzia świętego Wincentego à Paulo. W skład tej serii akt wchodzi 6 jed-

nostek archiwalnych obejmujących okres od 98 do 959 roku. Z racji funk-

cji, jakie pełniła ta organizacja, tematyka akt dotyczy w dużej mierze kwestii

finansowych. Najstarszy wolumin to prowadzone od 98 do 99 roku rocz-

ne  zestawienia  finansowe 8.  Tej  problematyki  dotyczy  także  księga   Dochód

i Rozchód Stow[arzyszenia] Pań Miłosierdzia świętego Wincentego w Brodnicy

od 1.04.1934 roku zawierająca sprawozdania finansowe: miesięczne i roczne

do 98 roku oraz księga kasowa towarzystwa z lat 95-959 8. Zawarte w

nich dane stanowią przyczynek do opisu działalności charytatywnej Kościoła

w  okresie  międzywojennym  oraz  kondycji  finansowej  społeczności  brodni-

ckiej. Wskazują, w jaki sposób pozyskiwano środki finansowe (składki człon-

kowskie, zbiórki, indywidualni darczyńcy, kwesty) oraz jak nimi dysponowano

(bezpośrednia  pomoc  finansowa,  zakup  pożywienia,  ubrań,  spłata  długów,

zakup opału).

8  ApB, Książka sprawozdań Towarzystwa Pań Miłosierdzia w Brodnicy 98-99, bez sygn.

8  ApB, Opieka nad ubogiemi przy parafii w Brodnicy, Księga kasowa 95-59, bez sygn.

9

Wśród archiwaliów dotyczących stowarzyszeń parafialnych zachowała się częś-

ciowo dokumentacja finansowa jeszcze dwóch innych organizacji: Bractwa Różań-

cowego z okresu 905-98 85 oraz chóru parafialnego za lata 96-99 86.

Dokumentacja  ta  jest  dowodem  znacznej  aktywności  organizacji  parafial-

nych,  jednocześnie  odzwierciedla  stan  zamożności  społeczności  miasta  bez-

pośrednio przed wybuchem II wojny światowej, gdyż zawiera szczegółowy spis

dobroczyńców, jak i korzystających z pomocy. Jest wartościowym źródłem do

badań  stanu  społecznego  oraz  gospodarczego  regionu,  a  pośrednio  i  Polski

w ostatnich latach II Rzeczpospolitej oraz przemian, jakie nastąpiły po II wojnie

światowej i zmianie systemu politycznego.

Źródła  dotyczące  nie  tylko  zagadnień  finansowych,  lecz  również  ogólnej

działalności organizacji parafialnych zachowały się jedynie w przypadku Sto-

warzyszenia Pań Miłosierdzia świętego Wincentego à Paulo, wśród których wy-

różnić  należy  dwie  książki  sprawozdań  stowarzyszenia 87,  charakteryzujące

się ciągłością chronologiczną. Pierwszy wolumin dotyczy okresu od  stycznia

99 do  marca 98 roku, drugi natomiast od  kwietnia 98 do końca 950

roku, co daje szeroki i kompletny obraz tej instytucji oraz podstawę do opisu tej

organizacji.

Analiza tych materiałów archiwalnych może stanowić znakomity przyczynek

do  badań  nad  problematyką  pomocy  społecznej  w  okresie  międzywojennym

i funkcji państwa, którą wówczas w głównej mierze realizował Kościół Katolicki.

7. Sprawozdawczość finansowa

Sporą część zasobu archiwalnego stanowi dokumentacja finansowa. W jej

skład  wchodzi    jednostek  archiwalnych  obejmujących  okres  od  98  do

97 roku. Ze względu na ilość jej analiza, choć pracochłonna, otwiera przed

wytrawnym badaczem bogactwo szczegółowych informacji, nie tylko z historii

parafii, lecz także zagadnień gospodarczych i ekonomicznych. Większość tych

materiałów archiwalnych wykracza poza ramy chronologiczne pracy. W jej za-

kresie mieszczą się cztery woluminy dotyczące lat 908-95 88.

Na szczególną uwagę zasługuje tu księga  Einnahme a Ausgube Journal des

Hospitals [sprawozdania finansowe szpitala Ducha Świętego]. Jest ona świad-

kiem czasów przełomowych dla narodu polskiego obejmując lata 908-99.

Z  pewnością  jest  jednym  z  nielicznych  zachowanych  źródeł,  które  poruszają

zagadnienie szpitalnictwa parafialnego w Brodnicy. Należy dodać, że sprawo-

zdania te nie dotyczą, jak by można mylnie wnioskować z tytułu, działalności

85  ApB, Księga dochodu i rozchodu Bractwa Różańcowego w Brodnicy 905-98, bez sygn.

86  ApB, Książka kasowa Towarzystwa Śpiewu św[iętej] Cecylii w Brodnicy .0.96-..99, bez sygn.

87  ApB, Książka sprawozdań Towarzystwa Pań Miłosierdzia w Brodnicy [.0.99-.0.98], bez sygn.; ApB,

Książka sprawozdań Stowarzyszenia Pan Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo [.0.98-950], bez sygn.

88  ApB, Księga sprawozdań finansowych. [uwzględnia szczegółowo przychody i rozchody parafii] 98-

, bez sygn.; ApB, Księga pogrzebowa rejestrująca naliczenie kosztów pogrzebu [szczegółowe rozli-

czenie kosztów pogrzebu, dla każdego zmarłego oddzielna tabela] 9-95; ApB, Einnahme a.[und]

Ausgube Journal des Hospitals 908-9, bez sygn.; ApB, Zarząd domu katolickiego w Brodnicy [rocz-

ne sprawozdania finansowe] 9-99, bez sygn.

95

szpitala Ducha Świętego, który mieścił się przy ul. Kamionka, gdyż ten zlikwi-

dowano już w połowie XIX wieku – zresztą nie należał on nigdy do parafii, lecz

był niezależnie uposażoną instytucją kościelną. Źródło to jest dowodem na ist-

nienie szpitala parafialnego w latach 908-9, a jego działalność przerwała

okupacja. Właściwa księga podzielona jest na dwie części: przychody i rozchody

będące sprawozdaniami rocznymi. Pierwsza część opisuje szczegółowo uposa-

żenie szpitala. Warto tu zwrócić uwagę na spisy pensjonariuszy szpitala, którzy

także łożyli na utrzymanie tej instytucji, rozumianej wówczas, jako dom star-

ców, czy też przytułek dla ubogich. Szpital oprócz dobrowolnych datków posia-

dał również ogród, dochody z ziemi, czerpał także środki z oprocentowania lo-

kat bankowych. Druga część księgi poświęcona wydatkom również zawiera spis

pensjonariuszy  oraz  czynione  na  nich  wydatki  na  przykład:  obuwie,  ubranie,

a także inne koszty związane z remontami, budową; przedstawiony jest również

inwentarz szpitala. Księga ta zawiera także zbiór kwitów dotyczących realizacji

opłat za wodę, prąd, usługi kominiarskie oraz dokumenty potwierdzające wpła-

ty należnych podatków. Z tych rachunków dowiedzieć się można, że instytucja

ta nazywana była: Szpitalem Świętego Ducha (jak już wspomniałem to nazwa

tradycyjna), Domem Starców i Katolickim Szpitalem dla Ubogich, a także przy-

tułkiem. Wszystkie z wymienionych nazw pokrywają się z definicją szpitala pa-

rafialnego, który zgodnie z tą dokumentacją mieścił się przy ul. Przykop .

Przedstawiona wyżej analiza archiwaliów i grup rzeczowych miała za zada-

nie zasygnalizowanie, jak wiele ważnych informacji kryją w sobie akta bada-

nego archiwum. Może to być zachętą dla przyszłych badaczy, jak i motywacją

do  dalszego  właściwego  dbania  przez  parafię  o  cenny  zasób,  świadczący  nie

tylko o jej działalności, lecz także pośrednio całego Kościoła, regionu, a nawet

państwa. Szczegółowy wykaz archiwaliów prezentuje zamieszczony w dalszej

części pracy inwentarz książkowy zespołu archiwalnego parafii pod wezwaniem

świętej Katarzyny Aleksandryjskiej w Brodnicy.

96

Rozdział IV

Materiały ikonograficzne – opis i próba systematyki

Kwerenda archiwum parafii farnej w Brodnicy doprowadziła do wyodrębnie-

nia  znacznej  ilości  materiałów  ikonograficznych,  stąd  zaistniała  potrzeba  ich

odrębnego opisu. Tak interdyscyplinarne podejście do przedmiotu badań wy-

daje  się  konieczne,  gdyż  wymusza  je  charakterystyka  analizowanego  zasobu.

Ikonografia w tym przypadku będzie rozumiana jako nauka pomocnicza historii,

dostrzegająca w danym obrazie źródło historyczne.

1. Sfragistyka i heraldyka

Ważną  i  obszerną  część  spuścizny  aktowej  analizowanego  archiwum  sta-

nowią  pieczęcie,  które  są  znakomitym  świadectwem  działalności  kancelaryj-

nej oraz ikonograficznej. W związku z czym ich opis wydaje się zasadny. Tym

bardziej, że stan badań nad sfragistyką i heraldyką proweniencji kościelnej nie

jest  zbytnio  zaawansowany 89.  Istotne  dla  tej  dziedziny  prace  autorstwa  Pa-

wła  Dudzińskiego 90,  praca  zbiorowa  pod  redakcją  Krzysztofa  Skupieńskiego

i  Anzelma  Weissa 9  oraz  aktywność  w  tym  zakresie  Uniwersytetu  Kardynała

Stefana Wyszyńskiego w Warszawie 9 zasługują na szczególną uwagę. Równie

cenne i nieliczne są badania sygillograficzne poświęcone pieczęciom konkret-

nych instytucji kościelnych 9, wśród których parafia pozostaje na marginesie

89  A. Weiss,  Stan badań nad heraldyką kościelną, [w:]  Polska heraldyka kościelna. Stan i perspektywy ba-dań, red. K. Skupieński, A. Weiss, Warszawa 00, s. 9-6.

90  P.  Dudziński,   Współczesna  heraldyka  i  zwyczaje  heraldyczne  w  kościołach  chrześcijańskich,  t.  -, Warszawa 007.

9   Polska heraldyka kościelna. Stan i perspektywy badań, red. K. Skupieński, A. Weiss, Warszawa 00.

9   Polska heraldyka kościelna. Tradycja i współczesność. Konferencja naukowa, 11 grudnia 2006 r., Uniwer-

sytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, Wydział Nauk Historycznych i Społecznych, Instytut

Nauk Historycznych, Katedra Nauk Pomocniczych, red. K. Łatak, P. Dudziński, Kraków-Kamień 007.

9  K. Bobowski,  Dawne pieczęcie na Pomorzu Zachodnim, Szczecin 989, s. 0-; P. Dymmel,  Herby kapituł w „Klejnotach” Jana Długosza,  [w:]  Polska heraldyka kościelna…, s. 97-0; M. Gumowski,  Pieczęcie śląskie do końca XIV wieku, [w:]  Historia śląska od najdawniejszych czasów do roku 1400, red. W. Sem-kowicz, t. , Kraków 96, s. 0-; J. Mandziuk,  Zbiór tłoków pieczętnych biskupów włocławskich

w Archiwum Archidiecezjalnym we Wrocławiu, Lublin 976; A. Morawiecka,  Wyobrażenia i legenda na

średniowiecznych pieczęciach biskupów krakowskich, „Sprawozdania z Posiedzeń Komisji Naukowych

PAN”, Oddział w Krakowie, t.  (98), s. -; J. Pachulski,  O najstarszych, przedherbowych pieczęciach

arcybiskupów gnieźnieńskich, [w:]  Homines et societas. Czasy Piastów i Jagiellonów. Studia historyczne ofiarowane Antoniemu Gąsiorowskiemu w 65 rocznicę urodzin, red. T. Jasiński, T. Jurek, J.M. Piskorski,

Poznań 997, s. 9-5; J. Pakulski,  Średniowieczne pieczęcie biskupów i kapituł włocławskich oraz

ich symbolika, [w:]  Religijność w Kujawach i ziemi dobrzyńskiej w czasach staropolskich, red. A. Mietz, Włocławek  00,  s.  5-7;  Tenże,   Geneza  pieczęci  herbowych  biskupów  i  arcybiskupów  metropolii

97

zainteresowań badawczych.

W analizowanym zasobie archiwalnym udało się odnaleźć 9 różnego rodza-

ju pieczęci – ich szczegółowy opis zawiera umieszczony w dalszej części pracy

podrozdział, który ma postać inwentarza rozbudowanego o materiał fotogra-

ficzny. Podaną ilość należałoby zwiększyć o pieczęcie, które występują wielo-

krotnie. Warto również zaznaczyć, że zachowało się w aktach wiele śladów wy-

stępowania  pieczęci,  które  jednak  nie  przetrwały  do  naszych  czasów  –  część

z nich została usunięta (wycięta) świadomie, bądź to w celach kolekcjonerskich

lub z uwagi na zmniejszenie objętości poszytów lub chcąc zabezpieczyć papier

przed niszczącym działaniem laku pieczętnego.

W niżej zamieszczonym zestawieniu odnajdujemy pięć różnych pieczęci pa-

rafii brodnickiej oraz dwa rodzaje pieczęci dekanalnych. Z racji, że kancelaria

parafialna była nie tylko wystawcą, ale i odbiorcą dokumentów, w jej wytworze

urzędowania  odnaleźć  można  wiele  pieczęci  odmiennej  proweniencji  kance-

laryjnej.  Wśród  nich  jest  dziesięć  pieczęci  innych  parafii  dekanatu  oraz  sześć

pieczęci urzędu dozoru kościelnego. Wyodrębnić można również bogaty zbiór,

bo aż dziesięciu pieczęci instytucji szczebla diecezjalnego, z czego siedem to

pieczęcie herbowe biskupów. Warto również wspomnieć o dwóch pieczęciach

proweniencji państwowej oraz trzech prywatnych-sygnetowych.

1.1. Pojęcia

Z racji, że język jakim należy się posługiwać podczas takiej analizy jest her-

metyczny,  należy  w  pierwszej  kolejności  przybliżyć  podstawowe  zagadnienia

związane  z  tematem,  co  stanowić  będzie  konieczny  fundament  dla  dalszych

rozważań.

Sfragistyka 9  nazywana  niekiedy  sygillografią  jest  jedną  z  nauk  pomocni-

czych historii, zajmującą się badaniem pieczęci jako źródeł historycznych, a także

ich historią i powstawaniem 95. Co zatem należy rozumieć przez termin pieczęć

? Jest to znak własnościowy i rozpoznawczy osoby fizycznej lub prawnej, wyci-

skany za pomocą stempla (tłoku). Stanowi świadectwo wiarygodności – nadaje

moc prawną pismu lub dokumentowi. Jest również środkiem zabezpieczającym

nienaruszalność zamkniętego pisma lub przedmiotu. Tak rozumiane pojęcie pie-

częci mieści dwa znaczenia. Chodzi bowiem o tłok pieczętny, będący tworzywem

pieczęci 96  i  o  odcisk,  jaki  pozostawia  tłok,  czyli  o  właściwą  pieczęć,  będącą

produktem tłoku 97. To wytłumaczenie wydaje się konieczne, gdyż w zasobie ar-

chiwum występują zarówno pieczęci w znaczeniu odcisków, jak i tłoków pieczęt-

nych. Kwestie związane z historią kształtowania się sfragistyki nie są konieczne

dla  potrzeb  tej  pracy,  jednakże  zasadne  jest  prześledzenie  typologii  i  podziału

gnieźnieńskiej, [w:]  Polska heraldyka kościelna…, s. -; T. Panfil,  Emblematy a heraldyka kościelna,

[w:]  ibidem,  s.  -5;  P.  Pokora,   Pieczęcie  episkopatu  Polski  w  monarchii  pierwszych  Jagiellonów, Poznań 00; W. Strzyżewski,  Herby osobiste biskupów i opatów a herby diecezji i opactw na Śląsku

i w ziemi lubuskiej, [w:]  Polska heraldyka kościelna…, s. 89-96.

9  Z języka greckiego  sphragís – pieczęć, od łacińskiego  sigillum – pieczęć.

95  M. Gumowski,  Sfragistyka polska,  [w:]  Sfragistyka, red. M. Gumowski, M. Haisig, S. Mikucki, Warszawa

960, s. 7-7; Por. J. Szymański, op. cit . , s. 609-69.

96  J. Szymański, op. cit. s. 6.

97  Ibidem, s. 60.

98

pieczęci jaki proponuje sfragistyka, gdyż w oparciu o te zasady, została przepro-

wadzona prezentacja pieczęci odnalezionych w badanej dokumentacji. Klasyfi-

kację pieczęci, a co za tym idzie ich opis, przeprowadzić można na kilku płasz-

czyznach,  biorąc  pod  uwagę:  kształt,  wyobrażenie  pieczętne,  rodzaje  pieczęci,

funkcje oraz materiał pieczętny 98.

Jeśli  chodzi  o  kształt  to  wyróżniamy  pieczęcie:  koliste,  owalne,  ostroowal-

ne (w poziomie i w pionie), tarczowe, czworoboczne (kwadratowe, podłużnie

lub poprzecznie prostokątne). Najbardziej reprezentacyjną częścią pieczęci jest

jej  wyobrażenie,  czyli  znak  graficzny.  Określone  wyobrażenia  pieczętne  ewo-

luowały w miarę jak zmieniały się funkcje pieczęci i ich znaczenie. Najczęściej

spotykane są pieczęcie obrazowe, które wykorzystują różne motywy zależnie od

wystawcy.  Mogą  zawierać  elementy  topograficzne,  a  więc  budowle,  fragmen-

ty architektury, wyobrażenia zwierząt, bestie, motywy roślinne, narzędzia rze-

mieślnicze oraz hagiograficzne. Wyróżnić należy również pieczęcie portretowe,

które z kolei możemy podzielić na majestatyczne, piesze, konne i pontyfikalne

(to jest kapłańskie). Do tej klasyfikacji należą również pieczęcie herbowe zawie-

rające tarczę herbową, czasem także klejnot herbowy lub inne elementy herbu,

wreszcie  pieczęcie  pismowe  zawierające  inicjały  lub  dewizy  prywatnego  wy-

stawcy lub instytucji, do której pieczęć należy 99.

Pod pojęciem rodzaju pieczęci sfragistyka rozumie ich klasyfikację ze względu

na wystawcę pieczęci i jego miejsce w hierarchii społecznej. Mamy więc pieczęcie

osób fizycznych oraz osób prawnych. Spośród tej pierwszej grupy wyróżniamy:

pieczęć papieską (bulla); pieczęć monarszą (cesarska, królewska, książęca) 00;

pieczęć dostojnika kościelnego (tronowa, stojąca, herbowa); pieczęć rycerską.

W przypadku wystawców posiadających osobowość prawną należy wskazać na:

pieczęć państwową, pieczęć samorządową (miejską lub wiejską) oraz na pie-

częć korporacyjną (instytucji kościelnych i organizacji społecznych) 0.

Z uwagi na funkcje dzielimy pieczęcie na: większe ( sigillum maius), mniejsze

oraz sygnetowe 0. Klasyfikację zamyka podział ze względu na materiał pieczętny.

Tu wskazać należy na pieczęć: metalową (bulla), woskową, lakową, opłatkową oraz

tuszową 0. Odrębnym elementem charakterystyki pieczęci jest jej napis 0.

Z powodu sytuacji, w której wyobrażenie napieczętne często wiązało się z her-

bem osoby lub instytucji używającej tego znaku, nie można w pełni zrozumieć roli

pieczęci bez znajomości heraldyki. Spośród odnalezionych wiele z nich to pie-

częcie herbowe, w związku z czym przy ich opisie konieczne było zastosowanie

blazonowania 05,  a  co  z  tego  wynika  specyficznej  terminologii.  W  tym  miejscu

98  Ibidem, s. 6-69.

99  Ibidem, s. 6-65.

00  Podział pieczęci monarszej: majestatyczna (głównie cesarska i królewska), portretowa, piesza, konna,

herbowa, wotywna. Zob. Ibidem, s. 69-60.

0  Ibidem, s. 69-69.

0  Ibidem, s. 69-6.

0  Ibidem, s. 65-66.

0  Ibidem, s. 66.

05  Blazonowanie (fr.  blason – herb) – opis herbu wykonany zgodnie z zasadami heraldyki. Język używany do blazonowania pozostał prawie niezmieniony od zarania heraldyki, stąd wiele w nim zwrotów i nazw

99

warto zaznaczyć jedynie, iż heraldyka jest jedną z nauk pomocniczych historii,

która zajmuje się badaniem rozwoju i znaczenia oraz zasadami kształtowania się

herbów.  Wywodzi  się  od  słowa  herold  –  oznaczającego  urzędnika  dworskiego,

wywołującego nazwiska rycerzy biorących udział w turniejach. Jednym z podsta-

wowych narzędzi heraldyki jest blazonowanie, czyli język opisu herbów, zaś pod-

stawowym materiałem do badań są zachowane do dzisiaj role herbowe, herbarze,

wizerunki herbów na pieczęciach, płytach nagrobnych i innych zabytkach 06.

1.2. Opis odcisków pieczętnych – synteza

1.2.1. Odciski pieczętne parafii brodnickiej

W badanym archiwum udało się odnaleźć pięć różnych pieczęci, którymi po-

sługiwała się kancelaria opisywanej parafii. Uwzględniając sfragistyczną typo-

logię, z punktu widzenia rodzaju, czyli właściciela, są to pieczęcie korporacyjne,

gdyż  ich  wystawcą  była  instytucja  kościelna  w  postaci  parafii.  Pochodzą  one

z okresu 857-898, co nie znaczy, że wcześniej i później kancelaria nie używa-

ła pieczęci. Tak wiele rodzajów stempli występujących w tak stosunkowo krót-

kim czasie, świadczy o wyjątkowej aktywności instytucji aktotwórczej. Wśród

cech, które łączą te znaki, prócz urzędu, któremu służyły, wymienić warto na-

pis  napieczętny  umieszczony  w  otoku:   SIGILLUM  ECCLESIAE  PAR[OCHIALIS]

STRASBURGENSIS, czyli: pieczęć brodnickiego kościoła parafialnego. Zbieżne

jest  również  wyobrażenie  napieczętne,  gdyż  prezentuje  postać  świętej  Kata-

rzyny Aleksandryjskiej z atrybutami męczeństwa: w prawej dłoni miecz oparty

o ziemię, w lewej gałązka palmy, poniżej koło. Trzeba jednak zaznaczyć, że spo-

śród stempli wyróżnić można trzy odmienne graficznie wizerunki o różnych wa-

lorach artystycznych 07. Każdy odcisk został wykonany w odmiennej technice.

Najwięcej różnic występuje w przypadku materiału pieczętnego: trzy znaki zo-

stały wykonane tuszem, w kolorze czarnym oraz fioletowym. Warto przyjrzeć się

w tym przypadku pieczęci nr , która prezentuje negatywowy obraz w porów-

naniu do pozostałych stempli. Wyjaśnienie takiego stanu tkwi w zastosowanym

tłoku  pieczętnym  czyli  formy  do  wyciskania  pieczęci. W tym przypadku został

użyty stempel przeznaczony do wyciskania w laku 08 bądź cieście opłatkowym 09.

brzmiących archaicznie. W większości krajów język blazonowania opiera się w dużym stopniu na śred-

niowiecznej francuszczyźnie, która była międzynarodowym językiem dworskim. W Polsce zachowało

się  także  wiele  specyficznych  określeń  ze  staropolszczyzny.  Zob.  P.  Dudziński,   Alfabet  heraldyczny, Warszawa 999, passim.

06  J. Szymański, op. cit., s. 68-69.

07  Pieczęć nr ,  i  zostały wykonane zapewne tym samym tłokiem.

08  Lak – materiał mający właściwość mięknięcia w wysokich temperaturach (kilkuset stopni Celsjusza,

panujących w płomieniu np. świecy) aż do postaci półpłynnej oraz zastygania w temperaturze poko-

jowej. Po zastygnięciu trwale zachowuje kształt, który posiadał w trakcie obniżania temperatury i ma

dobrą przyczepność do papieru i materiałów tekstylnych (płótna, także nici itp.), przy czym jest sto-

sunkowo kruchy. W skład laku wchodzą szelak, terpentyna, kalafonia, kreda i barwniki. Barwniki naj-

częściej stosowane nadają lakowi kolor ciemnoczerwony. Lak najczęściej dostarczany jest w postaci

niewielkich laseczek, które ogrzewa się nad płomieniem, a po upłynnieniu doprowadza do skapywania

na zamierzone miejsca. Zob. J. Szymański, op. cit., s. 6.

09  Ciasto opłatkowe – znalazło szerokie zastosowanie zwłaszcza od XVIII wieku. Nakładane na papier

i zabezpieczone drugim, mniejszym papierem, po zwilżeniu dobrze odciskało pieczęć. Używanie opłat-

ka pojawia się równocześnie z lakiem i znika dopiero na przełomie XVIII i XIX wieku. Zob. Ibidem.

00

Zastosowanie takiego typariusza w materiale pieczętnym, jakim jest tusz powo-

duje efekt negatywu. Potwierdzeniem tej tezy jest pieczęć nr , która wydaje się

mieć identyczną postać graficzną, choć przy zastosowaniu odmiennego mate-

riału pieczętnego jakim jest ciasto opłatkowe. W podobnej technice została wy-

konana również pieczęć nr , choć zastosowano tu papier odmiennego kształtu.

W pieczęci nr  wykorzystano papier okrągły z ozdobnymi wypustkami, nato-

miast w drugim przypadku ma on prosty kształt prostokąta. Materiałem utrwa-

lającym odcisk nie był w tej sytuacji opłatek lecz lak, którego czerwona barwa

przebija  spod  papieru.  Wielkość  powyższych  pieczęci  jest  podobna  i  oscyluje

w granicach - cm.

1.2.2. Odciski pieczętne dekanalne

Szczególnym  rodzajem  działalności  kancelaryjnej  jest  ruchoma  kancelaria

dziekańska, której służyła również kancelaria brodnicka, w czasie gdy dzieka-

nem  był  brodnicki  proboszcz.  Jak  wynika  z  archiwaliów  posługiwała  się  ona

własną pieczęcią. Zachowały się dwa stemple prezentujące identyczne wyobra-

żenie i napis pieczętny, choć z wykorzystaniem odmiennych materiałów pieczęt-

nych. Pieczęć nr 6 została odciśnięta w laku, natomiast znak nr 7 przy użyciu

czarnego tuszu. Pieczęć lakowa jest nieco starsza, pochodzi z 880 roku, nato-

miast druga z 898 roku, co dobrze obrazuje tendencję w stosowaniu materiału

pieczętnego, która zmierzała do rezygnacji z laku na rzecz odcisku opłatkowe-

go, a potem tuszu różnego koloru.

Warto przyjrzeć się emblematowi pieczęci, którym jest herb diecezji chełmiń-

skiej. Są to zatem pieczęcie typu herbowego. Na tarczy 0 dwudzielnej w słup

z polem sercowym,  na którym widnieje krzyż kawalerski,  po prawej stronie

herbowej  wizerunek Matki Bożej w koronie z aureolą z gwiazd, stojącej na ob-

łoku, po lewej święty Wawrzyniec z atrybutami męczeństwa: kratą i gałązką palmy.

0  Tarcza herbowa – element herbu w pierwszej kolejności podlegający opisowi. Kształt tarczy herbowej

wywodzi się od tarczy obronnej. Zmieniał się on na przestrzeni wieków zależnie od kraju (wpływów ob-

cych) i aktualnej mody. W czasach heraldyki żywej, to znaczy będącej odzwierciedleniem rzeczywistego

uzbrojenia rycerza, kształt tarczy ewoluował wraz z rozwojem rynsztunku i zbroi. Zob. A. Znamierowski,

Insygnia, symbole i herby polskie, kompendium, Warszawa 00, s. 8-.

Podział tarczy – stosowano cztery podstawowe rodzaje podziału tarczy na dwie części (tarcza dwu-

dzielna): w słup (podział pionowy), w pas (podział poziomy), w skos oraz z lewa w skos. Obok nich

występowały: tarcza trójdzielna w rosochę (linie podziału w kształcie Y), czwórdzielna w krzyż, czwór-

dzielna krzyżem w skos. Zob. J. Szymański, op. cit., s. 656.

Pole sercowe – powstało w wyniku podziału tarczy środkowa jej część. Zob. A. Znamierowski, op. cit., s. .

Krzyż heraldyczny – element tarczy, jedno z popularnych godeł herbowych. Zachodnia heraldyka zna

około 00 krzyży heraldycznych, jednakże w polskiej heraldyce szlacheckiej stosowano tylko kilka-

naście, między innymi: krzyż kawalerski i ćwiekowy, a także półtorakrzyż, półtrzeciakrzyż, krzyż po-

trójny, krzyż rozdarty, krzyż grecki i łaciński. Krzyż może występować na tarczy herbowej jako figura

zaszczytna, to jest sięgająca brzegów tarczy, najczęściej w tej formie bywa stosowany krzyż grecki,

łaciński, św. Andrzeja, rozdarty lub kawalerski. Nie sięgając brzegów tarczy krzyże te tworzą figury

uszczerbione. Pozostałe formy krzyża zaliczyć należy do obszernej grupy mobiliów herbowych, to jest

godeł heraldycznych nie będących figurami wynikłymi z podziału tarczy, a przedmiotami czy symbola-

mi umieszczanymi w tarczy luźno, pojedynczo lub grupami. Zob. Ibidem, s. .

Strony heraldyczne prawa i lewa nie są tymi stronami w rozumieniu patrzącego na herb. Herb opisuje się od

strony rycerza trzymającego tarczę. Oznacza to, że prawa strona herbu znajduje się po lewej stronie rysun-

ku. Opis tarczy rozpoczyna się od góry i podąża w dół oraz od prawej ku lewej, z tym że najpierw opisuje

się tło (pole), potem figury, a na końcu mobilia herbowe. Zob. J. Szymański, op. cit., s. 65.

0

Kolorystykę herbu możemy odtworzyć w oparciu o współczesny herb diecezji pel-

plińskiej 5, która jest spadkobierczynią tradycji dawnej diecezji chełmińskiej:

Herb diecezji pelplińskiej 6

Napis pieczętny w obu przypadkach przedstawia się następująco:  SIGILLUM

DECANATUS BRODNICENSIS 7 .  Pod względem rodzaju są to pieczęcie korpo-

racyjne.

1.2.3. Odciski pieczętne innych parafii dekanatu brodnickiego

Do  grupy  pieczęci  korporacyjnych  zaliczyć  należy  również  znaki  innych  pa-

rafii dekanatu. Stanowią one bogaty zbiór, charakteryzujący się różnorodnością

z uwagi na przynależność kancelaryjną, czasokres, a także zastosowany materiał

pieczętny.  W  skład  tego  zbioru  wchodzi  dziesięć  pieczęci  z  czego  trzy  dotyczą

parafii w Lembargu 8, dwie parafii w Kruszynach 9, dalej po jednej dla kościo-

ła  w  Szczuce 0,  Nieżywięciu ,  Bobrowie ,  Pokrzydowie   i  Jastrzębiu .

Najstarsza z pieczęci sięga 779 roku. Taką datę odczytać można na otoku pie-

częci ze Szczuki, najmłodsza pochodzi z Jastrzębia i uwierzytelniała dokument

z 90 roku 5.

5  Diecezja pelplińska – jedna z  diecezji obrządku łacińskiego w Metropolii Gdańskiej w Polsce ustano-

wiona 5 marca 99 roku przez papieża Jana Pawła II bullą  Totus Tuus Poloniae Populus. Powstała

z części dotychczasowej diecezji chełmińskiej oraz dekanatów archidiecezji gnieźnieńskiej i diecezji

koszalińsko-kołobrzeskiej. Jest spadkobierczynią tradycji diecezji chełmińskiej. Zob. „Rocznik Diecezji

Pelplińskiej 00. Spis parafii i duchowieństwa”, Pelplin 00, passim.

6  Ibidem.

7  [Tłum. K.M.]: „Pieczęć dekanatu brodnickiego”.

8  Pieczęć nr 9, 0, 5.

9  Pieczęć nr 0 i .

0  Pieczęć nr 8.

Pieczęć nr .

Pieczęć nr .

Pieczęć nr 6.

Pieczęć nr 7.

5  Datacja pieczęci podana została na podstawie dokumentów, które te znaki uwierzytelniały.

0

Biorąc pod uwagę wyobrażenie napieczętne wszystkie spośród wymienionych

to pieczęcie obrazowe, zawierające wizerunki świętych patronów z ich atrybutami

męczeństwa. Pewnym odstępstwem od tej reguły jest parafia w Szczuce, na której

to pieczęci na pierwszym planie widzimy postać Matki Bożej z Dzieciątkiem Je-

zus, natomiast po jej bokach na drugim planie widnieją patroni kościoła: święty

Fabian i Sebastian. Równie jednorodny jest napis napieczętny, który zmienia się

tylko w nazwie parafii, a zatem brzmi:  SIGILLUM ECCLESIAE PAROCHIALIS  i dalej

pojawia się łacińska nazwa miejscowości.

Z kolei dużą różnorodność przedstawia charakterystyka pod względem uży-

tych materiałów pieczętnych. W siedmiu przypadkach mamy do czynienia z tu-

szem:  czterokrotnie  fioletowym 6,  dwukrotnie  czarnym 7  i  raz  zielonym 8.

W przypadku parafii w Szczuce i Kruszynach zachowały się wyżej opisane stemple

typu negatywowego. Warto jeszcze wyróżnić dwie pieczęcie z czerwonego laku:

dla parafii Lembarg – prezentujące postacie patronów świętych Piotra i Pawła

oraz parafii Kruszyny – z pontyfikalną postacią świętego Mikołaja.

Należy w tym miejscu wspomnieć również o pieczęciach instytucji dozoru koś-

cielnego, których udało się wyodrębnić siedem dla parafii w: Brodnicy 9, Kruszy-

nach 0,  Brudzawach ,  Góralach ,  Lembargu ,  Bobrowie   oraz  Nieży-

więciu 5. Zbieżna jest w tym przypadku kwestia ogólnej formy pieczęci, zmienia

się tylko jej tematyka. Zatem w przypadku napisu napieczętnego będzie to sfor-

mułowanie:  KIRCHENVORSTAND D[IE] KATH[OLISCHE] PFARRGEM[EINDE] [na-

zwa parafii] , IN STRASBURG KR[EIS] &; DEC[ANAT] STRASBURG 6, zapisywane

przeważnie w dwóch rzędach. W pieczęci parafii z Kruszyn odnaleźć można pol-

skie tłumaczenie powyższego zwrotu w postaci:  ZARZĄD KOŚCIOŁA RZYM[SKO]

KAT[OLICKIEGO] ŚW[IĘTEGO] MIKOŁAJA – KRUSZYN, W DEK[ANACIE] BRODNI-

CKIM W/PR [WESTPREUßEN]. Zatem zmienia się tu jedynie nazwa parafii, zasad-

niczy przekaz jest we wszystkich przypadkach identyczny, z tym że w języku nie-

mieckim  dodane  jest  słowo:   PFARRGEM[EINDE] 7    oraz  w  przypadku  kościoła

w  Góralach:   FILIAGEMEINDE 8.    Na  płaszczyźnie  wyobrażenia  pieczętnego

mamy do czynienia z formą obrazową, zbieżną z wyżej przedstawioną sytuacją

w tej kwestii. Pewnym wyjątkiem jest znak dla parafii w Brodnicy, gdzie postać

świętej Katarzyny jest w nietypowej postawie, gdyż emblemat prezentuje popiersie,

6  Pieczęć nr , , 5, 6.

7  Pieczęć nr 8 i .

8  Pieczęć nr .

9  Pieczęć nr 7.

0  Pieczęć nr 8.

Pieczęć nr 9.

Pieczęć nr 0.

Pieczęć nr .

Pieczęć nr .

5  Pieczęć nr .

6  [Tłum. K.M.]: „Dozór kościelny katolickiej parafii […] w powiecie brodnickim, dekanacie brodnickim”.

7  [Tłum. K.M.]: Kościół farny (główny).

8  [Tłum. K.M.]: Kościół filialny.

0

jako atrybut wskazując tylko na gałązkę palmową, co skłania do twierdzenia, że

mamy tu do czynienia z pomyłką i przedstawiana tu postać to święta Katarzyna

ze Sieny, a nie parafialna – Aleksandryjska, z typowym dla niej mieczem i kołem.

Od reguły odbiega również pieczęć dla parafii w Brudzawach, gdzie zamiast po-

staci świętego patrona umieszczono powszechnie dziś stosowany – krzyż łaciń-

ski.  Warto  na  koniec  dodać,  że  pieczęcie  te  wykonane  są  z  dużą  starannością,

prezentując wysoki poziom artystycznego rzemiosła.

1.2.4. Odciski pieczętne biskupie oraz innych instytucji

szczebla diecezjalnego

Szczególnie  cennym,  odległym  chronologicznie  oraz  bogatym  w  treści  jest

zbiór pieczęci biskupich, na które składa się jedenaście znaków z czego dzie-

więć to pieczęcie herbowe biskupów. Najstarszą z nich jest wystawiona w 805

roku  pieczęć  biskupa  Ksawerego  Rydzyńskiego 9  herbu  Wierzbna 0.  Zacho-

wały  się  dwie  jego  pieczęcie,  których  opis  zgodny  z  zasadami  blazonowania

znajduje się w inwentarzu. Równie słynnym herbem szczycił się właściciel pie-

częci z 80 roku, biskup sufragan Stanisław Wilkxycki  herbu Nałęcz . Za-

chowała się jego pieczęć lakowa oraz opłatkowa. Na uwagę zasługuje również

pieczęć biskupa Ignacego Stanisława Matthy  z 8 roku, która dopuszcza

się pewnego odstępstwa od zasad heraldycznych umieszczając infułę w miejscu

hełmu. Warto wyróżnić także stempel biskupa Jana Nepomucena Marwicza

9  Franciszek Ksawery de W[e]rbna Rydzyński (ur.  lipca 7 w Wyrzysku, zm. 6 października 8

w Nieżychowie) – biskup chełmiński, senator Księstwa Warszawskiego, kustosz gnieźnieński, sufragan

poznański. Święcenia kapłańskie otrzymał 7 listopada 757 roku. Dnia 8 września 780 roku zo-

stał mianowany biskupem pomocniczym poznańskim, otrzymując tytularną diecezję Nilopolis. W dniu

stycznia 78 roku biskup Antoni Onufry Okęcki udzielił mu sakry biskupiej. Współkonsekratorami

byli  biskup  Antoni  Maciej  Sierakowski  oraz  biskup  Krzysztof  Hilary  Szembek.  Dnia  0  października

795 roku został wybrany na biskupa diecezji chełmińskiej. Decyzja ta została potwierdzona 8 grud-

nia 795 roku. Ingres miał miejsce 7 września 796 roku. Zob. Schematyzm 98, s. 9.

0  Pieczęć nr  i 5. Opis herbu Wierzbna: W polu błękitnym pas złoty, nad i pod którym po trzy takie

same lilie andegaweńskie złote w pas. W klejnocie nad hełmem w koronie kolumna złota przebita taką

samą strzałą z błękitnym grotem i upierzeniem, labry błękitne podbite złotem. Zob. T. Jurek,  Panowie

z Wierzbnej. Studium genealogiczne, Kraków 006, passim.

Stanisław  Wilkxycki  –  biskup  sufragan  diecezji  chełmińskiej  w  latach  806-8,  w  czasie  rządów biskupa Franciszka Ksawerego Rydzyńskiego (795-8) i wakansu przed objęciem i w czasie urzę-

dowania biskupa Ignacego Stanisława Matthy (8-8). Zob. Schematyzm 98, s. 5-5.

Pieczęć nr 6 i 7.

Ignacy Stanisław Matthy (ur. 5 kwietnia 765 w Kobierzynie, zm. 0 maja 8) – biskup chełmiński.

W latach 785-788 studiował w Rzymie, gdzie uzyskał doktoraty z filozofii i teologii. W 789 roku

został kanonikiem warmińskim, od 80 roku administrował diecezją chełmińską. W latach 8-8

był w radzie regencyjnej w Kwidzynie. W 8 roku został wyznaczony przez papieża Leona XII na bi-

skupa chełmińskiego. Dnia 7 czerwca 8 roku został konsekrowany przez sufragana warmińskiego

Andrzeja Hattena. Szczególną troską otaczał seminarium chełmińskie przeniesione w 89 roku do

Pelplina. W 87 roku był głównym kandydatem na prymasa, jednak ze względu na kłopoty zdrowotne

odstąpiono od jego kandydatury. Zob. Schematyzm 98, s. 9.

Jan Nepomucen Marwicz (ur. 0 kwietnia 795 w Tuchlinie, zm. 9 marca 886 w Pelplinie), duchowny

katolicki, biskup chełmiński. Brał udział jako oficer armii pruskiej w bitwie pod Lipskiem, gdzie urato-

wał życie królewiczowi pruskiemu, późniejszemu cesarzowi Wilhelmowi I. Studiował na wydziale teo-

logicznym Uniwersytetu Wrocławskiego oraz w Bonn. Dnia 0 kwietnia 80 roku w Pelplinie przyjął

święcenia kapłańskie. Został proboszczem w Tucholi. W 8 roku został kanonikiem chełmińskim.

Dnia  sierpnia 857 roku mianowany przez papieża Piusa IX biskupem chełmińskim. Konsekrowany

9 stycznia 887 roku przez sufragana poznańskiego Franciszka Stefanowicza w Pelplinie. Rozbudował

0

z 86 roku, który stanowi ciekawe połączenie analizowanego już herbu diecezji

z herbem własnym, wprowadzając wizerunek tarczy w tarczy głównej 5. Szu-

kając elementów łączących te znaki wskazać należy na dołączanie do pieczęci

rodowych  oznak  godności  biskupiej 6  w  miejscu,  gdzie  zazwyczaj  znajdują

się  labry  herbowe.  Równie  charakterystycznym  elementem  są  okalające  herb

inne znaki godności biskupiej w postaci kapelusza kardynalskiego ozdobionego

sznurami z sześcioma chwostami na każdej ze stron.

Jeśli chodzi o materiał pieczętny to przeważa pieczęć opłatkowa zastosowa-

na w pięciu przypadkach – należy mieć świadomość, że pieczęci te wielokrotnie

powtarzały się w aktach. Pieczęci na bazie czerwonego laku dotyczą najstar-

szych  znaków  z  lat  805,  806  oraz  80.  Na  uwagę  zasługuje  również  naj-

młodsza  chronologicznie  pieczęć  oficjała  generalnego  z  roku  95 7,  której

celem nie było uwierzytelnienie dokumentu, lecz zabezpieczenie koperty przed

otwarciem. Zastosowano szczególny w tym przypadku materiał pieczętny, gdyż

jest to pieczęć drukowana, a następnie naklejana. Wyobrażenie pieczętne zawie-

ra herb diecezji chełmińskiej łączony z oznakami godności biskupiej. Tą formą

graficzną posłużył się również biskup Augustyn Rosentreter 8 w swym stemp-

lu 9. Na temat właściciela pieczęci czerpiemy informację jedynie z napisu pie-

czętnego:  AUGUSTINUS MISERATIONE DIVINA ET SEDIS APOSTOLICAE GRA-

TIA  EPISCOPUS  CULMENSIS,    będącego  zarazem  najczęstszą  formą  napisów

otokowych.

Collegium Marianum oraz seminarium duchowne w Pelplinie. W 876 roku działania Kulturkampfu

doprowadziły do zamknięcia seminarium i Collegium Marianum. Inicjował działania przeciwko ger-

manizacji w diecezji, był wrażliwy na biedę. W 86 roku ofiarował Sierakowicom przytułek dla ubo-

gich. Leon XIII mianował go asystentem tronu papieskiego. Zob. Ibidem, s. 50-5.

5  Pieczęć nr 0.

6  Kościelne oznaki godności – to symbole umieszczane w herbach dostojników kościelnych i informu-

jące  o  ich  miejscu  w  hierarchii  Kościoła.  Najczęściej  używaną  w  heraldyce  oznaką  godności  bisku-

piej była infuła. Infuła, jako ceremonialne nakrycie głowy, wprowadzona została w połowie XI wieku

w postaci stosunkowo niskiej, stożkowatej czapki przeciętej przez środek; stopniowo infuła staje się

coraz wyższa, z tyłu dodano dwie wstęgi (fanones). Jako oznaka godności infuła przysługiwała również

niektórym opatom. Drugim nakryciem głowy, częściej obecnie stosowanym w charakterze heraldycz-

nej oznaki godności, jest zielony kapelusz kardynalski o szerokim rondzie, do którego po obu stronach

umocowane są także zielone chwosty w liczbie  (po 6 z każdej strony). W herbach biskupich infułę

lub kapelusz umieszczano nad tarczą herbową. Dodatkowymi oznakami godności były pastorał i krzyż

łaciński skrzyżowane i podłożone pod tarczę. Pastorał, będący insygnium władzy duszpasterskiej i ju-

rysdykcji biskupiej, wywodził się z długiej, zakrzywionej laski pasterskiej – biskup jest pasterzem wier-

nych. Bezpośrednio nad tarczą herbową, na jej górnej krawędzi, znajdowała się infuła oraz widoczne

krzywaśń  pastorału  i  głowica  krzyża  skrzyżowanych  i  podłożonych  pod  tarczę,  nad  nimi  kapelusz,

ozdobnie plecione sznury i odpowiednia liczba chwostów po obu stronach tarczy. Zob. P. Dudziński,

Współczesna heraldyka…, s . -7.

7  Pieczęć nr .

8  Augustyn Rosentreter (ur.  stycznia 8 w Obrowie koło Tucholi, zm.  października 96 w Pel-

plinie) – biskup chełmiński. Wychowywany w rodzinie pochodzenia niemieckiego. Ukończył chojnickie

gimnazjum, a potem studiował w Bonn i Münster oraz Rzymie. Był wikariuszem w parafii św. Brygidy

w Gdańsku. Biskupem chełmińskim, rezydującym w Pelplinie został  grudnia 898 roku; sakrę bisku-

pią przyjął 9 lipca 899 roku. Znacznie rozwinął sieć placówek duszpasterskich w diecezji, umożliwiał

nauczanie religii w języku polskim. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, dzięki życzliwej postawie

wobec Polaków, nadal mógł spełniać swe obowiązki biskupie. Zob. Schematyzm 98, s. 5-5.

9  Pieczęć nr .

05

1.2.5. Odciski pieczętne świeckie

Kancelaria parafialna będąc organicznie związana ze środowiskiem, w którym

funkcjonowała, w sposób naturalny była również odbiorcą dokumentów prowe-

niencji pozakościelnej. Z tego typu pieczęci udało się zlokalizować pięć, z czego

dwie     to pieczęcie państwowe 50 oraz trzy pieczęcie prywatne – sygnetowe 5.

W pierwszym przypadku starszą pieczęcią, pochodzącą z 85 roku, jest zro-

biona z czerwonego laku i znakomicie zachowana pieczęć rejencji w Kwidzy-

nie 5. Młodszy znak pochodzi z zupełnie innego okresu, gdyż jest to tuszowy

odcisk  z  9  roku,  odnaleziony  w  księdze  małżeństw,  którego  właścicielem

jest:  StandesBeamter In Strasburg 5. Pieczęć ta zawiera charakterystyczny em-

blemat w postaci hitlerowskiego orła.

Tym, co łączy powyższe znaki to osobowość prawna ich twórców; z tym więk-

szą uwagą należy się przyjrzeć niewielkiej grupie, która reprezentuje pieczęcie

sygnetowe osób fizycznych. Niewielkie odciski, zaledwie półtoracentymetrowe,

pochodzą z okresu 8-85. Ich odległa chronologia oraz mało precyzyjny

sposób odciskania znaku sprawiają, iż stemple są właściwie nieczytelne. Znajo-

mość sfragistyki każe doszukiwać się w nich inicjałów ich właścicieli. Z pomocą

w tym względzie przychodzą same dokumenty, które pieczęcie uwierzytelniają.

Z podpisów wynika, iż należały one do niejakiego: Lezarowskiego, Walentego

Mroczyńskiego, a ostatnia do rodziny Orłowskich z Konojad. Wszystkie trzy to

czerwone pieczęcie lakowe, dwie kształtem zbliżone do sześciokąta, jedna na-

tomiast kolista.

1.2.6. Tłoki pieczętne

Osobliwą  pozostałością,  stanowiącą  dowód  działalności  kancelarii  okresu

międzywojennego i pierwszego dziesięciolecia po II wojnie światowej, jest zbiór

szesnastu  pieczęci,  który  znajduje  się  w  jednej  z  szaf  archiwum,  a  przecho-

wywany  jest  w  papierowym  worku.  Tłoki  są  różnego  kształtu  i  wielkości,  ale

wszystkie z drewnianą rękojeścią oraz z gumowym bądź kauczukowym stemp-

lem. Wyróżnić można dziewięć pieczęci prostokątnych oraz siedem okrągłych.

Część z nich wykonanych jest w kilku identycznych egzemplarzach, na przykład

prostokątna pieczęć o wymiarach 5 x  cm, zawierająca prostą tekstową infor-

mację:  Communio Paschalis; Brodnica nad Drwęcą; ul.__________195__ Nr.____,

która była w istocie formularzem związanym ze zwyczajem rejestracji spowiedzi

wielkanocnej. Większość pieczęci to proste stemple tekstowe, jak wyżej przyto-

czony, nieposiadające elementów obrazowych i pochodzące z okresu po II woj-

nie światowej, czyli poza ramami chronologicznymi tej pracy. Na uwagę jednak

50  Pieczęć nr 5 i 6.

5  Pieczęć nr 7-9.

5  Rejencja kwidzyńska (niem. Regierungsbezirk Marienwerder) – pruska i niemiecka jednostka admini-

stracyjna istniejąca na Pomorzu w latach 85-90. Rejencja została utworzona w 85 roku. Wraz

z  rejencją  gdańską  tworzyła  prowincję  Prusy  Zachodnie.  Obejmowała  tereny  uzyskane  przez  Prusy

w I i II rozbiorze Polski w tym ziemię chełmińską. W 8 roku powierzchnia okręgu wynosiła prawie

7 6 km. W 80 rejencję zamieszkiwało 79 tys. mieszkańców, w 850 – 60 tys., a w 905 – 9 tys.

Zob.  Kwidzyn, Dzieje miasta, red. K. Mikulski, J. Liguz, t. , Kwidzyn 00, passim.

5  StandesBeamter – niemiecki urzędnik stanu cywilnego, którego zadaniem jest kontrola właściwej re-

jestracji akt stanu cywilnego Zob. http://de.wikipedia.org/wiki/Standesbeamter [dostęp: 8 lipca 0].

06

zasługują trzy stemple, wyróżniające się walorami artystycznymi, pochodzące

z  pewnością  z  okresu  międzywojennego.  Pierwszy  spośród  nich  prezentują

niżej zamieszczone fotografie:

Fot. 8. Tłok pieczętny nr                                    Fot. 9. Tłok pieczętny nr

Napis umieszczony w otoku brzmi:  OKRĘG KAT[OLICKIEGO] STOW[ARZYSZE-

NIA] MŁODZIEŻY POLSKIEJ NA POWIAT BRODNICA – BRODNICA. Jest to zatem

pieczęć  Katolickiego  Stowarzyszenia  Młodzieży,  jedyny  świadek  działalności  tej

prężnej organizacji w zasobie archiwum parafialnego, która zapewne korzystała

z  instytucji  kancelarii  parafialnej.  Wyobrażenie  pieczętne  to  umieszczone  w  kole

godło stowarzyszenia: na pierwszym planie widnieje krzyż łapowy, który w swej

górnej  części  stanowi  głowę  orła  w  koronie.  Dolna  część  krzyża  zawiera  skrót:

KSM. Pod krzyżem podłożone skrzydła orle, poniżej dewiza 5:  GOTOW. Znak ten

do dziś stanowi godło Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży 55.

Kolejna okrągła pieczęć, która zwraca uwagę jest własnością Stowarzyszenia

Pań Miłosierdzia Wincentego à Paulo i stanowi znakomite uzupełnienie spuści-

zny aktowej tej organizacji oraz kolejny dowód na szczególną funkcję archiwum

parafialnego, polegającą na wykorzystywaniu tego urzędu dla potrzeb działają-

cych w nim bractw. W otoku stempla umieszczono napis:  Stowarzyszenie Pań

Mił[osierdzia]  św[iętego]  Winc[entego]  à  Paulo  w  Brodnicy.   Wyobrażenie  pie-

czętne zawiera popiersie patrona z atrybutami świętości, czyli krucyfiksem oraz

dzieckiem w ramionach. Obrazy tej pieczęci zamieszczono niżej:

Fot. 0. Tłok pieczętny nr                                 Fot. . Tłok pieczętny nr

5  Dewiza heraldyczna – jest krótką, najczęściej łacińską sentencją, choć spotkać można i dewizy w języ-

kach narodowych, przekazującą ogólną mądrość, wyraźnie nawiązującą do ideologii rycerskiej i szla-

checkiej.  Dewizy  umieszczano  zazwyczaj  na  wstęgach  znajdujących  się  pod  tarczą  herbową  lub  na

postumencie trzymaczy Zob. P. Dudziński,  Alfabet heraldyczny, Warszawa 999, s. .

55  P. Chudziński,  Zmierzając ku doskonałości. Historia Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży w zarysie

– lata 1919-1951, Gniezno 00, passim.

07

W chronologicznym zakresie pracy mieści się stempel prostszy w swej grafi-

ce, gdyż jego emblemat zawiera jedynie krzyż łaciński, a opis:  Rada Parafialna

Kościoła Rzym[sko] Katol[ickiego] w Brodnicy  wskazuje jednoznacznie na jego

twórcę, którego spuścizna również zachowała się w zasobie archiwum parafial-

nego. Jego forma prezentuje się następująco:

Fot. . Tłok pieczętny nr

1.3. Inwentarz odcisków pieczętnych

Zaprezentowana wyżej synteza materiału sfragistycznego znajduje koniecz-

ne dopełnienie w dalszej – analitycznej części rozdziału, poświęconej opisowi

poszczególnych odcisków pieczętnych. Systematyka tego inwentarza opiera się

na przedstawionej typologii, dodatkowo wzbogacona jest o materiał fotogra-

ficzny,  datację  oraz  przypis,  który  kieruje  do  jednostki  archiwalnej,  w  której

dany stempel się znajduje. Numer pieczęci, który umieszczono pod fotografią

stanowi jednocześnie jego sygnaturę.

1.3.1. Odciski pieczętne parafii brodnickiej

Kształt pieczęci:

Kolista z wypustkami

Rodzaj pieczęci:

Korporacyjna, parafialna

– Brodnica

Materiał pieczętny:

Ciasto opłatkowe, papier

Wielkość:

cm

Datacja:

857

Pieczęć nr 56

Napis napieczętny:

SIGILLUM ECCLESIAE PAR[OCHIALIS] STRASBURGENSIS

Pieczęć  obrazowa.  Postać  patronki  kościoła  św.  Katarzyny

Wyobrażenie

Aleksandryjskiej  na  postumencie  z  atrybutami  męczeństwa:

napieczętne:

w prawej dłoni miecz oparty o ziemię, w lewej gałązka palmy,

poniżej koło.

56  ApB, Acta Decanat[us] Strasburg[ensis] concernent[ia] Benef[icium] Strasburg [806-98], bez sygn.

08

Kształt pieczęci:

Kolista

Rodzaj pieczęci:

Korporacyjna, parafialna

– Brodnica

Materiał pieczętny:

Tusz czarny

Wielkość:

cm

Datacja:

890

Pieczęć nr 57

Napis napieczętny:

SIGILLUM ECCLESIAE PAR[OCHIALIS] STRASBURGENSIS

Pieczęć  obrazowa.  Postać  patronki  kościoła  św.  Katarzyny

Wyobrażenie

Aleksandryjskiej  na  postumencie  z  atrybutami  męczeństwa:

napieczętne:

w prawej dłoni miecz oparty o ziemię, w lewej gałązka palmy,

poniżej koło.

Kształt pieczęci:

Kolista na prostokątnym

papierze

Rodzaj pieczęci:

Korporacyjna, parafialna

– Brodnica

Materiał pieczętny:

Lak, papier

Wielkość:

cm

Datacja:

896

Pieczęć nr 58

Napis napieczętny:

SIGILLUM ECCLESIAE PAR[OCHIALIS] STRASBURGENSIS

Pieczęć  obrazowa.  Postać  patronki  kościoła  św.  Katarzyny

Wyobrażenie

Aleksandryjskiej  na  postumencie  z  atrybutami  męczeństwa:

napieczętne:

w prawej dłoni miecz oparty o ziemię, w lewej gałązka palmy,

poniżej koło.

Kształt pieczęci:

Kolista

Rodzaj pieczęci:

Korporacyjna, parafialna

– Brodnica

Materiał pieczętny:

Tusz fioletowy

Wielkość:

cm

Datacja:

898

Pieczęć nr 59

Napis napieczętny:

SIGILLUM ECCLESIAE PAR[OCHIALIS] STRASBURGENSIS

Wyobrażenie

Pieczęć  obrazowa.  Postać  patronki  kościoła  św.  Katarzyny

napieczętne:

Aleksandryjskiej  z  atrybutami  męczeństwa:  w  prawej  dłoni

miecz oparty o ziemię, w lewej gałązka palmy, poniżej koło.

57  Ibidem.

58  Ibidem.

09

59  Ibidem.

1.3.2. Odciski pieczętne dekanalne

Kształt pieczęci:

Kolisty

Rodzaj pieczęci:

Korporacyjna –

dekanalna

Materiał pieczętny:

Lak czerwony

Wielkość:

cm

Datacja:

880

Pieczęć nr 660

Napis napieczętny:

SIGILLUM DECANATUS BRODNICENSIS

Pieczęć herbowa. Na tarczy herbu dwudzielnej w słup z polem

Wyobrażenie

sercowym,  na  którym  widnieje  krzyż  kawalerski,  po  prawej

napieczętne:

stronie herbowej wizerunek Matki Bożej w koronie z aureolą

z  gwiazd,  stojącej  na  obłoku,  po  lewej  św.  Wawrzyniec

z atrybutami męczeństwa: kratą i gałązką palmy.

Kształt pieczęci:

Kolista

Rodzaj pieczęci:

Korporacyjna –

dekanalna

Materiał pieczętny:

Tusz czarny

Wielkość:

,5 cm

Datacja:

898

Pieczęć nr 76

Napis napieczętny:

SIGILLUM DECANATUS BRODNICENSIS

Pieczęć herbowa. Na tarczy herbu dwudzielnej w słup z polem

Wyobrażenie

sercowym,  na  którym  widnieje  krzyż  kawalerski,  po  prawej

napieczętne:

stronie herbowej wizerunek Matki Bożej w koronie z aureolą

z  gwiazd,  stojącej  na  obłoku,  po  lewej  św.  Wawrzyniec

z atrybutami męczeństwa: kratą i gałązką palmy.

60  ApB, Acta decanum Strasburg[ensis] concern[entia] Benefi[cium] Kruszyn [800-889], bez sygn.

6  Ibidem.

0

1.3.3. Odciski pieczętne innych parafii dekanatu brodnickiego

Kształt pieczęci:

Kolista

Rodzaj pieczęci:

Korporacyjna, parafialna

– Szczuka

Materiał pieczętny:

Tusz czarny, tłok do laku

Wielkość:

cm

Datacja:

779; 85

Pieczęć nr 86

Napis napieczętny:

SIGILLUM ECCLESIA[E] PAROCHIALIS SZCZUCENSIS 779

Pieczęć obrazowa, nieczytelna, wykonana tłokiem do pieczęci

lakowych  stąd  negatywowy  obraz.  Na  środku  Matka  Boża

Wyobrażenie

w koronie w pozycji siedzącej z Dzieciątkiem Jezus. Po prawej

napieczętne:

stronie  św.  Fabian  z  atrybutem  męczeństwa  –  mieczem,  po

lewej św. Sebastian, z tymiż – strzałami. To patroni kościoła

parafialnego.

Kształt pieczęci:

Kolista

Rodzaj pieczęci:

Korporacyjna, parafialna

– Lembarg

Materiał pieczętny:

Lak czerwony

Wielkość:

cm

Datacja:

86

Pieczęć nr 96

Napis napieczętny:

SIGILLUM ECCL[ESIAE] PAR[OCHIALIS] LEMBARGENSIS

Pieczęć obrazowa, przedstawiająca postać patronów kościoła

świętych  Piotra  i  Pawła  w  postawie  siedzącej  w  obłoku

Wyobrażenie

z  atrybutami  świętości  oraz  aureolami  promieniującymi.

napieczętne:

Z prawej strony emblematu św. Piotr trzymając w swej prawej

dłoni trzy klucze zawieszone na kole, w lewej księgę. Z lewej

strony  pieczęci  widnieje  postać  św.  Pawła  trzymającego

w prawej ręce miecz oparty o prawe ramię.

6  ApB, Documenta Matrimonalia ab anno 8 ad 88 paroch[ia] Strasb[urg] 8-88, bez sygn.

6  ApB, Acta Decanum Strasburgensis concernentia Benefi[cium] Lembarg [8-906], bez sygn.

Kształt pieczęci:

Kolisty

Rodzaj pieczęci:

Korporacyjna, parafialna

– Kruszyny

Materiał pieczętny:

Lak czerwony

Wielkość:

cm

Datacja:

868

Pieczęć nr 06

Napis napieczętny:

SIGILLUM ECCLESIAE PAROCHIA[LIS] KRUSIN[ENSIS]

Wyobrażenie

Pieczęć obrazowa. Pontyfikalna postać patrona kościoła

napieczętne:

św. Mikołaja.

Kształt pieczęci:

Kolista

Rodzaj pieczęci:

Korporacyjna, parafialna

– Nieżywięć

Materiał pieczętny:

Tusz fioletowy

Wielkość:

cm

Datacja:

890

Pieczęć nr 65

Napis napieczętny:

SIGILLUM ECCL[ESIAE] PAROCHIALIS NIEŻYWIĘĆ

Wyobrażenie

Pieczęć obrazowa. Postać patrona – Jana Chrzciciela w pozy-

napieczętne:

cji stojącej z atrybutami męczeństwa w prawej ręce oparty na

ramieniu krzyż, w lewej dłoni głowa na misie.

Kształt pieczęci:

Kolista

Rodzaj pieczęci:

Korporacyjna, parafialna

– Lembarg

Materiał pieczętny:

Tusz fioletowy

Wielkość:

cm

Datacja:

895

Pieczęć nr 66

Napis napieczętny:

SIGILLUM ECCL[ESIAE] PAR[OCHIALIS] LEMBARGENSIS

Pieczęć obrazowa. W kole patroni kościoła parafialnego w po-

Wyobrażenie

stawie  stojącej  z  atrybutami  świętości.  Po  prawej  św.  Paweł

napieczętne:

z mieczem, po lewej św. Piotr z kluczami w lewej dłoni i księgą

w prawej. Nad ich głowami aureole.

6  ApB, Acta decanum Strasburg[ensis] koncern[entia] Benefi[cium] Kruszyn [800-889], bez sygn.

65  ApB, Acta Decanum Strasburgensis concernentia Benefii Nieżywieć [795-855], bez sygn.

66  ApB,  [Wizytacje  dziekańskie,  zarządzenia  biskupie,  inwentarze  dóbr  parafialnych  dotyczące  parafii Lembarg], 898-90, bez sygn.

Kształt pieczęci:

Kolista

Rodzaj pieczęci:

Korporacyjna, parafialna

– Kruszyny

Materiał pieczętny:

Tusz czarny,

tłok do pieczęci lakowej

Wielkość:

cm

Datacja:

897

Pieczęć nr 67

Napis napieczętny:

SIGILLUM ECCL[ESIAE] PAR[OCHIALIS] LEMBARGENSIS

Wyobrażenie

Pieczęć obrazowa wykonana tłokiem do pieczęci lakowej stąd

napieczętne:

obraz negatywowy. Pontyfikalna postać patrona kościoła

św. Mikołaja.

Kształt pieczęci:

Kolista

Rodzaj pieczęci:

Korporacyjna, parafialna

– Lembarg

Materiał pieczętny:

Tusz zielony

Wielkość:

cm

Datacja:

898

Pieczęć nr 68

Napis napieczętny:

SIGILLUM ECCL[ESIAE] PAR[OCHIALIS] LEMBARGENSIS

Wyobrażenie

Pieczęć obrazowa, przedstawiająca postać patronów kościoła

napieczętne:

świętych Piotra i Pawła w postawie siedzącej w rękach atrybuty

świętości.

Kształt pieczęci:

Kolista

Rodzaj pieczęci:

Korporacyjna, parafialna

– Pokrzydowo

Materiał pieczętny:

Tusz fioletowy

Wielkość:

cm

Datacja:

907

Pieczęć nr 569

Napis napieczętny:

SIGILLUM ECCLESIAE POKRZYDOVIENSIS

Wyobrażenie

Pieczęć obrazowa. Matka Boża w postawie stojącej na księżycu

napieczętne:

z  jej  rąk  biją  promienie.  Kościół  parafialny  pod  wezwaniem

Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny.

67  ApB, Acta decanum Strasburg[ensis] koncern[entia] Benefi Kruszyn [800-889], bez sygn.

68  ApB,  [Wizytacje  dziekańskie,  zarządzenia  biskupie,  inwentarze  dóbr  parafialnych,  dotyczące  parafii Lembarg] 898-90, bez sygn.

69  ApB, Acta decanalia Pokrzydowo 907 [907-98], bez. sygn.

Kształt pieczęci:

Kolista

Rodzaj pieczęci:

Korporacyjna, parafialna

– Jastrzębie

Materiał pieczętny:

Tusz fioletowy

Wielkość:

,5 cm

Datacja:

90

Pieczęć nr 670

Napis napieczętny:

SIGILLUM ECCLESIAE PAROCHIALIS JASTRZEMBIENSIS

Pieczęć obrazowa. Prezentuje Nawiedzenie Najświętszej Maryi

Wyobrażenie

Panny,  to  zarazem  patronat  parafii.  Widoczne  trzy  postacie

napieczętne:

od prawej: Matka Boża, w środku brzemienna święta Elżbieta,

od strony lewej Zachariasz, mąż św. Elżbiety.

1.3.4. Odciski pieczętne instytucji Dozoru Kościelnego

Kształt pieczęci:

Kolista

Rodzaj pieczęci:

Korporacyjna, dozór

kościelny, Brodnica

Materiał pieczętny:

Tusz zielony

Wielkość:

,5 cm

Datacja:

878

Pieczęć nr 77

W dwóch kołach: KIRCHENVORSTAND D[ER] KATH[OLISCHE]

Napis napieczętny:

PFARRGEM[AINDE] z[u] HL[HEILIGE] CATHARINA, w środku:

IN STRASBURG KR[EIS] & DEC[ANAT] STRASBURG

Pieczęć obrazowa: Prawdopodobnie popiersie św. Katarzyny,

Wyobrażenie

być  może  omyłkowo  św.  Katarzyny  ze  Sieny.  W  lewej  dłoni

napieczętne:

trzyma gałązkę palmową, w prawej – nieczytelne. Nad głową

aureola.

70  ApB, [Sprawozdania finansowe: dochody i rozchody, dotyczące parafii Jastrzębie, 88-9], bez sygn.

7  ApB, Acta Decan[um] Strasburg concernent[ia] Benef[i] Strasburg [806-98], bez sygn.

Kształt pieczęci:

Kolista

Rodzaj pieczęci:

Korporacyjna, dozór

kościelny, Kruszyny

Materiał pieczętny:

Tusz czarny

Wielkość:

cm

Datacja:

880

Pieczęć nr 87

ZARZĄD KOŚCIOŁA RZYM[SKO] KAT[OLICKIEGO] ŚW[IETEGO]

Napis napieczętny:

MIKOŁAJA  –  KRUSZYN,  DEK[ANACIE]  BRODNICKIM  W/PR

[WESTPREUSEN]

Wyobrażenie

Pieczęć obrazowa. W kole pontyfikalna postać patrona

napieczętne:

kościoła św. Mikołaja.

Kształt pieczęci:

Kolisty

Rodzaj pieczęci:

Korporacyjna, dozór

kościelny, Brudzawy

Materiał pieczętny:

Tusz zielony

Wielkość:

,5 m

Datacja:

889

Pieczęć nr 97

W trzech rzędach: KIRCHENVORSTAND D[ER] KATH[OLISCHE]

Napis napieczętny:

PFARRGEM[AINDE]  Z[U]  H[EILIGE]  ANDREAS,  w  środku:

KR[EIS] STRASBURG; wewnątrz poziomo: DR. BRUDZAW

Wyobrażenie

napieczętne:

Pieczęć obrazowa. Wizerunek krzyża łacińskiego.

Kształt pieczęci:

Kolista

Rodzaj pieczęci:

Korporacyjna, dozór

kościelny, Górale

Materiał pieczętny:

Tusz fioletowy

Wielkość:

,5 cm

Datacja:

89

Pieczęć nr 07

KIRSCHENVORSTAND DER KATH[OLISCHE] FILIAGEMEINDE

Napis napieczętny:

ZU GORALL; w wewnętrznym otoku; KREIS U[ND] DEKANAT

STRASSBURG W/PR[WESTPREUSEN]

Wyobrażenie

Pieczęć obrazowa. Postać św. Mikołaja, patrona kościoła,

napieczętne:

stojąca na obłoku, na głowie infuła, w rękach atrybuty:

w prawej pastorał w lewej krzyż łaciński.

7  ApB, Acta decanum Strasburg koncern[entia] Benefi Kruszyn [800-889], bez sygn.

7  Ibidem.

7  ApB, [Wizytacje dziekańskie, zarządzenia biskupie, inwentarze dóbr parafialnych, 898-90], bez sygn.

5

Kształt pieczęci:

Kolista

Rodzaj pieczęci:

Korporacyjna, dozór

kościelny, Lembarg

Materiał pieczętny:

Tusz zielony

Wielkość:

,5 cm

Datacja:

898

Pieczęć nr 75

KIRSCHENVORSTAND DER KATH[OLISCHE] PFARRGEMEINDE

Napis napieczętny:

ZU LEMBARG; w wewnętrznym otoku; KR[EIS] & DEC[ANAT]

STRASSBURG W/PR. [WESTPREUSEN]

Wyobrażenie

Pieczęć obrazowa. Patroni kościoła parafialnego z atrybutami,

napieczętne:

stojący na obłoku. Po prawej św. Paweł z mieczem po lewej

św. Piotr z kluczem. Nad ich głowami aureole.

Kształt pieczęci:

Okrągła

Rodzaj pieczęci:

Korporacyjna, parafialna

– Bobrowo

Materiał pieczętny:

Tusz niebieski

Wielkość:

cm

Datacja:

897

Pieczęć nr 76

W trzech kołach: KIRCHENVORSTAND D[ER] KATH[OLISCHE]

Napis napieczętny:

PFARRGEMEINDE z[u] HL[HEILIGE] JACOBUS, w środku

w kole: IN BOBROWO; KR[EIS] U[ND] DEC[ANAT]: STRASBURG

Wyobrażenie

Pieczęć  obrazowa:  Popiersie  patrona  parafii  św.  Jakuba

napieczętne:

z atrybutami: w lewej dłoni księga, w prawej laska pielgrzymia,

na lewym ramieniu kapelusz pielgrzymi.

75  Ibidem.

76  ApB, Acta 870. [Korespondencja z dziekanem dotycząca sprawozdań finansowych z parafii Bobrowo,

870-899], bez sygn.

6

Kształt pieczęci:

Owalna

Rodzaj pieczęci:

Korporacyjna, dozór

kościelny, Nieżywięć

Materiał pieczętny:

Tusz czarny

Wielkość:

,5 cm

Datacja:

90

Pieczęć nr 77

W dwóch rzędach: KIRCHENVORSTAND d[er] KATH[OLISCHE]

Napis napieczętny:

PFARRGEMEINDE NIEŻYWIĘĆ w środku: KR[EIS] DEC[ANAT]

STRASBURG W/PR [WESTPREUSEN]

Wyobrażenie

Pieczęć obrazowa, prezentuje chrzest Jezusa przez Jana

napieczętne:

Chrzciciela, tenże z krzyżem opartym o lewe ramię.

1.3.5. Odciski pieczętne biskupie oraz innych instytucji

szczebla diecezjalnego

Kształt pieczęci:

Kolista

Rodzaj pieczęci:

Biskupia

Materiał pieczętny:

Lak czerwony

Wielkość:

cm

Datacja:

805

Pieczęć nr 78

Napis napieczętny:

Nieczytelny,  niezachowany  w  całości.  Z  dokumentu  wynika,

że jest to pieczęć biskupa Ksawerego Rydzyńskiego.

Pieczęć herbowa, bazująca na herbie Wierzbna. Tarcza o niety-

powym owalnym kształcie dwudzielna w pas nad i pod którym

znajdują  się  trzy  takie  same  lilie79.  W  klejnocie  nad  hełmem

w koronie kolumna przebita strzałą z grotem i upierzeniem. Tar-

Wyobrażenie

czę okala płaszcz herbowy, na którego prawej stronie znajduje

napieczętne:

się infuła biskupia, po lewej natomiast pastorał podłożony pod

tarczę. Poniżej tarczy krzyż maltański zawieszony na wstędze.

Herb okalają oznaki godności biskupiej: kapelusz kardynalski,

od którego odchodzą ozdobne sznury z nietypowo ułożonymi

chwostami po 6 na każdej ze stron.

77  ApB, Acta Decanum Strasburgensis concernentia Benefii Nieżywieć [795-855], bez sygn.

78  ApB, Acta Decanat[um] Strasburg[ensis] concern[entia] Statum Beneficior[um] [80-850], bez sygn.

79  Lilia heraldyczna (fr. Fleur-de-lis – kwiat lilii) – figura heraldyczna w kształcie stylizowanego kwiatu

lilii, najprawdopodobniej kosaćca żółtego (Iris pseudacorus). Zob. A. Znamierowski, op. cit., s. 7-9.

7

Kształt pieczęci:

Owalna

Rodzaj pieczęci:

Biskupia

Materiał pieczętny:

Lak czerwony

Wielkość:

cm na  cm

Datacja:

807

Pieczęć nr 580

Napis napieczętny:

Nie występuje

Pieczęć herbowa, bazująca na herbie Wierzbna. Tarcza o niety-

powym owalnym kształcie dwudzielna w pas nad i pod którym

znajdują się trzy takie same lilie. W klejnocie8 nad hełmem

w koronie kolumna przebita strzałą z grotem i upierzeniem.

Wyobrażenie

Tarczę  okala  płaszcz  herbowy8,  na  którego  prawej  stronie

napieczętne:

infuła  biskupia,  po  lewej  natomiast  pastorał  podłożony  pod

tarczę. Poniżej tarczy krzyż maltański zawieszony na wstędze.

Herb okalają oznaki godności biskupiej: kapelusz kardynalski,

od którego odchodzą ozdobne sznury z nietypowo ułożonymi

chwostami po 6 na każdej ze stron.

Kształt pieczęci:

Kolista

Rodzaj pieczęci:

Biskupa sufragana

Materiał pieczętny:

Lak czerwony

Wielkość:

,5 cm

Datacja:

80

Pieczęć nr 68

Napis napieczętny:

SIG[ILLUM]  CONS[ISTORII]  G[E]N[E]R[A]L[IS]  CULM[ENSIS]

S[E]DE VAC[ANTE] ADMIN[ISTRATOR] WILKXYCKI

Pieczęć herbu Nałęcz. Nad tarczą okrytą płaszczem herbowym

Wyobrażenie

korona. Z jej prawej strony infuła biskupia, po lewej natomiast

napieczętne:

pastorał podłożony pod tarczę. Herb okalają oznaki godności

biskupiej: kapelusz kardynalski, od którego odchodzą ozdobne

sznury z chwostami po 7 na każdej ze stron.

80  ApB, Acta Decanat[um] Strasburg[ensis] concern[entia] Statum Beneficior[um] [80-850], bez sygn.

8  Klejnot heraldyczny – cymer (łac. clenodium), zwieńczenie hełmu łączące się z nim za pośrednictwem

korony rangowej lub przepaski, z której rozwijały się labry. Zob. P. Dudziński, Alfabet…, s. 8.

8  Płaszcz  heraldyczny  –  płaszcz  książęcy,  płaszcz  herbowy;  heraldyczna  zewnętrzna  oznaka  godno-

ści  w  postaci  płaszcza  okrywającego  tarczę  herbową.  Stosowany  od  końca  XVI  wieku,  wywodzi  się

od płaszczy koronacyjnych i płaszczy ceremonialnych używanych przez feudalnych dostojników i wyż-

sze rycerstwo. Zob. Ibidem.

8  ApB, Acta Decanat[um] Strasburg[ensis] koncern[entia] Statum Beneficior[um] [80-850], bez sygn.

8

Kształt pieczęci:

Kolista z wypustkami

Rodzaj pieczęci:

Biskupa sufragana

Materiał pieczętny:

Ciasto opłatkowe, papier

Wielkość:

cm

Datacja:

88

Pieczęć nr 78

Od zewnątrz: JOANN[ES]: DE NAŁĘCZ WILKXYCKI

Napis napieczętny:

ARCHIDIAC[ONUS] NOM[INATUS] SUF[RAGANEUS]

CUL[MENSIS], w środku: SEDE VACAN[TE] ADMINIS[TRATOR]

G[ENERA]LIS DIOECESIS CULM[ENSIS]

Pieczęć  herbowa.  Pieczęć  herbu  Nałęcz,  nad  tarczą  okrytą

płaszczem  herbowym  korona.  Z  jej  prawej  strony  infuła  bi-

Wyobrażenie

skupia,  po  lewej  natomiast  pastorał  podłożony  pod  tarczę.

napieczętne:

Herb okalają oznaki godności biskupiej: kapelusz kardynalski,

od  którego  odchodzą  ozdobne  sznury  z  chwostami  po  7  na

każdej ze stron.

Kształt pieczęci:

Kolista z wypustkami

Rodzaj pieczęci:

Biskupia

Materiał pieczętny:

Ciasto opłatkowe, papier

Wielkość:

cm

Datacja:

8

Pieczęć nr 885

Napis napieczętny:

IGNATIUS STANISLAUS EPISCOP[US] CULMENSIS

Pieczęć herbowa. Tarcza herbu dwudzielna w słup. Po prawej

stronie w kole krzyż kawalerski po lewej krokiew zaszczytna86

Wyobrażenie

pod  nią  gwiazda  i  zwierze  w  pogoni.  W  miejsce  hełmu

napieczętne:

infuła  po  jej  prawej  stronie  pastorał  podłożony  pod  tarcze,

po  lewej  hełm.  Herb  okalają  oznaki  godności  biskupiej:

kapelusz  kardynalski,  od  którego  odchodzą  ozdobne  sznury

z chwostami po 6 na każdej ze stron.

8  ApB, Acta Cursoriarum Decanatus Strasburgensis a Die  Julii 87-85, bez sygn.

85  ApB, Acta Decana[tum] Strasburg[ensis] concernent[ia] Benef[i] Strasburg [806-98], bez sygn.

86  Figura heraldyczna – wzór występujący na tarczy herbowej, powstały z podziału tarczy, zaliczany do

szeroko pojętych godeł heraldycznych. Figury heraldyczne są tworzone przez przecięcie tarczy herbo-

wej liniami, najczęściej prostymi, rzadziej łukowatymi, pod różnymi kątami i w różnych kierunkach.

Przecinając tarczę herbową od krawędzi do krawędzi, najczęściej parami, tworzą obszar wypełniany

innym kolorem (tynkturą) niż reszta tarczy. Powstały w ten sposób wzór nazywany jest figurą heral-

dyczną zaszczytną. Zob. P. Dudziński, Alfabet…, s. 5-60.

9

Kształt pieczęci:

Kolisty

Rodzaj pieczęci:

Biskupa sufragana

Materiał pieczętny:

Ciasto opłatkowe, papier

Wielkość:

cm

Datacja:

857

Pieczęć nr 987

Napis napieczętny:

SIGILLUM ADMINISTR[ATORIS] EP[ISCO]PATUS CULMENSIS

Wyobrażenie

Pieczęć obrazowa. W kole krzyż kawalerski. Jak wynika z do-

napieczętne:

kumentu to pieczęć biskupa sufragana Grzegorza Feschke.

Kształt pieczęci:

Okragła

Rodzaj pieczęci:

Biskupia – diecezjalna

Materiał pieczętny:

Ciasto opłatkowe,

papier ozdobny

Wielkość:

6,5 cm

Datacja:

86

Pieczęć nr 088

Napis napieczętny:

JOANNES  MISERATIONE  DIVINA  ET  S[ANCTAE]  SEDIS

APOSTOLICAE GRATIA EPISCOPUS CULMENSIS

Pieczęć herbowa. W polu herbowym cztery mobilia89: w środko-

wej górnej części krzyż kawalerski w wieńcu laurowym, poniżej

tarcza, na której widnieje godło w kształcie drzewa swym pniem

nawiązujące do rosochy90, z wyraźnymi korzeniami i liśćmi. Po

prawej stronie postać Maryi ze złożonymi dłońmi jak do modli-

twy, stojącej w koronie z aureolą z gwiazd. Po lewej stronie tarczy

głównej św. Wawrzyniec w postawie stojącej z atrybutami mę-

Wyobrażenie

czeństwa. Hełm zamknięty na wprost zwieńczony koroną ran-

napieczętne:

gową9. Nad nim klejnot w formie skrzydeł orlich, między nimi

niewiasta w całej postaci trzymająca oburącz na głowie prawdo-

podobnie nałęczkę. W miejscu labrów po prawej stronie infuła,

a na niej krzyż kawalerski, po przeciwnej stronie pastorał zdobny

w ornament roślinny zwieńczony kwiatem, podłożony pod tar-

czę. Obydwa zwrócone ukłonem w stronę hełmu. Nad herbem

oznaka godności kościelnej: kapelusz kardynalski z ozdobnymi

sznurami z sześcioma chwostami na każdej ze stron.

87  ApB, Acta Decana[tum] Strasburg[ensis] concernent[ia] Benef[i] Strasburg [806-98], bez sygn.

88  ApB, Acta Decanum Strasburgensis concernentia Benefii Lembarg [8-906], bez sygn.

89  Mobilia herbowe – godła heraldyczne umieszczane na tarczy herbowej, nazywane także figurami zwy-

kłymi. Stanowią liczną grupę godeł heraldycznych, czasem uważaną za jedyną i właściwą ich grupę.

Jak wskazuje nazwa, obejmują wszelkie przedstawienia herbowe ruchome, w przeciwieństwie do figur

heraldycznych, które zgodnie z regułami mają określone miejsce na tarczy i nie mogą być dowolnie

przemieszczane. Zob. P. Dudziński, Alfabet…, s. 6-67.

90  Rosocha – to figura herbowa, element tarczy herbu, przypominająca kształtem literę „Y”. Zob. A. Zna-

mierowski, op. cit., s. 9-.

9  Korona rangowa – element herbu rycerskiego i szlacheckiego. Umieszczana pierwotnie zwykle na heł-

mie jest jedną z heraldycznych oznak godności. Zob. P. Dudziński, Współczesne…, s. 7.

0

Kształt pieczęci:

Kolista

Rodzaj pieczęci:

Urzędu oficjała

generalnego

Materiał pieczętny:

Tusz czarny

Wielkość:

cm

Datacja:

867

Pieczęć nr 9

Napis napieczętny:

OFFICIUM

VICARIATUS

GENERALIS

EPISC[OPATUS]

CULMENSE

Pieczęć  herbowa.  Herb  diecezji.  Tarcza  herbu  dwudzielna

w słup z polem sercowym, na którym widnieje krzyż kawalerski.

Po prawej stronie herbowej wizerunek Matki Bożej w koronie

z aureolą z gwiazd, stojącej na obłoku, po lewej św. Wawrzy-

niec  z  atrybutami  męczeństwa:  kratą  i  gałązką  palmy.  Hełm

Wyobrażenie

zamknięty na wprost, zwieńczony koroną rangową. W klejno-

napieczętne:

cie trzy strusie pióra. W miejscu labrów9 po prawej pastorał

zdobiony  motywem  roślinnym  zwieńczony  kwiatem  na  skos

w stronę hełmu, podłożony pod tarczę. Po lewej stronie infuła bi-

skupia na skos w stronę hełmu. Poniżej tarczy order herbowy9

w kształcie krzyża łacińskiego umieszczony na kollanie95 podło-

żonej pod tarczę. Ponad herbem kapelusz kardynalski ozdobiony

sznurami z sześcioma chwostami na każdej ze stron.

9  ApB, [Sprawozdania finansowe i korespondencja ich dotycząca, parafia Szczuka, 868-98], bez sygn.

9  Labry – części zewnętrzne tarczy herbowej, mające kształt wielkich liści wyszczerbionych, wyrastają-

cych z boków hełmu, zwykle symetrycznie po obu stronach, często obejmujące jako ornament również

całą tarczę herbową. Zob. Ibidem, op. cit. 7-9.

9  Order  herbowy  –  nadawał  herbowi  dostojności,  był  pewnego  rodzaju  oznaką  godności.  Ordery  na-

dawane  konkretnej  osobie  za  konkretne  zasługi  nie  wchodziły  na  trwałe  do  herbu  i  nie  podlegały

dziedziczeniu. W herbie umieszczano je na kollanach lub wstęgach orderowych w taki sposób, że góra

kollany znajdowała się za tarczą herbową – kollana była „podłożona” pod tarczę – godło orderowe zaś

poniżej niej. Zob. P. Dudziński, Alfabet..., s. 0.

95  Kollana – używany w nowszej falerystyce specjalistyczny termin określający łańcuch (naszyjnik) ozna-

czający najwyższy stopień orderu. Zob. Ibidem.

Kształt pieczęci:

Kolista

Rodzaj pieczęci:

Biskupia – diecezjalna

Materiał pieczętny:

Ciasto opłatkowe, papier

zdobiony w ząb

Wielkość:

6,5 cm

Datacja:

890

Pieczęć nr 96

Napis napieczętny:

AUGUSTINUS  MISERATIONE  DIVINA  ET  S[ANCTAE]  SEDIS

APOSTOLICAE GRATIA EPISCOPUS CULMENSIS

Pieczęć herbowa. Tarcza herbu dwudzielna w słup z polem ser-

cowym, na którym widnieje krzyż kawalerski. Po prawej stronie

herbowej wizerunek Matki Bożej w koronie z aureolą z gwiazd,

stojącej na obłoku, po lewej św. Wawrzyniec z atrybutami mę-

czeństwa:  kratą  i  gałązką  palmy.  Hełm  zamknięty  na  wprost,

Wyobrażenie

zwieńczony  koroną  rangową.  W  klejnocie  trzy  strusie  pióra.

napieczętne:

W miejscu labrów po prawej pastorał zdobiony motywem ro-

ślinnym  zwieńczony  kwiatem  na  skos  w  stronę  hełmu,  pod-

łożony  pod  tarczę.  Po  lewej  stronie  infuła  biskupia  na  skos

w stronę hełmu. Poniżej tarczy order herbowy w kształcie krzy-

ża  łacińskiego  umieszczony  na  kollanie  podłożonej  pod  tar-

czę. Ponad herbem kapelusz kardynalski ozdobiony sznurami

z sześcioma chwostami na każdej ze stron.

Kształt pieczęci:

Kolisty

Rodzaj pieczęci:

Urzędowa, kapituły

katedralnej

Materiał pieczętny:

Tusz czarny

Wielkość:

cm

Datacja:

899

Pieczęć nr 97

Napis napieczętny:

SIGIL[LUM]  OFF[ICII]  VICAR[II]  CAPIT[ULIS]  CULM[ENSIS]

PELPLINI

Wyobrażenie

napieczętne:

Pieczęć obrazowa: w okrągłym wieńcu krzyż kawalerski.

96  ApB,  [Wizytacje  dziekańskie,  zarządzenia  biskupie,  inwentarze  dóbr  parafialnych,  dotyczące  parafii Lembarg, 898-90], bez sygn.

97  ApB, Acta 870 [Korespondencja z dziekanem dot. sprawozdań finansowych, parafia Bobrowo, 870-

899], bez sygn.

Kształt pieczęci:

Kolisty

Rodzaj pieczęci:

Oficjała generalnego

Materiał pieczętny:

Papierowa, wytłoczona

drukowana

Wielkość:

cm

Datacja:

95

Pieczęć nr 98

Napis napieczętny:

OFFIC[IUM]  [VICAR]IATUS  GENERALIS  EPISC[OPATUS]

CULMENSE

Pieczęć  herbowa.  Herb  diecezji.  Tarcza  herbu  dwudzielna

w  słup  z  polem  sercowym,  na  którym  widnieje  krzyż  kawa-

lerski.  Po  prawej  stronie  herbowej  wizerunek  Matki  Bożej

w  koronie  z  aureolą  z  gwiazd,  stojącej  na  obłoku,  po  lewej

św. Wawrzyniec z atrybutami męczeństwa: kratą i gałązką pal-

my. Hełm zamknięty na wprost, zwieńczony koroną rangową.

Wyobrażenie

W klejnocie trzy strusie pióra. W miejscu labrów po prawej pa-

napieczętne:

storał zdobiony motywem roślinnym zwieńczony kwiatem na

skos w stronę hełmu, podłożony pod tarczę. Po lewej stronie

infuła biskupia na skos w stronę hełmu. Poniżej tarczy order

herbowy w kształcie krzyża łacińskiego umieszczony na kol-

lanie podłożonej pod tarczę. Ponad herbem kapelusz kardy-

nalski ozdobiony sznurami z sześcioma chwostami na każdej

ze stron.

1.3.6. Odciski pieczętne instytucji państwowych

Kształt pieczęci:

Kolista

Rodzaj pieczęci:

Administracji państwowej

– Rejencja Kwidzyńska

Materiał pieczętny:

Lak czerwony

Wielkość:

,5 cm

Datacja:

85

Pieczęć nr 599

Napis napieczętny:

KONIG: PREUSS. REGIERUNG ZU MARIENWERDEN

Pieczęć herbowa. Na tarczy orzeł rozparty w koronie. Powyżej

Wyobrażenie

korona herbowa. W miejscu trzymaczy postacie ludzkie stoją-

napieczętne:

ce na prostym postumencie, opierające się o tarcze w drugiej

ręce  trzymające  broń.  Poniżej  krzyż  maltański  umieszczony

na kollanie podłożonej pod tarczę.

98  ApB, Acta decanalia [8-858; 9-90], bez sygn.

99  ApB, Acta Decanatus Strasburgensis concernantia Conduitam [8-85], bez sygn.

Kształt pieczęci:

Kolista

Rodzaj pieczęci:

Administracji państwowej

– urząd stanu cywilnego

Materiał pieczętny:

Tusz granatowy

Wielkość:

cm

Datacja:

9

Pieczęć nr 6500

Napis napieczętny:

StandesBeamter In Strasburg / West Pr.

Wyobrażenie

Pieczęć  obrazowa.  Charakterystyczny  dla  III  Rzeszy  rozpo-

napieczętne:

starty orzeł trzymający w szponach wieniec ze swastyką.

Kształt pieczęci:

Kolisty

Rodzaj pieczęci:

Prywatna, sygnetowa

Materiał pieczętny:

Lak

Wielkość:

,5 cm

Datacja:

8

Pieczęć nr 750

Napis napieczętny:

Niewidoczny

Pieczęć obrazowa, nieczytelna, na pierwszym planie kolumna

Wyobrażenie

lub litera „L”. Z dokumentu wynika, że należy ona do nieja-

napieczętne:

kiego  Lezarowskiego,  który  dokonywał  inwentaryzacji  dóbr

parafialnych.

Kształt pieczęci:

Kolista

Rodzaj pieczęci:

Osobista, sygnetowa

Materiał pieczętny:

Lak czerwony

Wielkość:

,5 cm

Datacja:

87

Pieczęć nr 850

Napis napieczętny:

Brak

Wyobrażenie

Pieczęć obrazowa, nieczytelna. Z dokumentu wynika,

napieczętne:

że należała do Walentego Mroczyńskiego z Bobrowa.

500  ApB, Chrzty 95-9, bez. sygn.

50  ApB, Acta decanum Strasburg[ensis] koncern[entia] Benefi Kruszyn [800-889], bez sygn.

50  ApB, Acta Decan[um] Strasburg[ensis] concernent[ia] Benef[i] Strasburg [806-98], bez sygn.

Kształt pieczęci:

Sygnetowa, kwadratowa

Rodzaj pieczęci:

Osobista

Materiał pieczętny:

Lak czerwony

Wielkość:

cm

Datacja:

85

Pieczęć nr 950

Napis napieczętny:

Brak napisu

Wyobrażenie

Pieczęć obrazowa nieczytelna, z dokumentu wynika, iż jest to

napieczętne:

pieczęć rodziny Orłowskich z Konojad.

2. Kartografia i plany

Do specyficznych źródeł historycznych o cechach ikonograficznych zaliczyć

należy również materiały typu kartograficznego. Metodyka archiwalna zwraca

szczególną uwagę na te archiwalia, proponując specyficzny sposób ich opraco-

wania 50, tym samym doceniając ich walory informacyjne.

W zasobie badanego archiwum udało się odnaleźć tego typu dokumentację.

Należą do niej rysunki techniczne pochodzące z 9 roku, dotyczące planów

renowacji zachodniej fasady kościoła parafialnego oraz liczne plany sytuacyjne

odnoszące się do rozmieszczenia zabudowań parafialnych. Plany te, odnoszące

się do różnych parafii dekanatu, znajdują się w księgach zawierających inwen-

tarze dóbr parafialnych.

Na  szczególną  uwagę  zasługuje  dokumentacja  z  9  roku.  Składają  się  na

nią  karty formatu zbliżonego do A- przechowywane w formie rulonu. Wszyst-

kie  zawierają  podobną  legendę  umiejscowioną  w  prawym  dolnym  rogu  doku-

mentu:  Instandsetzung der Kathol[ische] Pfarkirche In Strasburg Westpr[eusen];

Giebel  Und  Madonnenbild  In  der  Westfront  [Renowacja  kościoła  parafialnego

w Brodnicy; Naczółek i obraz Madonny na zachodniej fasadzie]. Poniżej tytułu

zamieszczono datację:  Marienwerden, 26 Februar 1912, stąd można wnioskować,

iż wykonawcą tego projektu była rejencja kwidzyńska. Legenda uzupełniona jest

również o nieczytelny podpis korektora w kolorze czerwonym, wyraźna jest je-

dynie datacja:  Berlin, 17 Mai 1912. Zauważalne ślady przekreśleń oraz opisów

w kolorze czerwonym zachowane na rysunkach dokonane zostały przez odpo-

wiednie ministerstwo w Berlinie. Prezentowane karty zawierają precyzyjne szkice

lewej części zachodniej elewacji kościoła parafialnego. Sporządzone grafiki do-

tyczą stanu faktycznego oraz planów renowacji w postaci wykonania ozdobnych

zwieńczeń wieżyczek oraz dodania innych ozdobnych detali architektonicznych.

50  ApB, Acta Decanum Strasburgensis concernentia Benefii Lembarg [8-906], bez sygn.

50  H.  Robótka,  B.  Ryszewski,  A.  Tomczak,    op.  cit.,  s.  -;  Por.   Metodyka  pracy  archiwalnej,  red.

S. Nawrocki, S. Świerpocki, Poznań 00, s. 00-0.

5

Projekty te są dokładnie zwymiarowane. Warto dodać, że proponowane zmiany,

polegające na przywróceniu średniowiecznych zdobień, do dziś nie zostały zre-

alizowane,  co  znacznie  podnosi  wartość  powyższej  dokumentacji,  która  może

znaleźć swoje praktyczne zastosowanie podczas współczesnych prac konserwa-

torskich i renowacyjnych. Poniższa fotografia prezentuje jedną z kart:

Fot. . Plany renowacji zachodniej fasady kościoła z 9 roku.

W charakterystyce rysunków technicznych zawierają się również zamieszczo-

ne w księgach beneficjalnych plany zabudowań parafialnych. Stanowią one stały

element formularza dotyczącego opisu dóbr parafialnych, stąd ich częste wystę-

powanie  w  aktach  dekanalnych 505.  Nie  mają  one  tak  precyzyjnej  i  technicznej

postaci jak wyżej opisane archiwalia, gdyż są odręcznie sporządzonym planem

sytuacyjnym  obrazującym  orientacyjną  wielkość  i  rozmieszczenie  konkretnych

nieruchomości wraz z ich opisem. Szkice te, choć pozbawione znamion wymia-

rowania czy skali, stanowią ważne źródło dotyczące historii danej parafii.

3. Filatelistyka

W  zakresie  szeroko  rozumianej  ikonografii  zawierają  się  również  znaczki

pocztowe odnajdywane w zasobie tematycznego archiwum. Ich umiejscowienie

wynika  z  charakterystycznej  formy  listów  oraz  tworzonych  na  ich  podstawie

poszytów,  co  w  konsekwencji  prowadziło  do  zamieszczania  w  tego  typu  jed-

nostkach archiwalnych również kopert, a wraz z nimi znaczków pocztowych.

Należy  zauważyć,  że  wiele  z  tych  znaków  zostało  już  wcześniej  usuniętych,

o czym świadczą ślady na kopertach, kilka z nich jednak ocalało, tym bardziej

więc należy o nich wspomnieć.

Jednym z najstarszych znaków, który może budzić zainteresowanie filateli-

stów, jest bordowy, ząbkowany znaczek z 897 roku, który należał do poczty

505  ApB, Acta Decanum Strasburgensis concernentia Benefii Lembarg [8-906], bez sygn.

6

niemieckiej, o czym świadczy napis w górnej części znaczka:  Reichspost, u dołu

nominał:  10 pf.  pomiędzy napisami godło w postaci rozpostartego orła. Ma on

wymiary  x ,5 cm 506. O jego wartości świadczy fakt stosowania w Niemczech

znaczków pocztowych dopiero od 87 roku 507, zatem wyżej opisany stanowi

jeden z najstarszych egzemplarzy.

Fot. . Znaczek pocztowy – Reichspost.

Równie odległej chronologii są odnalezione znaczki proweniencji polskiej. War-

to tu wspomnieć o pochodzącym z 99 roku znaczku w kolorze czerwonym, któ-

ry w swej centralnej części zawiera nominał:  10, z uwagi na datację (po reformie

monetarnej  Władysława  Grabskiego  z  9  roku)  zapewne  chodzi  tu  o  dziesięć

złotych bądź groszy. O polskim pochodzeniu świadczy napis u dołu:  Poczta Polska

umieszczony na wstędze oraz logo poczty w postaci trąbki z założoną pod nią bły-

skawicą, które umiejscowione jest dwukrotnie po prawej i lewej stronie znaczka

w jego górnej części; pomiędzy nimi widnieje godło Polski – orzeł w koronie 508.

Innego typu jest umiejscowiony w tym samym dokumencie dowód opłaty za

usługi pocztowe w postaci znaczka dopłaty. Ma on wymiary  x  cm, wykona-

ny jest w kolorze czarnym i w środkowej części zawiera nominał w wysokości

50 złotych lub groszy (waluta nie została podana). Ponad cyfrą widnieje napis:

POCZTA POLSKA, a u dołu znaczka napis:  DOPŁATA.  Niżej zamieszczono foto-

grafię wyżej opisanych:

Fot. 5. Znaczek – Poczta Polska

Fot. 6. Znaczek dopłaty

506  Znaczek odnaleziony w: ApB, Congregation Arbeit [889-907], bez sygn.

507  Znaczek, [w:]  Nowa Encyklopedia Powszechna, red. B. Petrozoli-Skowrońska, t. 6, Warszawa 997, s. 09.

508  ApB, Acta decanalia  [8-858; 9-90], bez sygn.

7

4. Zdobnictwo ksiąg

Wśród wielu zagadnień, jakie można zawrzeć w problematyce ikonograficznej,

w przypadku opisywanego archiwum wyróżnić można jeszcze jedną jego cechę

w postaci zdobnictwa ksiąg. Co prawda nie odnajdziemy tu iluminacji o szcze-

gólnych walorach artystycznych, problematykę tę należy jednak postrzegać przez

pryzmat urzędu, który tworzył dokumentację parafialną. Jego kancelaria nie po-

siadała zazwyczaj profesjonalnego personelu, miała charakter raczej prywatny,

a w związku z tym pracownicy realizowali zadania kancelaryjne na marginesie

innych  swych  funkcji.  Zatem  wszelkie  przejawy  zdobnictwa  należy  zaznaczyć

i wyróżnić, gdyż wymagały od swych twórców szczególnego zaangażowania.

Oczywiście motywów dekoracyjnych należy szukać w najstarszych archiwa-

liach, jak wiadomo większość z nich nie przetrwała do naszych czasów, stąd

również brak wiedzy na ten temat. Z pomocą po raz kolejny przychodzą akta

wizytacyjne, które pośrednio potwierdzają wyjątkowe zaangażowanie kanceli-

stów w tworzenie ksiąg. W jednej z najstarszych zachowanych wizytacji biskupa

Olszowskiego  z  667  roku 509  czytamy:  „Metricae  baptisatorum  ab  anno  67

libro maiori in folio comprehensae consservantur et continuantur. Ligatus ru-

bea compactura codex, copulatorum vero viridi tegumento obvolutus et consar-

tus liber oblonga figura” 50.   Zadowalający stan ksiąg, na który zwraca uwagę

wizytator pozwala sądzić, że były one również odpowiednio ozdobione. Już nie

na zasadzie domysłów można się na ten temat wypowiedzieć w oparciu o naj-

starsze zachowane metrykalia, które były już wyżej opisywane. Ich strony tytu-

łowe mają znamiona zdobień. Strona tytułowa księgi zmarłych z 69 roku 5

posiada w swej górnej części wytłuszczony znak krzyża, a poniżej wielkimi lite-

rami napis w dwóch rzędach:  LIBER MORTUORUM.  Zastosowano tu abrewiację

w postaci wpisania litery  M w  U. Tytuł ten zajmuje jedną trzecią części strony.

Poniżej dużo mniejszymi literami w jednej linii sentencja:  Beati qui in Domino

morientur 5 .  Dalej czcionka zwiększa swą postać i w trzech rzędach widnieje

tekst:  AB ANNO/VERBI INCARNATI/1694.  Cały napis wykonano starannie, litery

są odpowiednio wytłuszczone, a cyfry ozdobnie wydłużone. W podobny sposób

ozdobiono księgę chrztów z 69 roku 5, co prezentują poniższe fotografie:

509  Wiz. 667, s. 58.

50  [Tłum. K.M.]: „Metryki chrzcielne są od roku 67 w dużej księdze spisane, dobrze utrzymane i kon-

sekwentnie prowadzone. Robią wrażenie oprawionego na czerwono kodeksu, księgi metryki zaślubio-

nych w oprawie zielonej”.

5  ADT,  Strasburg  Westpr[eußen]  ta[ufregister]  60,  659-67;  79-759,  toten[buch]  87-89;

traureg[ister] 79-75, sygn. AA 00.

5  [Tłum. K.M]: „Błogosławiony, kto zasnął w Panu”.

5  ADT,  Strasburg  Westpr[eußen]  ta[ufregister]  60,  659-67;  79-759,  toten[buch]  87-89;

traureg[ister] 79-75, sygn. AA 00.

8

Fot. 7. ADT,  Liber baptisatorum

Fot. 8. ADT,  Liber mortuorum

1640.1659-1672.1749-1759,

1694-1724.1736-1744,

sygn. AA 00.

sygn. AA 00.

To właśnie skromne zdobnictwo stron tytułowych stanowi charakterystyczny

i jedyny sposób ozdabiania ksiąg. Pomimo różnych charakterów pisma i czasu

powstania dokumentacji, można wyróżnić dla analizowanych archiwaliów kilka

podstawowych cech zdobniczych. Przede wszystkim tytuł księgi, bądź jej działu,

zapisywano większymi literami w środkowej części strony, tekst bywał często

podkreślany, a końcówki liter ozdobnie wydłużano, nagłówki w tekście zazwy-

czaj zapisywano grubszymi literami. Warto dodać, że wśród wielu odręcznie pi-

sanych dokumentów zdarzały się zapisane tak starannie, że choć nie mają one

żadnych zdobień z powodu pięknego charakteru pisma wzbudzają pozytywne

doznania estetyczne.

Celem tego rozdziału, jak wspomniano na wstępie, było zasygnalizowanie,

zachęcenie  do  kolejnych  analiz,  czy  wreszcie  wytyczenie  kierunków  dalszych

badań, realizując w ten sposób jeden z podstawowych celów archiwistyki oraz

tej  dysertacji  związanych  z  udostępnianiem  materiałów  archiwalnych.  Przed-

stawiona  wyżej  analiza  dokumentacji  archiwalnej  pod  względem  jej  walorów

ikonograficznych ukazuje użyteczność opisywanego zasobu do wielopłaszczy-

znowych oraz interdyscyplinarnych badań naukowych.

9

Rozdział V

Próba rekonstrukcji zespołu archiwalnego

1. Opracowanie archiwalne zasobu archiwum

parafialnego – zarys problematyki

1.1. Specyfika archiwistyki kościelnej

Analiza dokumentacji kościelnej wymaga odpowiedniego wprowadzenia. Koś-

ciół w sposób szczególny traktuje swoją spuściznę aktową, a w związku z tym

i  własne  archiwa.  Podstawową  zasadą  ustrojową  Kościoła  Katolickiego  w  za-

kresie organizacji archiwalnej jest istnienie archiwów kościelnych na wszystkich

szczeblach. Archiwa te uznaje się za jedną z najważniejszych i najistotniejszych

części administracji kościelnej. Nie podlegają one nadzorowi państwowej służby

archiwalnej, wchodzą jednakże w skład narodowego zasobu archiwalnego, jako

niepaństwowy  zasób  archiwalny 5.  Należy  zaznaczyć,  że  archiwa  kościelne  są

jednym z najczulszych instrumentów władzy zwierzchniej Kościoła i najpełniej

wyrażają istotę jego autonomii, opartej na samodzielności prawnej administracji

kościelnej 55.

Oprócz oczywistych analogii z archiwistyką ogólną, zwłaszcza na płaszczyź-

nie terminologii, archiwistyka kościelna charakteryzuje się pewnymi subtelnymi

różnicami, które dyktują archiwiście szczególne traktowanie tych materiałów

archiwalnych. Tę specyfikę doskonale obrazuje  List Okólny Papieskiej Komisji

do  Spraw  Dziedzictwa  Kulturowego  Kościoła 56  z  dnia  7  lutego  997  roku  na

temat pastoralnej funkcji archiwów kościelnych, który został przetłumaczony

i opublikowany przez księdza biskupa Jana Śrutwę. Fragment tego dokumentu

pozwolę sobie zacytować:

Wyznawcy Chrystusa podejmowali poprzez wieki nieustanne wysiłki, by tworzyć

kulturę o inspiracji chrześcijańskiej, która w promocji osoby ludzkiej upatruje szan-

sę na powodzenie ewangelizacji. Dobra kultury narodowej pełniły rolę pastoralną

5   Ustawa o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach z 14 lipca 1983 roku (tekst jednolity), Dz.U. 006, nr 97, poz. 67 i 67.

55  Problematykę sytuacji prawnej archiwów kościelnych omawia: H. Misztal,  Sytuacja prawna archiwum

parafialnego w Polsce, „ABMK”, t. 75 (00), s. 77-79.

56  Komisję  do  Spraw  Kościelnych  Dóbr  Kultury  powołał  papież  Jan  Paweł  II,  konstytucją  apostolską

Pastor bonus 6 kwietnia 988 roku. Pierwotnie nosiła ona nazwę Papieska Komisja do Zachowania

Artystycznego i Historycznego Dziedzictwa Kościoła, a po ukazaniu się konstytucji apostolskiej  Inde

pontyficatus Nostri initio  marca 99 roku zyskała pełną autonomię i przyjęła nazwę dzisiejszą.

Celem tej komisji jest troska o sztukę, archiwa i biblioteki kościelne oraz o całe kościelne dziedzictwo

historyczno-kulturowe w aspekcie ich przydatności do nowej ewangelizacji.

0

i  dlatego  już  sama  misja  Kościoła  nakazywała  troskę  o  ich  skuteczne  zabezpie-

czenie na przyszłość. Papieska Komisja ds. Dziedzictwa Kulturowego Kościoła [...]

pragnie poruszyć sprawę archiwów kościelnych, które są tabernakulami pamięci

wspólnot chrześcijańskich i narzędziami nowej ewangelizacji. Archiwa kościelne

powinny gromadzić wszystkie dokumenty, dzięki którym pisze się historie wspól-

not kościelnych, aby dać możliwość rzetelnej oceny przeszłości, w sensie uzyska-

nych rezultatów oraz popełnionych błędów i zaniedbań. Pozwala to z kolei widzieć

przyszłość w oparciu o Tradycję, gdzie pamięć staje się proroctwem [...] 57.

Rozdział pierwszy tego dokumentu, zwracając uwagę na kościelny sens troski

o źródła historyczne, wskazuje:

Dokumentacja zgromadzona w archiwach kościelnych jest dziedzictwem wielkim

i cennym. Geografia archiwów kościelnych – diecezjalnych, zakonnych i parafial-

nych – jest wręcz niemożliwa do pełnego opisania. Archiwa kościelne, przechowu-

jąc dokumentację dotyczącą osób i wydarzeń, kultywują pamięć o życiu Kościoła

i ukazują sens Tradycji. Pozwalają one zrekonstruować dzieje ewangelizacji i wta-

jemniczenia w życie chrześcijańskie, ukazują przejawy życia religijnego i miłosier-

dzia chrześcijańskiego. Zgromadzone w archiwach źródła historyczne dają Kościo-

łowi świadomość ciągłości, która od czynów i nauczania Chrystusa, poprzez doku-

menty z czasów męczenników oraz Ojców i także wieków późniejszych – ukazuje

proces ewangelizacji w wymiarze tak cząstkowym, jak i uniwersalnym. Ten rodzaj

pamięci kościoła pozwala odczytać historię Kościoła jako ciąg zdarzeń zbawczych,

a  następnie  nakłada  obowiązek  nawrócenia.  […]  W  archiwach  znajduje  odbicie

działalność religijna, kulturalna, naukowa i charytatywna Kościoła. Papież Paweł

VI  mawiał,  że  archiwa  kościelne  zachowują  ślady   transitus  Domini  przez  dzieje

ludzkości.  Od  prawie    tysięcy  lat,  Ewangelia  wchodzi  na  teren  różnych  kultur

i uwarunkowań historycznych, co owocuje rozlicznymi chrześcijańskimi zwyczaja-

mi lokalnymi i różnymi rozwiązaniami pastoralnymi. Nastąpiła konkretyzacja Tra-

dycji, powstały doświadczenia – dawne i nowe. W takiej sytuacji archiwa kościelne

umożliwiają pogłębioną refleksję nad wielorakim doświadczeniem Kościoła i po-

magają w zachowaniu jego tożsamości 58.

Papież Paweł VI mówił o potrzebie kultury historycznej, która w dokumen-

tach kościelnych dostrzega ślady i echa wędrówki Kościoła i samego Chrystusa

przez świat. Dorastanie do rozumienia tego wymaga czasu i odpowiedzialno-

ści osób korzystających i badających archiwa kościelne. Niezależnie, czy są to

osoby wyznania katolickiego, czy nie, obowiązuje je traktowanie tych archiwa-

liów z takim szacunkiem i uwagą, jakiej życzyliby sobie twórcy tej dokumenta-

cji oraz ich obecni właściciele. Specyfika tego typu dokumentacji, wykraczając

poza specyfikę archiwistyki ogólnej zwłaszcza w swym charakterze transcen-

dentnym, budzić może wątpliwości dotyczące obiektywizmu badacza. Archiwi-

styka kościelna oparta na rozważaniach natury teologicznej może wydawać się

57   List okólny Papieskiej Komisji ds. Dziedzictwa Kulturowego Kościoła z dnia 7 II 1997 na temat pastoralnej funkcji archiwów kościelnych (streszczenie), oprac. J. Śrutwa, „ABMK”, t. 70 (998), s. -7.

58  Ibidem.

kontrowersyjna. Obie te dziedziny stanowią wszak odrębną gałąź nauki z włas-

nymi  metodami  badawczymi.  Teologia  jako  refleksja  nad  tym,  co  zawarte  jest

w objawieniu, zakłada wiarę, to znaczy pewną postawę duchową, która jest ro-

zumna, lecz cechuje ją natura nienaukowa. Natomiast archiwistyka kościelna,

podobnie jak wszelkie dyscypliny historyczne, usiłuje za pomocą metod możliwie

obiektywnych właściwie gromadzić, przechowywać, opracowywać i udostępniać

zasoby archiwów, które pomagają odtworzyć przeszłość kościelnej społeczności

i nie tylko. Archiwista kościelny służy stworzeniu opisu konkretnych zmiennych

kolei Kościoła, bez żadnych zamiarów apologetycznych ani też nie ku ich zbudo-

waniu, lecz by przekazać to, co się naprawdę wydarzyło. Zatem konflikt między

naukami: teologią a historią, czy też innymi jest tylko pozorny.

Albowiem  w  istocie  nie  ma  dwóch  prawd  –  jednej  naukowej  a  drugiej  religijnej.

Wszystko, co jest prawdą naukowo dowiedzioną, jest prawdą bezwarunkową i nie

budzącą zastrzeżeń, która jako taka obowiązuje katolików, jak i nie katolików, a za-

tem nie może się wykluczać wzajemnie z prawdą religijną, to znaczy z tym, co dane

przez wiarę – jeśli uznajemy, że prawda religijna jest tak samo w pełni prawdą. Zatem

historyk nie musi się obawiać, że wnioski do jakich dochodzi dzięki wypróbowanym

metodom naukowym, mogą się okazać sprzeczne z tym, co skądinąd przyjmuje jako

człowiek wierzący. Skoro prawda jest jedna zarówno dla uczonego wierzącego, jak

i dla każdego innego uczonego, jego przekonania religijne nie mogą być nigdy prze-

szkodą, ani też nie mogą zmusić go do naginania pewnych wniosków, jeśli opiera się

na rzetelnych podstawach 59.

Opierając się o powyższe rozważania można zadać pytanie: Jeśli nie ma kon-

fliktu między naukami teologicznymi a innymi, czy podejmowanie tej proble-

matyki jest w ogóle zasadne, czy posiada praktyczne znaczenie dla badacza?

Z pewnością tak. Jeśli chcemy analizować źródła jakiejś instytucji musimy do-

trzeć do jej istoty, poznać jej naturę. Jeśli mowa więc o Kościele, to jego istota

w  znacznej  mierze  wypływa  z  teologii,  zatem  musimy  uwzględnić  implikacje

natury teologicznej. Dla archiwisty zadaniem podstawowym jest dogłębne po-

znanie twórcy zespołu, w tym przypadku jest nią Kościół, który widzi w sobie

bosko-ludzką  naturę.  Kościół  jest  ludem  bożym 50  o  hierarchicznym  ustroju.

Ta  hierarchia  ma  szczególną  wartość,  w  której  katolik  widzi  przedstawicieli

Boga na ziemi z władzą nauczycielską, jurysdykcyjną i udzielania sakramentów.

Ale oczywiście Kościół nie ogranicza się do samej hierarchii. Historia jednego

człowieka to nie historia Kościoła. Dlatego właśnie analizując jego dokumenta-

cję nie można zapomnieć o specyfice i naturze. Dotyczy to zwłaszcza archiwi-

sty, który w metodologii swej pracy szczególną rolę nadaje studiom nad twórcą

zespołu.

Analizując  specyfikę  archiwistyki  kościelnej,  prócz  wspomnianej  transcen-

dentnej charakterystyki, nie można zapomnieć o innych cechach szczególnych

tych archiwaliów. Z pewnością uwagę należy zwrócić również na niewystępującą

59  R. Aubert,  Wprowadzenie do historii Kościoła, [w:] J. Danielou, H. I. Marrou,  Historia Kościoła, przeł.

M. Tarnowska, t. , Warszawa 98,  s. 5-6.

50  Laikat –  Laos gr. Lud.

w innych rodzajach archiwów stabilność ustrojową twórcy zespołu, co z jednej

strony znacznie ułatwia pracę nad tymi archiwaliami, gdyż zasada proweniencji

oraz pertynencji terytorialnej nie powoduje tu takich problemów i komplikacji,

jak w przypadku innych archiwaliów, z drugiej zaś utrudnia wprowadzanie cezur

chronologicznych przy porządkowaniu tego typu dokumentacji. Z punktu widze-

nia metodologii archiwalnej sytuacja Kościoła, jako twórcy zespołu archiwalnego

jest bezprecedensowa, gdyż próżno szukać drugiej instytucji, która trwałaby nie-

ustannie dwadzieścia wieków bez znaczących zmian ustrojowych. W przypadku

tego typu dokumentacji, pojawiają się pytania metodologiczne, których archiwi-

styka ogólna nie musiała zadawać i problemy, dla których brak unormowań.

Wspomniana stabilność ustrojowa Kościoła niesie ze sobą daleko idące kon-

sekwencje, wśród których podstawową jest jedność, odrębnych w archiwistyce

ogólnej, instytucji: kancelarii – registratury – archiwum, co powoduje łączność

dwóch zadań: opieki nad narastającym zasobem oraz opieki nad archiwaliami,

co z kolei wpływa na technikę i metodykę pracy archiwalnej, powodując przede

wszystkim trudności w określaniu cezur chronologicznych 5. W Kościele odna-

leźć można kancelarie, które prowadzą księgi założone w XVI wieku – to przykła-

dy archiwaliów, które są jednocześnie aktami bieżącymi. Wystarczy podać przy-

kład  Bractwa  Najświętszego  Sakramentu  i  Pięciu  Ran  Pana  Jezusa  z  Krakowa

powstałego w 0 roku, które prowadzi księgę członków tego zgromadzenia

założoną w 55 roku 5.

Cytowana w liście Papieskiej Komisji do spraw Dziedzictwa Kulturowego Koś-

cioła teza, iż archiwalia kościelne są najczulszym instrumentem niezależności

Kościoła ma szczególne znaczenie, gdyż są one jednym z elementów najpełniej

wyrażających  istotę  jego  autonomii  administracyjnej,  co  objawia  się  w  suwe-

renności archiwalnej i samodzielności prawnej. Dla ilustracji można by podać

odmienne stanowisko kościoła ewangelickiego, który do 99 roku był kościo-

łem państwowym, a jego centralne władze kościelne były urzędami państwowy-

mi. Nie może dziwić zatem fakt, iż wiele z jego dokumentacji spoczywa w archi-

wach cywilnych 5. Dopiero od 99 roku uznano jej odrębność i samodzielność

również w kwestii archiwów; wtedy kościół ten zainteresował się kwestią swojej

spuścizny  aktowej 5.  Troska  o  archiwa  w  Kościele  Katolickim  jest  wyjątkowa

– według kodeksu prawa kanonicznego z 98 roku za zniszczenie archiwaliów

groziła ekskomunika 55.

Archiwa kościelne – to archiwa ludzkiej instytucji, która jest równocześnie

Mistycznym Ciałem Chrystusa i Świątynią Ducha Świętego. Archiwista powinien

5  T. Grygier,  Z zagadnień archiwistyki kościelnej na przykładzie archiwum parafialnego, „ABMK”, t.

(97), s. 7-9.

5  Archiwum klasztoru Bożego Ciała, Album Confirmatum, rkp, b. sygn., s. 7.

5  Czego przykładem jest chociażby Archiwum Państwowe w Olsztynie, przechowujące archiwalia wielu

wspólnot ewangelickich. Zob.  Archiwum Państwowe w Olsztynie. Informator o zasobie archiwalnym,

oprac. M. T. Korejwo, Olsztyn 007, s. 90-.

5  W. Kwiatkowska,  Kancelaria Ewangelickiego Kościoła Unijnego w Prusach Zachodnich w latach 1817-1920

i pozostałe po niej akta, Toruń 006, passim.

55   Codex Iuris Canonici Pii X pontificis maximi iussu digestus Benedicti papae XV auctoritate promulgates, praefatione Emi. Petri Card. Gasparri et indice analytic-alphabetico auctus,   Friburgi Brisgoviae-Ratisbonae 98, kan. 05.

podchodzić zatem do tych archiwaliów z szacunkiem, ale równocześnie winien

pozostać bezwzględnie wierny prawom rządzącym poszukiwaniami prawdy hi-

storycznej,  bez  obawy  kierując  się  cycerońską  dewizą,  zaproponowaną  kato-

lickiemu  historykowi  przez  Leona  XIII:   „Ne  quid  falsi  dicere  audeat,  Ne  quid

veri non audeat”. Stwierdzenie to zawarte jest w breve:  Saepe numero conside-

rantes, z 8 sierpnia 88 roku z okazji otwarcia Archiwum Watykańskiego, do

historyków wszelkich wyznań: „Niech pomną przede wszystkim, iż pierwszym

prawem historii jest nie ważyć się kłamać, drugim zaś – nie obawiać się głosić

prawdy”.

1.2. Uwagi w zakresie opracowania ewidencji

archiwum parafialnego

Jedną  z  podstawowych  zasad  archiwistyki  jest  nieudostępnianie  do  ba-

dań  naukowych  niezarchiwizowanej  dokumentacji,  to  znaczy  takiej,  której

brak naukowego opracowania. Zasób badanego archiwum nie został wcześ-

niej poddany takiej procedurze, a w związku z tym nie było możliwości jego

udostępniania.

Wydaje się zatem, że opracowanie archiwalne opisywanego zasobu jest zada-

niem, którego należy się podjąć w pierwszej kolejności. Jednak realizacja tego

postulatu w obecnym miejscu przechowywania archiwaliów wydaje się niemoż-

liwa. Problemem nie jest brak wskazówek metodycznych, ponieważ uniwersal-

ny charakter metodyki archiwalnej pozwala z powodzeniem wykorzystać usta-

lone procedury do porządkowania archiwaliów proweniencji kościelnej 56. Nie

zwalnia to jednak archiwisty od uwzględnienia specyfiki archiwistyki kościelnej;

odpowiednie wytyczne w tym zakresie dostarcza literatura przedmiotu 57.

Pewną przeszkodą natomiast jest obecna sytuacja prawna badanego archi-

wum parafialnego, które zgodnie z obowiązującymi w diecezji toruńskiej nor-

matywami archiwalnymi nie jest uprawnione do wieczystego przechowywania

56  H.  Robótka,  B.  Ryszewski,  A.  Tomczak,    op.  cit.,  -97;  B.  Ryszewski,   Problemy  i  metody  badawcze archiwistyki, Toruń 985; Tenże,  Archiwistyka. Przedmiot, zakres, podział. Studia nad problemem, Poznań 97;  Metodyka pracy archiwalnej…; K .  Konarski ,   Nowożytna archiwistyka polska i jej zadania,

Warszawa 99.

57  A. Bachulski,  Wskazówki bibliograficzne przy porządkowaniu archiwów parafialnych, „Ateneum Kapłań-

skie”,  R.  ,  t.  6  (95),  s.  5;  P.  Bańkowska,   Porządkowanie  archiwaliów  prywatnych,  „Archeion”, t. 9/0 (95), s. 9-6; M. Dębowska,  Poszanowanie zasady przynależności zespołowej w archiwach

Kościoła katolickiego w Polsce – problem rzeczywisty czy wydumany, „Archiva Ecclesiastica”, 005, nr , s. 5-; T. Grygier,  Z zagadnień archiwistyki kościelnej na przykładzie archiwum parafialnego, „ABMK”,

t.  (97), s. 5-50; Tenże,  Wartościowanie materiałów archiwalnych. (Uwagi dla potrzeb administracji

i archiwistyki kościelnej.), „ABMK”, t.  (966), s. 5-5; W. Kujawski,  Zabezpieczanie archiwów parafialnych na przykładzie diecezji włocławskiej, „ABMK”, t. 75 (00), s. 5-60; K. Maciejko,  Wdrażanie normatywy archiwalnej Kodeksu Prawa Kanonicznego w polskich archiwach kościelnych na przykładzie

archiwów diecezjalnych w Olsztynie, Pelplinie i Toruniu – próba oceny, „Archeion”, t. 0 (00), s. 6-5; S.  Librowski,   Dotychczasowe  osiągnięcia  w  dziedzinie  reformy  organizacyjnej  archiwów  kościelnych

w Polsce, „ABMK”, t.  (96), s. -; Tenże,  Podejmowanie i załatwianie kwerend w archiwach kościelnych, „ABMK”, t. 7 (97), s. 5-55; A. Pawłowska,  Zasady porządkowania i przechowywania zasobów

archiwów  parafialnych  i  problemy  wynikające  z  praktyki  i  ochrony  archiwaliów,  „ABMK”,  t.  75  (00), s. 0-09; M. Zahajkiewicz,  Archiwa kościelne ich znaczenie i zadania, „ABMK”, t. 58 (989), s. 7-; Ten-

że,  Kancelaria i archiwum kościelne, wzajemne relacje z uwzględnieniem warunków polskich, „ABMK”,

t. 6 (99), s. -; T. Zielińska,  Archiwa prywatne. Pojęcie, zakres gromadzenia, metody opracowania,

„Archeion”, t. 56 (97), s. 7-88.

archiwaliów. Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej nakazuje przekazanie

do swojej siedziby wszelkiej dokumentacji sprzed 9 r. 58 Zatem organizacja

archiwum parafialnego w sensie instytucji nie ma podstaw prawnych.

W oparciu o tę dyrektywę część akt metrykalnych już przekazano, jednakże

znaczna  ich  liczba  pozostała  w  parafii.  Dlaczego  spośród  badanych  archiwa-

liów razem z metrykaliami nie przekazano innych cennych akt? Odpowiedź na

to pytanie nasuwa się sama po wstępnych oględzinach archiwaliów, przykry-

tych grubą warstwą kurzu. Zapewne brak było wiedzy na temat ich istnienia.

Dopiero ta praca wydobywa po latach akta na światło dzienne, co skutkować

będzie zapewne w najbliższej przyszłości przekazaniem ich do Archiwum Akt

Dawnych Diecezji Toruńskiej. Jednak owo wydobywanie nie może się obyć bez

pewnych prób jego uporządkowania. Nie nastąpi to w sensie praktycznym, bo

swój porządek i sygnaturę akta zyskają zapewne we wspomnianym archiwum

diecezjalnym,  zgodnie  z  jego  tektoniką  zasobu.  Jednakże  wytyczenie  ścieżki

procedury porządkowania, poczynając od zewidencjonowania zasobu, wydaje

się konieczne. Zabezpieczy to całość zachowanej dokumentacji i ułatwi znaczą-

co przekazanie materiałów archiwalnych do ADT.

Sporządzenie ewidencji odnalezionego zasobu nie może się odbywać w spo-

sób przypadkowy. Nawet jedynie wstępne porządkowanie zespołu wymaga wy-

konania w określonej kolejności szeregu czynności, których listę ustaliła meto-

dyka archiwalna 59.

Całość prac porządkowych poprzedza kwerenda, którą archiwistyka nazywa

studiami wstępnymi 50. To rozpoznanie twórcy zespołu archiwalnego nastąpi-

ło podczas analizy historii parafii i jej archiwum. Zdobyta wiedza pozwala przy-

stąpić do kolejnego etapu prac, czyli segregacji zachowanej dokumentacji na

odpowiednie serie. Układ archiwaliów, z uwagi na stan ich zachowania, oprzeć

należy  na  archiwalnej  metodzie 5  schematyczno-rzeczowej 5.  Kierując  się

dyrektywami metodyki archiwalnej 5 oraz w oparciu o studia wstępne, a prze-

de wszystkim badając zawartość treściową archiwaliów w opisywanym zespole,

58  Komunikat  dyrektora  Archiwum  Akt  Dawnych  Diecezji  Toruńskiej  nakazuje  proboszczom  zamknię-

cie ksiąg metrykalnych rozpoczętych przed 9 rokiem i przekazanie wszystkich ksiąg parafialnych

łącznie  z  metrykami,  które  zostały  zamknięte,  jako  depozytu  do  Archiwum  Akt  Dawnych  Diecezji

Toruńskiej. Przekazanie ksiąg odbywa się na podstawie sporządzonego spisu, który jest dostarczony

do archiwum za pośrednictwem dziekana. Spis posiada następujące rubryki: liczbę porządkową, pa-

rafię, tytuł księgi, datę rozpoczęcia i datę zakończenia. Zob. J. Kalinowski,  Komunikat Archiwum Akt

Dawnych Diecezji Toruńskiej, „Toruńskie Wiadomości Kościelne”, 00, nr -, z. 0, s. 6-7.

59  H. Robótka, B. Ryszewski, A. Tomczak, op. cit., s. 6-66.

50  Ibidem, s. 5.

5  Systematyka metod porządkowania zespołów: metoda odtwarzania układu pierwotnego, metoda struk-

turalno-organizacyjna, metoda funkcyjna, metoda schematyczno-rzeczowa. Zob. Ibidem, s. 60-6.

5  Metoda schematyczno-rzeczowa – stosowana jest w przypadku zespołów o fragmentarycznym stanie

zachowania dokumentacji. Metoda ta polega na podziale archiwaliów na grupy rzeczowe według sche-

matu opracowanego przez archiwistę na podstawie ich treści. W celu opracowania takiego schematu

trzeba najpierw przestudiować treść archiwaliów, ustalić jakie grupy treściowe wyodrębniają się w ze-

spole, następnie w każdej grupie wyodrębnić dalsze grupy. Dzieląc w ten sposób grupy dojść trzeba do

znalezienia miejsca dla pojedynczej jednostki kancelaryjnej. W ten sposób powstaje schemat, według

którego przeprowadza się porządkowanie ostateczne. Zob. Ibidem, s. 6.

5  K. Arłamowski,  Szczątki i fragmenty zespołów, teoria i metoda ich opracowania archiwalnego, „Archeion”, t. 51 (1969), s. 27-33.

5

wyodrębniono następujące grupy rzeczowe i uporządkowano je według poniż-

szego schematu:

1. Udzielanie sakramentów świętych

.. Księgi metrykalne

... Księgi ochrzczonych

... Księgi zaślubionych

... Księgi zmarłych

.. Księgi pierwszej Komunii Świętej

.. Księgi bierzmowanych

.. Księgi zapowiedzi

.5. Załączniki i dokumenty do ksiąg metrykalnych

.5.. Akty urodzenia

.5.. Protokoły kanonicznego badania narzeczonych

.5.. Karty zgonu

2. Dokumentacja z toku urzędowania parafii

.. Stosunki z władzami państwowymi

.. Stosunki z kurią biskupią

.. Sprawy parafii

3. Akta dekanalne

.. Akta dziekańskie – ogólne

.. Akta dekanalne – Bobrowo

.. Akta dekanalne – Cielęta

.. Akta dekanalne – Gorczenica

.5. Akta dekanalne – Górale

.6. Akta dekanalne – Jastrzębie

.7. Akta dekanalne – Kruszyny

.8. Akta dekanalne – Lembarg

.9. Akta dekanalne – Mszano

.0. Akta dekanalne – Nieżywięć

.. Akta dekanalne – Osieczek

.. Akta dekanalne – Pokrzydowo

.. Akta dekanalne – Sumowo

.. Akta dekanalne – Szczuka

.5. Akta dekanalne – Żmijewo

4. Nieruchomości parafialne

5. Stowarzyszenia kościelne

5.. Towarzystwo Opieki nad Ubogimi

5.. Bractwo Różańca Świętego

5.. Chór „Cecylia”

6. Szkolnictwo

7. Sprawozdawczość finansowa

7.. Dokumentacja finansowa

7... Księgi rachunkowe parafii

7... Księgi rachunkowe dotyczące pogrzebów

7... Księgi rachunkowe dobroczynnych instytucji parafialnych

7.. Dowody kasowe

7... Przychody

7... Rozchody

8. Pomoce kancelaryjne

6

W przypadku zespołów rozproszonych, a do takich należy badany zasób, po-

winno się podjąć próby jego scalenia, „które polegają na uwzględnieniu bra-

kującej części zespołu w inwentarzu lub innej pomocy archiwalnej” 5.   W tym

celu przeprowadzono kwerendę   w Archiwum Państwowym w Toruniu oraz Ar-

chiwach Diecezjalnych w Toruniu oraz Pelplinie .  W sytuacji gdy dokumentacja

archiwalna rozsiana jest po wielu archiwach i stanowi od lat ich nierozerwalną

część, scalenie odbyć się może tylko na płaszczyźnie teoretycznej – w postaci

inwentarzy idealnych 55. Dokumentacja tego typu została sporządzona dla akt

metrykalnych i zawiera informacje o wszystkich rozproszonych księgach metry-

kalnych z parafii brodnickiej. Funkcję tę pełni również ewidencja akt parafial-

nych w zasobach APT i ADP.

Całość  obrazu  obecnego  i  dawnego  zasobu  dopełnia  rejestr  dokumentacji

zaginionej, sporządzony w oparciu o zebrany materiał źródłowy. Prezentowana

w tym miejscu ewidencja jest obrazem badań, których szczegółowy opis został

zamieszczony w rozdziale poświęconym kształtowaniu zasobu archiwum.

Przedstawione  poniżej  spisy  archiwaliów  oraz  inwentarze  stanowią  próbę

stworzenia pomocy archiwalnej, którą metodyka nazywa rekonstrukcją idealną

zespołu archiwalnego 56.

5  H. Robótka, B. Ryszewski, A. Tomczak,   op. cit., s. 59.

55  J. Jankowska,  Scalanie archiwaliów, „Archeion”, t.  (95), s. 8-0.

56  Rekonstrukcja  zespołu  –  opis  zespołu  wraz  z  jego  jednostkami  rozproszonymi  i  zaginionymi.  Zob.

H. Robótka, B. Ryszewski, A. Tomczak,   op. cit., s. 59.

7

98

Schematyzm

odnicy

izytacja  706

W



ódło:

icy

Źr

ndro

izytacja  667

B

W



















ej w

izytacja  67

W

















arafii farn p

-667

.6

67

m

67

67

6

6

.

.69

u

Datacja  jednostki

6

od

od

od

od

-

-

-

5

-

509

.0

599,

chiwum parafii farnej w Br

iw

a

iasta

ów

arch

ractw

łuo

adzie M R

y zesp

ościoła heretyk

skiego dla B

n

strow

parafialnym

. Jana Chrzciciela przez

traco ub

arcina O

umulacji beneficjów

cja idealna zespołu ar

. Anny

M

uk

asó

. Z.1

inikanów

2

onstr

ościelnego i beneficjum

ozchodów

onsekracji ołtarza św

ek

a patronatu nad kościołem

oczne Bractwa św

oczne Bractwa Różańca Świętego

onopackiego

oboszcza w sprawie k

oboszcza w sprawie włączania do K

incjała dom

2. R

urii rzymskiej dla Bractwa Różańcowego

ego

ilej prow

upa Jana K

sięga ochrzczonych

sięga zaślubionych

sięga zmarłych

sięga dochodów i r

óżańcow

Tytuł jednostki

Przekazanie praw

Inwentarz sprzętu k

K

K

K

K

Immunitet pr

Sprawozdania r

Sprawozdania r

Potwierdzenie aktu k bisk

Immunitet pr

Przywilej k

Przywilej dla Bractwa Świętej Anny

Przyw R

Przywilej Eringinicino dotyczący przychodów parafii

8





































67

60

-789

869

8

88

.05.

86

75

7

-85

608

668

-

-

9. 05.

-

-

-

-

6

855-

od

od

755-

od

779-

77

o

ólestwa

ościołowi poletk

00 florenów ze wsi

raevantins z miastem

ortnickiego z miastem

ozstrzygający spór dotyczący

alentego

odnicy

. W

. Krzyża

oboszcza Jana P

oboszcza Jana K

odnicy

ańskiego w Br

.

u (statut, rachunki, dochody)

s.

odnickich i żmijewskich

ok

oły parafialnej

ropago s. ordinis Cartusiensis

ościoła w Br

ościoła Świętego Ducha r

ościoła Świętego Ducha zapisujący k

ościoła Świętego Ducha z pieczęcią Kr

ościoła Świętego Ducha z zapisem

óżańcowego

ościoła i szpitala

ranciam, par

Dekrety dotyczące układu pr

Dekrety dotyczące układu pr

Przywilej odpustowy na świętej Katarzyny

Przywilej odpustowy dla ołtarza św

Przywilej odpustowy dla ołtarza św

Przywilej dla k dziesięcin i jeziora

Przywilej dla k we wsi Kruszyn przez Szymona Kruszyńskiego

Przywilej dla k z opisem k

Przywilej dla k Plaźno przez Głuchowskich

G. Schwengel, P per F

Odpis wizytacyj br

Akta bractwa trzeźwości

Akta bractwa r

Akta szpitalne od r

Akta dotyczące Żmijewa

Akta dotyczące k

Akta dotyczące szk

Akta klasztoru franciszk

9

9

owany w

mularz

mularza

Uwagi,  materiały  nieoczekiwane

for druk postaci tabeli

zmiana układu  for

Dawna

8

sygnatura

Sposób

icyn

utrwalania

7

.

.

.

.

d

tekstu

tab. druk  rkp

j.w

j.w

j.w

j.w

ro B

y,

-

y,

art

ej w

6

y

y

y

wną

Stan  zachowania

dobr

dobr

dość dobr część k posklejanych  taśmą bez bar

dobr

dość dobr uszk. mech.

5

Język

łac.  pol.  niem.

pol.  łac.

pol.  łac.

pol. łac.

pol. łac.

parafii farn

ego

-

a z

, na

9

aln

.

.

.

.

iw

Opis ze wnętrzny

oprawa  gruba,  okładk tapety grzbiecie  opis:  Chrzty  909-

j.w

j.w

j.w

j.w

arch

-

-

-

u

-

b

Daty  gra niczne

909- 9

9 9

9 9

9 99

99- 95

,

cja zasoen

odnicy

ochia

95

id

909-

w

węcą, decanatus

. E

. 07.

.22

-

-99

95

9

9

9

99-

alne

sięga Chrztów 0

odnica n[ad] Dr odnica, anno domini

Tytuł jednostki

yk

Parafia p[od] w[ezwaniem]  św[iętej] Katarzyny w Br K 0.07.

Chrzty

Liber Baptizatorum, par Br Br

Chrzty

Chrzty

sięgi metr

... Księgi ochrzczonych

Nazwa  grupy  rzeczowej

. Udzielanie sakramentów świętych .. K

0

mularz w

mularza

for pol., układ bez  zmian

zmiana układu  for

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

j.w

j.w

j.w

j.w

j.w

j.w

j.w

j.w

j.w

j.w

j.w

y

y

y,

y,

y,

y

y

y

y

y

y

dość dobr karty luźne,  uszk. mech.

dobr

dość dobr karty luźne,  uszk. mech dość dobr karty luźne,  uszk. mech

dobr

dobr

dobr

dobr

dobr

bardzo dobr

bardzo dobr

pol. łac.

pol. łac.

pol. łac.

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

j.w

j.w

j.w

j.w

j.w

j.w

j.w

j.w

j.w

j.w

j.w

-

-

-

955- 960

960- 966

967- 97

97 980

980- 985

986- 988

989- 990

990- 99

99 99

99 998

998- 00

998

.99 u

.0 ok

6.05.  00

998 r

960

966

97

985

988

990

99

-980

-99

atolickiej pod

atolickiej pod

955-

960-

967-

97

980-

986-

989-

990-

99

o k

0.05.

o k

6 grudnia

odnicy od dnia

odnicy od dnia

sięga ochrzczonych parafii

sięga ochrzczonych parafii

Chrzty

Chrzty

Chrzty

Chrzty

Chrzty

Chrzty

Chrzty

Chrzty

Chrzty

K rzymsk wezwaniem św[iętej] Katarzyny  w Br do dnia

K rzymsk wezwaniem św[iętej] Katarzyny  w Br do dnia

... Księgi ochrzczonych

-

mu

mularz

9

owany

owany

mularz

mularza

mularz

mularz

for druk w postaci tabeli

zmiana for larza; for w pol.

zmiana  for

for druk w postaci tabeli  w łac.

for w pol.

8

alszy)

7

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

druk  tab. rkp

j.w

j.w

j.w

j.w

tab.  druk  rkp

j.w

j.w

j.w

j.w

j.w

j.w

icy (ciąg d

y,

nd

6

arty

y

y

y

ro

.

.

.

.

.

.

.

.

B

dobr

dość dobr luźne k

dobr

j.w

j.w

dobr

j.w

j.w

j.w

j.w

j.w

j.w

ej w

5

łac.  pol.

łac.  pol.

pol.

pol.

pol.

łac.  pol.

łac.  pol.

łac.  pol. łac.  pol.

pol.

pol.

pol.

a

a

parafii farn

.

.

.

mat A

.

.

.

.

.

.

sięga, K oprawa  gruba,  okładk z tapety

j.w

j.w

j.w

księga  for

księga,  okładk z tapety

j.w

j.w

j.w

j.w

j.w

j.w

ego

aln

-

-

-

iw

95

897- 97

97- 965

966- 98

98 988

989- 99

9 90

90- 9

9 -  95 965 966- 97

975- 986

987- 998

archu

.

.

b

odnicy

odnicy

99

sięga

cja zaso

.97

.90

en

.0

989-

9

id

965

98

-95

97

986

998

w

-988

-7.

90-

-965

. E

897-

97-

966-

98

9

9

95

966-

975-

987-

.22

sięga zaślubionych.

sięga ślubów

sięga pogrzebów

Parafia p[od] w[ezwaniem]  św[iętej] Katarzyny w Br K 6.09.

Śluby

Śluby

Śluby

K

Parafia p[od] w[ezwaniem]  św[iętej] Katarzyny w Br K 7.07.

Liber Defunctorum [K zgonów]

Zgony

Zgony

Zgony

Zgony

Zgony

... Księgi zaślubionych

... Księgi pogrzebów

rkp

rkp

rkp

rkp

rkp

rkp

rkp

rkp

y

y

y

y

y

y

średni,  znaczne  uszk. biol. i mech.

dobr

dobr

dobr

dobr

poszyt w  rozsypie,  uszk. biol.

dobr

dobr

pol. łac.

pol.

pol.

pol.

pol.

pol. niem.

pol.

pol.

,

,

a

artki

mat A

mat A

mat A

mat

mat A

mat A

mat A

księga, for

zeszyt,  for oprawa  sztywna

zeszyt,  for oprawa  sztywna

księga  for A, k w kratę,  okładk biała

księga,  oprawa  sztywna,  for

poszyt,  w oprawie  twardej

księga,  for

księga,  for

-

-

90- 95

95 968

969- 976

976- 6.06. 00

95 969

889- 905

5 i  6.09.  98- 0.09. 97

975- 00

-

sięga

ościele

ochialis

00

omunii Świętej

omunii Świętej

omunii

omunii Świętej

odnicy

sięga bierzmowa odnickiej]

omunii Świętej]

wszej K

wszej K

matorum par

u

oczystej K 976-6.06.

ok

wszej K

975 r

sięga pier

sięga pier

sięga ur

sięga wczesnej K

odnicensis [k

sięga bierzmowanych w k

sięga bierzmowanych

Liber neocomunicantium [K pier

K

K

K Św[iętej]

K

Liber Confir Br nych parafii br

K parafialnym w Br

K od

.. Księgi pierwszej Komunii Świętej

.. Księgi bierzmowanych

ok

9

każdy akt  posiada swoją  sygn. Lp/r

8

o Nr 85

alszy)

7

m.

m.

.

rkp

rkp

druk  for

rkp

druk  for rkp

j.w

icy (ciąg dnd

6

y,

y

y

y

y

ro B

dobr zabrudzenia  papieru,  księga w  połowie  niezapisana

dobr

dobr

średni, uszk.  mech. i biol.

dobr

dobr

ej w

5

łac. pol.

pol.

pol.

niem.  pol.

pol.

pol.

-

-

-

-

o

- -

u  o

-

o

oły  u

o

oszyt,

ok

ok

a

parafii farn

mat A5

or

or

r

otok  r

księga w  oprawie  twardej,  tabela  wydruk wana

zeszyt,  for

sk  sk szyt za wiera akta  z  lub półr cza

poszyt,  brak  obwoluty

segregato ry,  se gregator  zawiera  pr z  lub półr cza

teczk

ego

aln

-

iw

908- 90

965- 97

99- 967

8 88

97- 976

97- 96

archub

alnych

yk

siąg

908-

och[ialis]

oły

cja zaso

ościelnego

siąg metr

odzenia

otok

en

88 par

8 jednostek

idw

ad

anonicznego badania

. E

alnych, pr

oły k

.2

; także sprawozdania

-0

umenty do k

8

yk

2

sięga zapowiedzi z lat

jednostki archiwalne]

sięga zapowiedzi

yciąg z aktu ur

[K 9 z zebrań dozoru k 9

K

W [

Documenta Matrimonalia ab  anno  Strasb[urgensis] [Odpisy z k metr z badań przedślubnych.]

Protok narzeczonych.[ archiwalnych]

Licencje do małżeństw

.5.. Protokoły

.. Księgi

.5.. Akty

zapowiedzi

urodzenia

kanonicznego badania

narzeczonych

. (cd)

.5. Załączniki i dok

.5.

-

- -

a:

ań

ok

atyk

ślad porząd kowania  – zakładk Akta II Sobo ru W skiego

każdy akt  posiada swoją  sygn. Lp/r

o  9

Nr

.

j.w

rkp

mpis

mpis

y

y

y

dobr

średni,  znaczne  ubytki  papieru uszk.  mech. i biol.

dobr

dobr

pol.

pol.  łac.

pol.

pol.

-

-

o

a - a:

-

o -

u

,

oszyt,  or

ok

oszyt

or

r

or

sk  sk szyt za wiera akta  z  lub półr cza

poszyt,  brak  oprawy zakładk wypustk napis jak  w tyt.

teczki,  materiały  uporząd kowane  latami

sk

-

,

98- 97

8 868

959,  96 966- 97

96

elplinie

skie]

odnickiego

óżnych

upiej w P atechizacji,  ozporządzenia  upie, materiały  0 jednostek

8 jednostek

owiatu Br

y P

urii bisk

skie, r

owe, listy paster

aty bisk skie [

u urzędowania parafii

8u

ańskiego II [czuwanie

ok

urendy k

omunik

atyk

Karty zgonu [ archiwalnych]

Acta Generalia zawierające  korespondencję w r przedmiotach z Urzędem  Landratur od r

K [sprawozdania z k listy paster i k duszpaster archiwalnych]

[Akta dotyczące Soboru  W przedsobor

umentacja z tok

.. Stosunki

.5.. Karty zgonu

z władzami pań-

.. Stosunki z kurią biskupią

stwowymi

. Dok

5

-

-

-

-

9

onie

, 79,  , 76,

ania

oniki pa

upiej z lat

m-ce

fragment  kr rafialnej na  wewnętrz nej str okładki,  właściwa  księga za wiera odpisy  wizytacji bi sk 7 7 79.  paginacja spotk odbywały się  średnio raz  na

8

o Nr

alszy)

7

rkp

mpis

rkp

icy (ciąg dnd

6

y,

y

y

ro B

dobr oprawa  zniszczona

dobr

dobr

ej w

5

pol.  łac.

pol.

pol.

,

ą

órę

yta

a

parafii farn

mat A

mat A

księga,  for oprawiona  w sk farbowaną  na  zielono,  pokr okładk z tapety

teczk

księga,  for oprawa  twarda

ego

aln

-

iw

655- 79

9 9

96- 95

arch

ub

a

upich

ok

onik 66

urii

cja zaso

ą [wyr

arafialnej

en

655-

idw

-79]

. E

a parafialna [kr

oły Rady P

.2

7

odowania od organisty

upiej dotycząca sprawy]

odnicy

2

onikKr parafialna z lat  oraz odpisy wizytacji bisk z lat

Proces z Michalsk sądowy dotyczący żądania  odszk parafialnego; opinia k bisk

Protok w Br

.. Sprawy parafialne

6

a:

87u

anatus

wszą

ordatu

odnicensis

ok

omunię

onk

wypustk Akta  Dek Br

spis dzieci,  które przyjęły  Pier K w r

odpis  K Napoleona  w pol.

o  9

o

o  8

Nr

Vol

Nr 0

Nr

rkp

rkp

tab.  rkp

rkp

y,

y,

y

dość dobr uszk. mech.

dość dobr uszk. mech.  i biol.

dobr

średni,  znaczne  ubytki  papieru uszk.  mech. i biol.

średni,  znaczne  uszk. mech.

niem.  łac.  pol.

pol.  łac.

łac.  niem.

łac.  niem.  pol.

pol.  niem.  łac.

,

,  a:

,

a:

mat A

. zast.

poszyt bez  oprawy

poszyt,  bez  oprawy zakładk jak w tyt.

poszyt

poszyt,  bez  oprawy for zakładk Acta  decanum  condita  sacerdum

gruby  poszyt w  obw

-

-

-

80 850

805- 8

806- 98

8 85

8 85

,

skie]

owej

anatu

nentia

8 ongregacji

805-

sonalne]

analne zawierające

n[entia] Statum

nentia Congregationes

nent[ia] Benef[ii] Strasburg

nantia Conduitam

analnych, referaty z

umentacja dotycząca parafii

azy duchowieństwa, oceny

odnickiej]

odnickiego zawierające sprawy

Acta Decanat[us] Strasburg[ensis]  koncer Beneficior[um] [akta  dotyczące sytuacji majątk poszczególnych parafii]

Acta Decanatus Strasburgensis  concer Decanatus  [sprawozdania z k dek kongregacji]

Acta Decanat[us] Strasburg[ensis]  concer [dok br

Acta Decanatus Strasburgensis  concer Sacerdotum [Akta dek br związane z duchowieństwem;  wyk zmiany per

Acta decanatus concer Inculgentias et festivitates  [Akta dek rozporządzenia i listy paster

analne

.. Akta dziekańskie – ogólne

. Akta dek

7

-

- u ,  ona

9

liczne  pieczęcie

rejestr wpi sanych dok mentów: nr treść, str

8

,

o

o  5

o

o  7

o

nr  vol I

Nr

Nr

Vol.II Nr

Nr

alszy)

7

rkp  tab.

rkp  mpis

rkp

rkp mpis

rkp

rkp

icy (ciąg d

y,

y,

nd

6

y, uszk.

y,

ro

obne uszk.

B

dość dobr uszk. mech. i  biol.

dość dobr uszk. mech.

średni,  znaczne  ubytki  papieru,  uszk. mech. i  biol.

średni, uszk.  mech. i biol.

dobr mech. i biol.

dobr dr mech. i biol.

ej w

5

łac.  pol.  niem.

pol. niem.

pol.  łac.

pol.  niem. łac.

niem. pol.  łac.

niem.  pol.  łac.

a:  -

,  a:

owa,

. zast.

parafii farn

poszyt,  oprawa  tektur zakładk akta cur soriarum

poszyt,  bez  oprawy

poszyt,  brak  oprawy zakładk jak w tyt.

poszyt,  bez  oprawy

poszyt w  niebieskiej  obwolucie  zastępczej

poszyt,  obw

ego

aln

-

-

-

-

iw

87- 85

89- 857

8 896

86- 856

8 858; 9 90

8 86

archub

Julii

ościelnej

iscelanea

olnictwo

cja zaso

isitationes

soria

orespondencja

en

egotia m

id

orespondencja]

w

soriarum Decanatus

. E

85 [k

ecanatus Strasburgensis

y różne]

n[entia] V

nentia Cur

ańskich]

.2

or[um] [sprawozdania

analnych na szk

2

orespondencja]

ozporządzeń władzy k

o suit Gymnalis et Seminarium

Acta Cur Strasbburgensis a Die  87-

Acta D concern[entia] N [spraw

Acta Decanati Strasburgensi  concer Eclesiarum [Akta wizytacji  dziek

Acta decan[at]i Strasburg[ensi]  concer [K

Acta decanalia [K przychodząca dotycząca Ogłoszeń  i r i świeckiej]

Acta decan[at]i Strasburg[ensi]  Contributionem Condecanalium  pr Puer finansowe dotyczące składek  dek diecezjalne]

.. Akta dziekańskie – ogólne

8

-

- -

spis archi waliów ar chiwum dzie kańskiego

rkp

rkp,  tab.

rkp

rkp

rkp

rkp  mpis

y,

y,

y,

art

y

y,

obne uszk.

dobr

dość dobr ubytki  papieru uszk.  mech.

średni, uszk.  mech. i biol.,  część k wyciętych

dość dobr uszk. mech. i  biol.

dobr dr biol. i mech.

dość dobr uszk. mech. i  biol.

niem.  łac.

pol.  łac.  niem.

niem. łac.  pol.

niem.  pol.  łac.

niem. pol.  łac.

niem. pol.  łac.

,  a:

-

a:

o

a- -

owa,

yginalna

ości,

poszyt

poszyt,  gruby brak  oprawy zakładk jak w tyt.

poszyt,  obwoluta  or

poszyt w  oprawie  zastepczej

poszyt,  obwoluta  papier wa, papier  dobrej  jak częściowo  ze znak mi wod nymi

poszyt,  oprawa  tektur zakładk jak w tyt.

-

-

850- 86

88- 897

86 88

86 99

889- 907

900- 98

anatu]

ościołów

sonalia

azy parafii i ich

orespondencja

er

abellam

analnych,

odnickiego]

oboszczami

odnickiego z

skich]

nentia T

n[entia] Consignationes

ół parafialnych]

anatu br

anatu]

ochiano [wyk

anatu br

orespondencja dotycząca

urią i pr

Acta Decanatus Strasburg[ensis]  concer Ecclesiar[um] et Scholar[um]  [statystyki dotyczące k i szk

Acta Decan[at]i Strasburgensem  concer Par stanu, sprawozdania finansowe]

Acta decanatus Strasburgensis  [k sprawozdań finansowych parafii  z dek

Acta decanalia [K z k z dek

Congregation Arbeit [zbiór  referatów duchowieństwa  dek kongregacji dek dotyczący tematów  duszpaster

Acta decanalia. P [stan duchowieństwa dek

.. Akta dziekańskie – ogólne

9

-

9

owania

ślady po rządk w postaci  zakładki z  napisem jak  na tytule

8

alszy)

7

m.

m.

rkp,  mpis

rkp;  druk  for

rkp  mpis

rkp  druk

rkp

druk  for

icy (ciąg d

y,

nd

6

y, uszk.

y

y

y

y

ro B

dobr mech.

dobr

dobr

dobr

dość dobr uszk. mech.  i biol.

dobr

ej w

5

pol.

pol.

pol.  łac.

pol.

niem.

pol.

. zast.

. zast.

oszyt

oszyt

. zast.

oszyt

parafii farn

or

or

or

poszyt,  obw

poszyt,  obw

sk

sk

poszyt,  obw

sk

ego

aln

iw

98- 98

99- 97

90- 97

95- 960

870- 87

96- 958

archub

oły

98

960

99

a z

anatem]

cja zaso

otok

anacie  u

izytacje

analne

analnych]

ok

ańskich,

ańsk

95-

ańskich]

enid

orespondencja

w

analne

owania dek

. E

oły i kwestionariusze

anem dotycząca

oły i kwestionariusze

.2

870 [K

2

onferencji dek

u; zarządzenia powizytacyjne]

onferencje dek

odnickim od r rotok

izytacja dziek

orespondencja dotycząca

rotok

K [Sprawozdania i pr z k

Acta decanalis. W kanoniczne w dek br [P z wizytacji dziek zarządzenia powizytacyjne]

[W rok

Akta dek [K administr

Acta  z dziek sprawozdań finansowych.]

[P z wizytacji dziek

.. Akta

.. Akta dziekańskie – ogólne

dekanalne

– Bobrowo

50

-

-

-

owania

owania

owania

znaki po rządk w postaci  zakładki

znaki po rządk w postaci  zakładki

znaki po rządk w postaci  zakładki

5

7

8

m.

m.

m.

m.

m.

druk  rkp

druk  for

rkp

rkp,  for druk

mpis  rkp

rkp,  for druk

rkp,  for druk

rkp,  for druk

y,

y

y

y

y

y

y

y

dobr

dobr

dobr

dobr

dość dobr uszk. mech.

dobr

dobr

dobr

pol.

pol.

niem.

pol.

pol.  niem.

pol.

niem.

pol.

. zast.

oszyt

. zast.

oszyt

. zast.

oszyt,  . zast.

oszyt,  . zast.

or

or

or

or

poszyt,  obw

sk

poszyt,  obw

sk

poszyt, w  obw

sk obw

poszyt

sk obw

-

-

-

9 96

99- 958

87- 899

97- 959

9 98

96- 96

88 9

95- 958

urii

]

a

upiej

oły i

96

ańsk

ańskiej

urii bisk

rotok

958-

ańskich]

anem dotycząca

ańskich, spisy

ańskich]

orespondencja k

upią]

957; P

ozchody]

oły i kwestionariusze

oły i kwestionariusze

anem]

oły i kwestionariusze

96-

ańskich z lat

urią bisk

upiej z dziek

rotok

rotok

rotok

[Sprawozdania finansowe,  korespondencja dziek z k

[P z wizytacji dziek

Acta Gorczenica. [sprawozdania  finansowe i k bisk kościoła w Gorczenicy i filialnego  w Cielętach]

[P z wizytacji dziek inwentarza, sprawozdania  finansowe]

[Sprawozdania finansowe,  korespondencja k z dziek

[Akta wizytacji dziek z lat  kwestionariusze z wizytacji  dziek

[Sprawozdania finansowe:  dochody i r

[P z wizytacji dziek

.. Akta

dekanalne

.. Akta dekanalne

.5. Akta dekanalne  .6. Akta dekanalne

– Cielęta

–Gorczenica

– Górale

-Jastrzębie

5

-

-

-

9

analne

oszyt

wotnie

or

ślady porząd kowania, na  obwol. za kładki: Akta  dek oraz sygn. 9;  liczne pie częcie

sk zawiera dwie  pier oddzielne  jednostki

8

o Nr 05 9

alszy)

7

m

m.

rkp  druk

rkp

mpis rkp,  druk  for

mpis  rkp,  druk  for

icy (ciąg d

y,

nd

6

kruchy

y

y

ro B

średni, uszk.  mech. i biol.,  papier  w stanie  rozpadu

dość dobr uszk. mech.  i biol.

dobr

dobr

ej w

5

łac. niem.  pol.

niem.  łac.

pol.

pol.

-

owa

. zast.

a,

oszyt,  . zast.

parafii farn

or

gruby  poszyt,  oprawa  zastępcza  tektur

poszyt,  obw

teczk luźne do kumenty

sk obw

ego

aln

-

-

iw

800- 889

870- 87

9 958

9 96

arch

i

ub

ładzam

urii

-

izytacji  entarza

i w

upie po  azówki

cja zaso

96]

9

]

] concern[entia]

ozdania

owadzania

en

owane do k

oły

anem, spis  ok

96

id

ruszynach i filialnego

orespondencja

w

K ach; korespondencja

otok

opie akt wizytacji  96-

ruszyn [Akta dekanatu

i, spraw e parafii

. E

opie sprawozdań

ańskiej, sprawozdania

ańskich z lat

.2

ruszynach; akta w

rudzaw

upiej]

upia z dziek

upiej

2

enefi K

K

B

ieckim

Acta decan[at]um  Strasburg[ensem B brodnickiego dotyczące dóbr  w dziekańskich, spis inw kościoła w w dziekańska z biskupem św finansow Acta [k finansowych parafii Kruszyny  i Brudzawy kier bisk

Kruszyn [pr i kwestionariusze wizytacji  dziek finansowe, k bisk inwentarza za r

Brudzawy [akta wizytacji  dziek 95, zarządzenia bisk wizytacyjne oraz wsk dotyczące przepr wizytacji, k bisk

.7. Akta dekanalne -Kruszyny

5

-

owania

liczne  pieczęcie

znaki po rządk w postaci  zakładki

o Nr 08

m.

m.

rkp

rkp

rkp,  for druk

rkp

rkp

rkp,  for druk

y,

y

y

y

średni, uszk.  mech. i biol.

dość dobr uszk. mech.  i biol.

dobr

dość dobr uszk. mech.  i biol.

średni, uszk.  biol. i mech.

dobr

łac.  niem.

niem.  pol.

pol.

niem.

niem.  łac.  pol.

pol.

. zast.

. zast.

oszyt

. zast.

oszyt

or

or

poszyt,  obw

poszyt,  obw

sk

poszyt,  obw

poszyt

sk

-

-

-

8 906

870- 87

90- 958

86 867

868- 87

9 958

urią]

ańskie,

ańskich]

ańskich,

anem dotycząca

orespondencja

orespondencja

nentia Benefii Lembarg

oły i kwestionariusze

oły i kwestionariusze

870 [K

870 [ k

izytacje dziek

rotok

rotok

Acta Decanum Strasburgensis  concer [W sprawozdania finansowe,  korespondencja z k

Acta  parafii z dziek sprawozdań finansowych]

[P z wizytacji dziek

[Sprawozdania finansowe]

Acta  dotycząca sprawozdań  finansowych]

[P z wizytacji dziek sprawozdania finansowe]

.8. Akta dekanalne -Lembarg

.9. Akta dekanalne –Mszano

5

-

u

-

ok

9

795 r

wizytacja  z  w pol.

ślady porząd kowania w  postaci za kładki  z napisem  jak na tytule

8

o Nr 09

alszy)

7

rkp

rkp

rkp

rkp

rkp

mpis  rkp

icy (ciąg d

y,

nd

6

y, uszk.

y

y

y

ro B

średni, usz.  mech. i biol.

dość dobr usz. mech.

dobr mech.

dobr

dobr

dobr

ej w

5

łac.  pol.  niem.

niem.  pol.  łac.

niem.

łac.  pol.

niem.  pol.

pol.  łac.

. zast.

. zast

. zast.

. zast.

oszyt

. zast.

parafii farn

or

poszyt w  obw

poszyt w  obw

poszyt,  obw

poszyt w  obw

sk

poszyt,  obw

ego

aln

-

-

- 9

iw

795- 855

86 905

868- 875

907- 99

9 95

9

arch

-

u

urii

-

b

a

ańsk

ańskich,

cja zaso

ościoła

ana]

ańskie]

opie sprawozdań

enid

orespondencja z k

upią i władzami świe

w

[sprawozdania

. E

nentia Benefii Nieżywieć

orespondencja dotycząca

.2

86

upiej dotycząca finansów

2

orespondencja dziek urią bisk

Acta Decanum Strasburgensis  concer [wizytacje dziek

Acta  finansowe, k bisk – upomnienia]

Acta [k sprawozdań finansowych  z parafii do dziek

Acta decanalia [k finansowych dla K Nieżywięc i filialnego Osieczek]

[Akta wizytacji dziek sprawozdania finansowe]

[K z k ckimi w sprawie wydzielenia pa rafii Osieczek od Mszana]

.. Akta

.0. Akta dekanalne –Nieżywięć

dekanalne -

Osieczek

5

o Nr 06

5

6

7

m.

m.

m.

m.

rkp

rkp

rkp,  for druk

rkp,  for druk

rkp

rkp,  druk

druk  for

druk  rkp

druk  for

y

y,

y,

y

y

y, uszk.

y

y

obne uszk.

średni, uszk.  mech. i biol.

dobr dr mech.

dobr

dobr

dobr mech. i biol.

dość dobr

dobr

dość dobr uszk. mech.  i biol.

dobr

niem.  pol.  łac.

niem.  pol.  łac

pol.

pol.

niem.  łac.

niem.  pol.  łac.

pol.

niem.  pol.  łac.

pol.

. zast.

oszyt

oszyt

. zast.

. zast.

oszyt

oszyt

or

or

or

or

poszyt

Poszyt,  obw

sk

sk

poszyt,  obw

poszyt,  obw

sk

poszyt

sk

-

-

958

85- 89

907- 98

97- 958

96- 959

8 90

868- 98

9 -

89 90

96- 958

-

urii

o 907

e i tego

orespon

okrzydow

ańskich]

anem]

ańskie;  upie]

ańskich]

ańskich]

upie, sprawozdania

ańskich, k

oczne zestawienia

orespondencja

ozchodów]

upią]

nentia Benefii P

ozdania finansow

oły i kwestionariusze

oły i kwestionariusze z

oły i kwestionariusze

oły i kwestionariusze

urią bisk

upiej z dziek

rotok

rotok

izytacje dziek

orespondencja ich dotyczące]

rotok

rotok

Acta Decanum Strasburgensis  concer [wizytacje bisk finansowe, k z k

Acta decanalia Pokrzydow [spraw dotycząca korespondencja  z kurią]

[P z wizytacji dziek

[P wizytacji dziek dencja dotycząca wizytacji k bisk

[W zarządzenia bisk

[Sprawozdania finansowe  i k

[P z wizytacji dziek

Acta Żmijewo [r dochodów i r

[P z wizytacji dziek

.. Akta dekanalne

.. Akta  .. Akta dekanalne  .5. Akta

–Pokrzydowo

dekanalne

dekanalne

– Sumowo

–Szczuka

–Żmijewo

55

-

9

ościelnymi

koresponden cja z władzami  państwowymi  i k

8

alszy)

7

mpis

mpis

mpis

rkp

rkp

rkp

-

-

icy (ciąg d

y,

nd

6

y

y

y

y,

ro

odzenia

ę zastą

umenty

ym

B

dobr

dobr

dobr

dość dobr zniszczona  oprawa

dobr niewielkie  uszk oprawy

zniszczoną  teczk piono nową,  dok w stanie do br

ej w

5

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

-

a

oszyt

a

a,  umen

parafii farn

or

teczk

sk

teczk

księga,  oprawa  sztywna

księga,  oprawa  twarda

teczk dok ty luźne,  wycinki z  gazet

ego

aln

-

-

.

.

iw

960- 96

96 967

97

98- 99

.0 99- .0 98

9 98

archub

aty

aulo w

oczne

owarzystwa

omunik

cja zaso

ań Miłosierdzia

ysy]

en

aulo – r

id

alowe, wyceny na

incentego à P

w

osztor

umenty i K

. E

a sprawozdań T

.2

azy od nieruchomości

ościelne

odnicy

2

yk

orespondencja

incentego à P

siążk

ażne dok

odnicy

[Sprawy lok remont, k

W

K

Towarzystwo św[iętego]  W zestawienia finansowe

K Pań Miłosierdzia  w Br

W Stowarzyszenia P św[iętego] W Br

5.. Towarzystwo Opieki nad Ubogimi

. Nieruchomości parafialne

5. Stowarzyszenia k

56

m.

m.

rkp

rkp

rkp.

rkp

rkp

druk  for

mpis

druk  for rkp

-

-

y,

y

y

y

y

y

y, staranne

y, staranne

bardzo do br pismo

bardzo do br pismo

dobr

dość dobr uszk. mech.

dobr

dobr

dobr

dobr

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

a  owa

a

mat A

.

.

maty

księga,  oprawa  twarda,  okładk papier

zeszyt,  oprawa  twarda,

księga,  for

j.w

j.w

księgi,  oprawa  sztywna

teczk

księga,  for A

.

-

.

-

.

.

9 98

.0 98  -950

95 959

905- 98

.0

96-

99

968- 97

97

98- 9

-

,

odnicy Br oczne]

aulo

w

odnicy

atechizacji

asowa

ań Miłosierdzia

ozchodu Bra

u [sprawozdania

ań Miłosierdzia

owarzystwa

ok

sonalne, oceny

incentego   r

incentego à P

sięga k

0 jednostek

ozchody parafii]

W

, K

atechetyczne [tematy

asowa T

.9

a sprawozdań

a nad ubogiemi przy parafii

a k

odnicy

odnicy

.0

siążk

sięga dochodu i r

siążk

sięga sprawozdań finansowych

Dochód i Rozchód  Stow[arzyszenia] P św[iętego]  od  finansowe: miesięczne i r

K Stowarzyszenia P św[iętego] W

Opiek w Br

K ctwa Różańcowego w Br

K Śpiewu św[iętej] Cecylii  w Br

Dzienniki k zajęć, dane per obecności]; [ archiwalnych]]

Program szczegółowy k

K [uwzględnia szczegółowo  przychody i r

umentacja finansowa

5.. Towarzystwo Opieki

7... Księgi

olnictwo

nad Ubogimi

rachunkowe

.

. Chór

. Dok

parafii

5. Bractwo  Różańcowe

5. „Cecylia”

6. Szk

7. Sprawozdawczość finansowa 7.

57

9

8

alszy)

7

.

.

m.

.

.

.

m.

j.w

j.w

druk  mpis

druk  for rkp

druk  mpis

rkp

j.w

j.w

j.w

druk  for rkp

icy (ciąg dnd

6

y

y,

y

y

y,

y

y

ro

.

.

obne uszk.

obne uszk.

.

B

j.w

j.w

dobr

dobr dr mech.

dobr

dobr

dobr dr mech.

j.w

dobr

dobr

ej w

5

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

,

a

a

oszyt

parafii farn

mat A

.

mat A

or

mat A5

mat A

.

mat A

mat A

księga,  for

j.w

teczk

księga,  for

sk

zeszyt,  for

księga,  for

j.w

poszyt,  for oprawa  miękk

księga,  for

ego

aln

iw

99

95

95

95

95

958

96

.05  95  -97

97  -

950  -

950  -

950  -

950  -

95 -

959  -

96

96

arch

ub

owo

onania planu

cja zaso

ozchodu

ozchodu

orespondencja

96

en

owa dla

onta]

ok

id

owe w NBP [wpływy

sięga rachunk

w

owe [k

asowa parafialna

asowa biura parafialnego

asowa biura parafialnego

. E.2

[wyszczególnione przychody

onów

2

asowa na r

sięga k

sięga dochodu i r

sięga k

ozchody]

onta bank

sięga k

ozchody]

sięga dochodu i r

sięga rachunk

ościelna k

K

K

Sprawozdania z wyk kasowego miesięcznego

K 950 [wyszczególnione przychody  i r

Akta bank z bankiem]

K i wypływy z k

K 95 i r

K

K kościelnych osób prawnych  i zak

K – k

7... Księgi rachunkowe parafii

58

.

.

.

.

.

.

.

m,

j.w

j.w

j.w

j.w

j.w

j.w

j.w

druk  for rkp

rkp

rkp

y,

y

y

.

.

.

.

.

.

.

dobr

j.w

j.w

j.w

j.w

j.w

j.w

dobr

j.w

dość dobr uszk. mech.

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

,

a

oszyt

mat A

.

.

.

.

.

.

mat A

ma A5

or

poszyt,  for oprawa  miękk

j.w

j.w

j.w

j.w

j.w

j.w

księga,  for

zeszyt,  for

sk

-

96

96

96

96

96

968

968

9 95

969

970

osztów

ne

owa dla

owa dla

owa dla

owa dla

owa dla

owa dla

owa dla

ozliczenie k ażdego zmarłego

ne

osztów pogrzebu

onów

onów

onów

onów

onów

onów

onów

sięga rachunk

sięga rachunk

sięga rachunk

sięga rachunk

sięga rachunk

sięga rachunk

sięga rachunk

sięga pogrzebowa rejestrująca

K kościelnych osób prawnych  i zak

K kościelnych osób prawnych  i zak

K kościelnych osób prawnych  i zak

K kościelnych osób prawnych  i zak

K kościelnych osób prawnych  i zak

K kościelnych osób prawnych  i zak

K kościelnych osób prawnych  i zak

K naliczenie k [szczegółowe r pogrzebu, dla k oddzielna tabela]

Dochody cmentar

Opłaty cmentar

7... Księgi rachunkowe parafii

7... Księgi rachunkowe

dotyczące pogrzebów

59

9

8

alszy)

7

.

m.

j.w

druk  for rkp

rkp

druk rkp

rkp  druk  kwity

druk,  kwity

mpis  rkp

mpis  rkp

,

icy (ciąg dnd

6

arty

ro

odzona,

y

y

y

y

y

y

y

B

oprawa  uszk luźne k uszk. mech.  papieru,  uszk. biol.

dobr

dobr

dobr

dobr

dobr

dobr

dobr

ej w

5

niem. pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

a

a

a

a

a

a

parafii farn

mat A

księga,  oprawa  twarda

księga  for

teczk

teczk

teczk

teczk

teczk

teczk

ego

aln

-

.

-

iw

908- 9

.0 96  -958

9 99

959- 960

959- 960

96 96

965- 970

968- 97

arch

-

u

-

-

b

-

nal des

oz

.

[r

iesięczne]

, dotyczy

asowy

cja zaso

e m

op 5

en

usgube Jour

atolickiego

rzyk

oczne sprawozdania

id

, P

ozchody

w

ozchodu [dotyczące

ozchodu Domu Katoli

. E

atolicki. Przykop 5 [spra

.2

odnicy [r

K

2

om ozdania finansow

oczne Domu Starców i Domu

Einnahme a. A Hospitals [sprawozdania finanso we szpitala Ducha Świętego,  dochody i r Domu Katolickiego]

Caritas – Dziennik k

Zarząd domu k w Br finansowe]

Sprawozdanie finansowe Domu  Katolickiego z uwzględnieniem  obciążeń pensjonariuszy

Dowody r opieki nad ubogimi]

Dowody r ckiego

D w

Dom starców liczenia finansowe miesięczne  i r Katolickiego]

7... Księgi rachunkowe

dobroczynnych instytucji parafialnych

60

ie

data i nr

eracja

it posiada

ach skoro-

ane chronol.,

isk na dany rok,

88

ram

.

.

-86

.

-88

.

-

.

w szytu uporząd- kow każdy kw sygn. lp/rok

j.w

alfabetyczny układ  nazw przy każdym z księgi, na poziom litery układ chrono- logiczny. num s. -88

j.w numeracja  s.

j.w numeracja  s.

j.w numeracja  s.

j.w  zakładki  alfabetyczne

m

.

druk  for

j.w

rkp

rkp

rkp

rkp

rkp

y,

y

y

y

y

y

dość dobr uszk. mech.

j.w

dobr

dobr

dobr

dobr

dobr

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

,

,

-

cm,

ys.

ys.

88

,

,

oszyty

oszyt

ocza

.

-857

or

or

u lub

.

. Ch

.

okładce,

h 88-

okładce,

h 9-

sk i wiązki,  sk dotyczy  rok półr

j.w

księga, wys.  9,5 cm,  szer w okładce,  na grzbie cie: Ch  8

j.w 858-

księga, w 9,5 cm szer.  cm w na grzbiecie:  C 900

j.w

księga, w 9,5 cm szer.  cm w na grzbiecie C 9

-

-

-

-

95- 969

95- 970

8 857

858- 88

88 900

90 9

90 9

-

-

-

-

-

8

88

90

,

alne]

P, zbiórki

alnych]

isk do

-9

-9

S]

9

ody K

ypłat, usługi różne-

90

e przychodu [proto

-5

e rozchodu [rachunki: za

a od A-

9

odę, listy w

s alfabetyczny nazwisk

s alfabetyczny nazwisk

y S –Z z lat

ody kasow

s alfabetyczny nazwisk

ody kasow

yjne

siąg ochrzczonych z lat

siąg ochrzczonych z lat

siąg ochrzczonych z lat   nazwisk

owidz alfabetyczny chrztów

ow

ości,  jednostki archiw

ow

or

asowe

D koły z kolekty, dow do puszek, dochody z nierucho m

D energię, w go typu,  jednostek archiw

[Indek do k 857]

[Indeks alfabetyczny nazw ksiąg ochrzczonych z lat 858-88]

Indek do k 900 oraz

[Indek do k 9

Sk od liter oraz od A do Z z lat

ancelar

7...

7...

Przychody Rozchody

omoce k

. Dowody k7.

8. P

6

a-

i-

ię

/g

,

9

iska alfa-

iska kaw

ny na str.

ię nazw

ny na str.

.

ałżeństw

.

arłych,

j.w

odręczna ta- bela: Lp, im nazw betycznie w nazw lera, nr z księgi  m kolum

j.w

odręczna tabela:  Lp, im ska alfabetycz- nie, nr z księgi  zm kolum

8

alszy)

7

m.

.

rkp

rkp

rkp

rkp

druk  for rkp

j.w

icy (ciąg d

y,  ,

nd

6

arty

y

y

y

y

y

ro B

dość dobr luźne k uszk. mech.

dobr

dobr

dobr

b. dobr

dobr

ej w

5

pol.

pol.

pol.

pol.

pol. łac.

pol.

-

,

,

cm,

-

a

a,

-

.

parafii farn

95  za

mat A

.

mat

mat A

mat A

księga, wys.  9,5 cm,  szer w okładce,  na grzbiecie Ch  97 kładki alfa betyczne

księga  for oprawa  twarda,  zakładki z  alfabetem,  okładk

j.w

zeszyt  for A, na  grzbiecie:  P 70-78

księga,  twarda  okładk for

księga  for

ego

aln

5

-

iw

95 97

97- 977

978- 00

970- 978

97- 966 brak:  99-

958- 96

archu

-

b

00

[dzien-

978-

cja zaso

ych pism

enid

978

ychodzące]

w

ychodzących i przycho

a w

. E

970-

w

.2

owidz chrztów

owidz alfabetyczny ślubów  977

owidz Ślubów

owidz alfabetyczny zmarłych

2

or

or

or

or

ziennik urzędow

Sk

Sk 97-

Sk

Sk za lata

D nik pism dzących do końca 95 roku, potem  tylko pism

Dziennik pism wychodzących  i przychodzących

6

a

siąg,

Toruniu

0

yginalne

w

87, s.

sy

s alfabetyczny  sięgi zmarłych

; or

onologicznie,

wotnie

ok

ony tytułowe dla

Uwagi: załączniki,  materiały  nieoczekiwane,  indek

księga zszyta  niewłaściwie, nie  chr zawiera kilk pier odrębnych k indek dla k na r 5-5 str księgi małżeństw  i zgonów iecezjalnym

9

8

D

Dawna  sygn.

W  598

um

Język jednostki archiwalnej

8

łac.

rchiw A

Archiwum: ADT

Sposób utrwalania tekstu

7

rkp tab.

Ilość stron

6

6

rodnicy w B

rodnicy

wacja

B

5

y

. – liczne

oces

Stan zachowania

karty z I.  poł. XVII  w uszk. mech.  i ubytki  papieru  konser zatrzymała  pr niszczenia,  późniejsze  karty stan  dobr

-

-

an

leksandryjskiej w

yjna

.]

yte

ma k

stwą

olorze

Opis zewnętrzny:

For celar rodzaj opra wy

księga po  renowacji,  karty  pokr war nowego  papieru i  połączone  oprawą  sztywną  w k bordowym  [dalej:  renow atarzyny Aleksandryjskiej w

Daty skrajne

atarzyny A

60- 89

iętej K

.

iętej K

. Św

,

;

87-

. Św

89;

60

.75

owo),

.0

sięga  659-

65-

.670; 0 .67

: XII.

-

; 79-

arafia p.w

.0

87-

-6

;.0.

.67 sięgi małżeństw

60,

sięga małżeństw]

.65

-0.0

79-

estpr[eußen], ta[uf  odnica, k

759, toten[buch]

6 .0

67

sięgi chrztów:  ona (szczątk

; 659-

-6.

75

: 6.05.

.66,  65

67

; 79-

-8.06.

; 9.05.

-5

. 89]

Nazwa zespołu: P

sięga zmarłych]

.0.

.09.

. 0

Tytuł jednostki

Strasburg W register] [Br ochrzczonych]  67 [k traureg[ister] [k 79- [tytuł nadany przez archiwistę,  księga złączona niewłaściwie,  zawiera: k – jedna str 6 0.  66  759, następnie k s.  księga zgonów s. 5

Sygn.

AA 00

2.3. Zespół akt parafii p.w

6

-

- , s.

-

-

-

óżnych

,

69

8-

ona

, s.

yginalna

sięga

arcie

0

wotnie  art, które

sięgi:

-7

7

sięgi

yg. str

sięga zawiera

7

; 70

-05.

-75, zacho

yginalna oprawa i

sięga zszyta nie

yginalna s. tyt. tej

óżne pieczęcie

Toruniu (c. d.)

or tytuł nie zachowały  się, k zbiór pier luźnych k były częścią r ksiąg

K właściwie, zawiera  kolejno k - małżeństw  69 -7 - umarłych 06.  69 76- 50, zachowała się  or księgi  -ochrzczonych  69 wała się or s. tyt. tej k

r parafii, zachowa ła się or tytułowa, k niewłaściwie zszy ta, zawiera w sobie  księgę chrztów i  księgę małżeństw  razem, znak wodny  na luźnej k  w

9

8 a

9

605

599

6 50

W

W

W

8

iecezjalnym

łac.

łac.  pol.

łac.

D

7

um

rkp tab.

rkp tab.

rkp tab.

rchiw

6

6

96

A

5

y, uszk.

y, uszk.

y, uszk.

oces

oces

oces

dobr mech.,  gruntowna  renowacja  zatrzymała  pr niszczenia

dobr mech.,  gruntowna  renowacja  zatrzymała  pr niszczenia

dobr mech.,  gruntowna  renowacja  zatrzymała  pr niszczenia

leksandryjskiej w

.

.

.

renow

renow

renow

atarzyny A

-

-

-

6 689

69 75

76 78

iętej K

-

-

. Św

- 685-

69

,

-

sięga

-

wotnie

69 69

;

6

6

und  sięga  7

sięga

; 70

aufregister]

-679;

a pier sięgę

-78

-05.

a [T

67

aufen  odnica, powiat

-7

-69

sięga małżeństw]

69

76

rauregister [K

-689

sięga ochrzczonych]

70

siąg: k 69

estpr[eußen],

Strasburg/Wp

; 6.08.

sięgę chrztów

76-77. 779-78]

67

, k

aufregister] [k

6

7

sięgę zmarłych 06.

-75, T

, Sterberegister [K

,k 7

-77

odnica- estpreußen] T sięga ochrzczonych]

sięga chrztów za lata

est[preußen]; T aufregister] [Br odnicki, k

sięga zawiera kilk

sięga ochrzczonych zawiera

Br [W [k u.[und]  [K 8.06. 689]

Strasburg, Kr[eis] Strasburg  W [T br 69 małżeństw]  69 zmarłych] 06.  76- [K odrębnych k małżeństw   7 05.  75]

Strasburg/ W Taufen [T ochrzczonych]  Traureg[ister] [K 76 [K wpisy z lat

2.3. Zespół akt parafii p.w

AA 00

AA 00

AA 00

6

ona

yg.

onany

87,

ona

ona

86,

o i imię,

87, później z

s alfabetyczny

yg. str

mie tabeli do  u  mą opisową.

yg. str

ona tytułowa,

or tytułowa, spis w  for rok for

or tytułowa

zachowała się  częściowo or str starannie wyk indek na lata  88, zawierający  dane: nr aktu,  nazwisk miejscowość, str akta zszyte  niewłaściwie,  zawierają w  sobie części  dwóch zespołów  archiwalnych.

5

600;

6

60 5

6

60

W

W

W  568

W 890

W 87

.

łac.  pol.

łac.

łac.

łac.

niem

hebr.

łac.

rkp  tab.

rkp  tab.

rkp  tab.

rkp.  tab.

rkp tab.

0

5

90

-

-

y,

ob

ob

wacji

wacji

wacji,

y, po

y,

y, dr

y, dr

obne uszk.

obne uszk.

stan dobr dr mech., ślady  konser

dobr konser

dobr dr mech., ślady  konser uzupełnione  ubytki  papieru

dobr ne ubytki  papieru,  uszk. mech.

dobr ne ubytki  papieru

- - .

a,

.

.

.

yginalna

poszyt;  oprawa  or sztywna,  niebiesk zniszczona,

renow

renow

księga, zszy ta niewłaści wie, renow

renow

-

-

-

-

80 80

8 85

8 87

8 88

07.  850- 867

-

-87

)

8

867

sięgi - wpi

estpreußen];

-80

odzonych],

ościoła  80

aufen[register]

aufbuch

aufen[register]

850 -

-80

odnica

estpr[eußen]  sregister  sięga ur

est[preußen]

80

a k

]

sięga chrztów]

odnicy z lat

-85

-87

estpr[eußen] T

sięga chrztów]

est[preußen] T

sięga chrztów]

sięga chrztów]

Tauf Register Der Kirch Gemeinde  in Strasburg Wpr[W Jahrgang  [tytuł nadany przez archiwistę,  księga chrztów k w Br Strasburg Kr[eis] Strasburg /  W 8 [K

Strasburg/ Br W 8  [K

Strasburg/ W jud[en] Gebur [żydowsk ) Kath[olische] T 88 [K

Strasburg W Ta[ufregister] VII  [K [zachowała się część k sy od nr 8

AA 005

AA 006

AA 007

AA 008

AA 009

65

u

-

-

-

-

s

u w j.

ona

-95;

ygi sięga

86,

, k

0

wotnie od

yczny - druk

88

mularz

mularz tabela

yginalna str

70,

Toruniu (c. d.)

for tabelar w j. niem.

for ryczny - druk niem.

or tytułowa

księga niewłaściwie  zszyta złożona z  ksiąg pier rębnych: Liber Co pulatorum s.  Liber Mortuorum s.  95- zachowane or nalne tytuły małżeństw posiada  staranny indek alfab. na lata  87,  w

9

60

5 7

5

W 870 50

W  606

W  607  688

.

.

8

iecezjalnym

łac.

pol.

niem

łac.

niem

pol.

łac.

łac.

D

7

um

tab.  drk  rkp

tab.  drk  rkp

rkp tab.

rkp tab.

rchiw

6

55

56

70

A

-

-

-

arty

acji

5

ywa

y,

y, po

y, ubyt

ozr

onserw

dobr ki papieru  uzupełnio ne, ślady  rozlanego  atramentu

średni, k por ne, luźne

b. dobr staranne  pismo

b. dobr renowacji  i k

-

leksandryjskiej w

,

,

.

.

księga A oprawa gru ba

księga A grubość  cm oprawa  twarda w  okładce

renow

renow

atarzyny A

-

868-  06.  889

8.07.  889- 7.06.  909

775-  796

80 8

iętej K

;

. Św

889

7.06.

796

odnicy

-8

889 -

775- yg. – Liber

80

odnica,  r[auregister]

868 -juni

8.07.

, or

raufbuch

estpr[eußen],

sięga zmarłych]

odnicki] T

775]

-85

sięga chrztów]

sięga chrztów

estpr[eußen] [Br

sięga małżeństw]

odnitz. Strasburg,  est[preußen]; T sięga małżeństw]

Strasburg/ W Taufen[register]  [K

Parafia p[od] w[ezwaniem]  św[iętej] Katarzyny w Br K 909

Strasburg; Kr[eis] Strasburg/  W powiat br [k [tytuł późniejszy Conscriptionis Copulatorum ab  Anno

Br W [k tonenbuch [k 80

2.3. Zespół akt parafii p.w

AA 00

AA 0

AD 00

AD 00

66

ona

o ...

ona

owana j.

ok

ochia

yginalna str

każdy r rozpoczyna str tytułowa: Liber  Copulatorum  par Strasburgen pr

or tytułowa

karty mają znaki  wodne

tabela druk niem.

5

W  608 87

W  609 87

W  60  09

W  6 87

W  6

łac.

niem.

łac.

łac.  pol.

łac.

niem.

pol.

łac.

niem.

pol.

łac.

rkp  tab.

rkp  tab.

rkp  tab.

rkp  tab.

rkp  tab.

rkp  drk  tab.

rkp  drk  tab.

5

5

9

98

00

50

y,

y,

,

wacji

wacji

wacji

y- arty

y,

y,

y,

ozr

y

obne uszk.

obne uszk.

dobr widoczne  ślady  konser

dobr dr mech.

dobr dr mech.

dość dobr ślady  konser

dość dobr ślady  konser

średni, luźne  i por wane k uszk. mech.

dobr

,

,

.

.

ą

yta

yta

mat A

mat A

renow

księga,  oprawa  twarda  pokr materiałem  fiolet.

renow

księga,  oprawa  gruba  zielona

księga,  oprawa  gruba  zielona

księga,  for sztywna  oprawa

księga,  for grubość  cm, oprawa  gruba  pokr materiałem i  okładk

.

-

-

-

. .0

85- 6. 8

8 897

8 8

8 858

859- 885

886- 897

897  -  9

ni

Strasburg

897

sięga

-897]

in

[K

8

0.05.

-8

897

sięga małżeństw]  szy tytuł:] Heirats

estpreußen].;  8

estpr[eußen]

estpr[eußen]  8

sięga zmarłych]

sięga zmarłych]

8.05.

[star

Gemeinde

. Okres

85-

–

9

estpreußen]. Jahrgang

estpreußen], Jahrgang

estpreußen], Jahrgang

8

-897 [Spis małżeństw

odnicy

-858 [K

885 [K

.07.

. 886-

ościoła Katolickiego – wier

sięga pogrzebów

sięga pogrzebów

Strasburg/ W Tr[auregister] [K 85- Register Der Kirch Gemeinde in  Strasburg Wpr[W Jahrgang  małżeństw]

Heirats Register der Kath[olische]  Kirch[en]  Wpr [W 8 K w Br

Strasburg/W To[tenbuch]

Sterbe Register der Kath[olischen]  Kirch[e] – Gemeinde in Strasburg  Wpr [W 8

Sterbe Register der Kath[olischen]  Kirch[e] – Gemeinde in Strasburg  Wpr [W 859-

K 0.0

K do

AD 00

AD 00

AE 00

AE 00

AE 00

AE 00

AE 005

67

arta

0

.

sy

o jedna k

795 r

Uwagi: załączniki,  materiały  nieoczekiwane,  indek

zszyte  niewłaściwie,  zachowała się  tylk zawierająca wpisy  z

Dawne sygn.

9

odnicy

7

8

Język jednostki

8

archiwalnej

łac.

łac. pol.

Archiwum: APT

Sposób utrwa-

7

lania tekstu

rkp, f.opis. tab.

rkp f.opis.

Ilość stron

6

atolickiej w Br

-k uniu

o or

-

-

5

, uszk.

zymsk

Stan zachowania

uszk. mech.,  ubytki pa pieru

zły mech. i biol.,  ubytki pa pieru

- usz

arta

98

aństwowym w T

yjna

ma

mat

wana k

Opis zewnętrzny:

For kancelar np. poszyt;  rodzaj oprawy;  for

wyr w zastępczej  obwolucie; ob woluta – ark papieru z  (obwieszczenie  j. niem.)

poszyt w obwol.  zast.

chiwum P

odnicy

Daty skrajne

7.0.707 -

75

8.0.70

76; 795

w Ar

a w Br

-

- u

o ok

atolick

795]

-k

. 75

o

sięga me 7.0

.05.

76], Ur

yczna od r u [

sięga małżeństw  9.06.

ok

2. 4. Zespół akt stanu cywilnego parafii r

arafia rzymsk

sięgi małżeństw

odzonych od  76; K

sięga metr

.

795 do r

75 inchoatus [K

.08.  .75 do

80

.]

ona z k

i

yczna ur

Tytuł jednostki

Str

Liber metrices et copulationis ab  anno  tr do  od 6.0 dzonych k [. 0 80

Nazwa zespołu: P Sygn.

68

ońca

ońca

ońca

809,

809,

olejności

809,

s nazwisk

s nazwisk

s nazwisk

s nazwisk

s nazwisk,

s nazwisk

wpisy do k kwietnia  alfabetyczny  indek

wpisy do k kwietnia  indek według k wpisów

wpisy do k kwietnia  indek

indek

indek kopia

alfabetyczny  indek łącznie z aktami  zapowiedzi

8

9 No

6

0 No

9 No

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

rkp, f.opis.

rkp,

rkp,

f.opis.

f.opis.

rkp, f.opis.

rkp, f.opis.

rkp, f.opis.

5

0

8

6

st

-

y,

y,

y, tek

y

y, uszk.

, uszk.

dobr czytelny

dobr

dobr mech.

zły mech. i biol.,  ubytki pa pieru

dość dobr uszk. mech.

dość dobr uszk. mech.

-

owej

-

wa

ozer

odzona

, obwoluta

poszyt w obwol.  zast. tektur

poszyt w nie bieskiej obwol.  zast.

poszyt r ny zast.

poszyt w uszk.  obwol. zast.

poszyt

poszyt,  obwol. zast.  uszk

.05.808-

.05.808 -

.05.808-

.05. 809-  .05. 809-

.05. 809-

[0.0.]809 [0.0.]809 [0.0.]809 0.0. 80 0.0. 80

0.0. 80

-

-

-

-

-

u

od

] od

ok 809

iny brod- skiego w

wca

80 ostatniego

80 ostatniego

80 ostatniego

ichałow

-go maja r

808 do ostatniego

odzenia gminy

odzenia gminy

u

iatu m

ok

opia]

en]cie bydgo[skim

ilne urodzenia gm

odnickiej powiatu mi

809

aja roku 808 do ostatniego  ca 809

-go maja do

-go maja do

-go maja do

wca

odnickiej powiatu michałowskie

odnickiej powiatu michałowskie

odnickiej powiatu michałowskie

Akta cyw nickiej pow dep[artam -go m czerw

Akta cywilne zapowiedzi i ślubów  gminy br chałowskiego w dep[artamen]cie  bydgo[skim] od  808 do ostatniego czer Akta cywilne zejścia gminy br nickiej powiatu michałowskiego w  dep[artamen]cie bydgo[skim] od  -go maja r czer Akta cywilne ur br go w departamencie bydgoskim od  809  kwietnia

Akta cywilne ur br go w departamencie bydgoskim od  809  kwietnia. [k

Akta cywilne małżeństw gminy  br go w departamencie bydgoskim od  809  kwietnia

5

6

7

8

69

iunru

0

To

s nazwisk

s nazwisk,

oczne i

s nazwisk

w

onana

u niem.

ym

alfabetyczny  indek łącznie z aktami  zapowiedzi

alfabetyczny  indek kopia starannie  wyk

listy r kwartalne później  dopisano tytuł w  język

alfabetyczny  indek łącznie z  zapowiedziami

wo

9

o

o

5

7

6  Nr

9  lit. B Nr

9 9

stw

8

Pań

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

mu

7

rkp, f.opis.

rkp, f.opis.

rkp, f.opis.

rkp tabela

rkp, f.opis.

iw

rch

6

8

0

8

5

A

y,

y

ony

icy wn

5

d

, uszk.

, uszk.

ro

zły mech. i biol.

średni, uszk.  mech.

zły mech. i  biol., ubytki  papieru

dość dobr luźne str

dość dobr

B

at. w

ą

ą

ą

.-k

wany

owej

poszyt  oprawiony  w niebiesk obwol. zast.

poszyt  oprawiony  w niebiesk obwol. zast.

poszyt  oprawiony  w niebiesk obwol. zast.

poszyt  rozer

poszyt w  obwol.  tektur

arafii rzym

.05. 809-  .05. 809-

.05. 809-

0.0.809-

.05.80-

0.0. 80 0.0. 80

0.0.80

.07.80

0.0.8

p

ego

iln

opia]

cyw

odnickiej

80 do

80]

u

-go maja do

-go maja do

-go maja do

.VII.

t stan

809

809

809

-go maja

ł ak

odnickiej powiatu

.809 do

odnickiej powiatu

ó

0. IV

ostatniego kwietnia

esp

odnickiej powiatu

odnickiej powiatu

. Z

Akta cywilne małżeństw  gminy br michałowskiego w departamencie  bydgoskim od  80 ostatniego kwietnia

Akta cywilne zejścia gminy  br michałowskiego w departamencie  bydgoskim od  80 ostatniego kwietnia

Akta cywilne zejścia gminy  br michałowskiego w departamencie  bydgoskim od  80 ostatniego kwietnia [k

Lista umarłych gminy br [od

Akta cywilne małżeństw  gminy br michałowskiego w departamencie  bydgoskim od  8

. 4

2

9

0

13

70

,

-

-

s

o

- -

- -

-

a

-

olum

odzenia

olum

odzenia

muły:

08,

o i imię,

o i imię,

mężczyzny

ania

owane

a

owane wg

do

s nazwisk za

s nazwisk za

muły: nr aktu,

s nazwisk,

zawiera jedynie  zapowiedzi  numer od  paginowane

alfabetyczny in dek wierający k ny: numer aktu,  nazwisk miejsce ur

alfabetyczny in dek wierający k ny: numer aktu,  nazwisk miejsce ur

alfabetyczny indek nazwisk łącznie z  zapowiedziami wg  for imiona i nazwisk zaślubionych, upo rządk nazwisk miejsce pochodzenia  mężczyzny alfabetyczny in dek według for nr aktu, nazwisk i imię, miejsce  zamieszk

o

8  No

0

7

5

Nr

pol.

pol.

pol.

pol.

pol

rkp, f.opis.

rkp, f.opis.

rkp, f.opis.

rkp, f.opis.

rkp, f.opis.

0

8

y

y

y

y

y

dobr

dość dobr

dość dobr

dość dobr

dość dobr

.

.

.

.

owej

poszyt w  obwol.  tektur różowej

poszyt w obw tekt.

poszyt w obw tekt.

poszyt w obw tekt.

poszyt w obw tekt.

.05.80-

.05.8-

.05.8-

.05.8-

.05.8-

0.0.8

0.0.8

0.0.8

0.0.8

0.0.8

u w ok

do

do  .

do

do  .

r

8 8

8 8

8 8

8 8

8

u

u

u

u

-go maja

ok

ok

ok

ok

odzenia

-go maja

odzenia

-go maja

-go maja

-go maja

-go maja  opia]

odnickiej powiatu

odnickiej powiatu

odnickiej powiatu

sięga zawierająca w sobie akta

odnickiej od dnia

odnicy [k

opia]

odnickiej powiatu

opia]

K stanu cywilnego zapowiedzi  w gminie miejskiej i wiejskiej  br 80, aż do  Br

Akta cywilne ur gminy br michałowskiego w departamencie  bydgoskim od  ostatniego kwietnia r

Akta cywilne ur gminy br michałowskiego w departamencie  bydgoskim od  ostatniego kwietnia r [k

Akta cywilne małżeństwa  gminy br michałowskiego w departamencie  bydgoskim od  ostatniego kwietnia r

Akta cywilne zejścia gminy  br michałowskiego w departamencie  bydgoskim od  ostatniego kwietnia r [k

14

15

16

17

8

7

uniuor

0

ompletne,

su

s nazwisk

s nazwisk

ompletne,

su, zła

s nazwisk

niek brak aktów nr 85- 9 oraz alfabet.  indek

Alfabetyczny  indek

alfabetyczny  indek łącznie z  zapowiedziami

niek brak aktów nr  -0 i części  indek paginacja

alfabetyczny  indek

9

5 No

wyłą- cz. z  5

6 7

7 8

aństwowym w T

8

pol

pol.

pol.

pol.

pol.

pol.

7

rkp, f.opis

rkp, f.opis

rkp, f.opis

rkp, f.opis

rkp, f.opis rkp, f.opis

chiwum P

6

5

9

6

6

y

y

y

y

,

5

odnicy w Ar

stan zły uszk. mech.  i biol.

dość dobr

dość dobr

stan średni

dość dobr

dość dobr

.

.

.

at. w Br

.

.

owej

. zast.,

. zast.

. zast.,

zym.-k

akta luźne w  obw

poszyt w obw zast.

poszyt w  obw papier

akta zszyte  w obw część luźna

poszyt w obw pap., obw zast.

poszyt w obw pap., obw zast.

.05.8-

.05.8- .05.8-

.05.8- .05.8- .05.8-

0.0.8

0.0.8 0.0.8

0.0.8 0.0.8 0.0.8

do  .

do

u

8

do

wszego

8 8

8

u

8 8

ok r

u

ok

u

8

ok

odnicy

odnickiej

ok

u  8

do r

ok

u

-go maja

ompletny]

-go maja

do ostatniego  ok

8

-go maja

r

8

ostatniego dnia kwietnia  atolickiej w Br

u  8

ok

wszego maja r

odnickiej powiatu

yginał nie k

8

-go maja

odnickiej powiatu

Akta cywilne zejścia gminy  br michałowskiego w departamencie  bydgoskim od  ostatniego kwietnia r [or

Akta chrztu od  do  gminy k

Akta cywilne małżeństwa powiatu  michałowskiego w departamencie  bydgoskim gminy br od  ostatniego kwietnia

Akta cywilne zejścia gminy  br michałowskiego w departamencie  bydgoskim od  ostatniego kwietnia r

Akta cywilne chrztów od  pier ostatniego kwietnia

Akta cywilne zejścia od pier maja r kwietnia

19

20

21

22

23

24

2. 4. Zespół akt stanu cywilnego parafii r

7

-

-

-

,

ne

s nazwisk

s nazwisk

zaświadczenia do  akt małżeństw liczne pieczęcie  (parafialne, nota rialne, właścicieli  ziemskich) oraz  stemple atramen towe czar alfabetyczny  indek

błędna paginacja,  liczne pieczęcie  (parafialne, nota rialne, właścicieli  ziemskich)

alfabetyczny  indek łącznie  z zapowiedziami

8

9 5

5

0 7

0

pol. łac. niem

pol.

pol.  łac.

pol.

pol.

rkp

rkp, f.opis

rkp

rkp, f.opis.

rkp, f.opis.

0

y

y

y

y

y

dość dobr

dość dobr

dobr

dobr

dość dobr

.

.

.

.

. zast.,

matu

poszyt w obw tekt.

poszyt w obw pap.

akta zszyte  w obw różnego  for

poszyt w obw tekt.

poszyt w obw tekt.

[80]-8

.05.8-

.05. 85-

.05.85-

0.0.85

[8-85]

0.0.86

0.0.86

yk,

u

u

ok

ok

aż do dnia

85 dnia

85 do

r. do

atolickiej

alnych

-85]

u

yk

ok

8

85 r

86 r

u

8

86 ostatniego

ok

8

u

r

ok

-go maja

opia]

odnickiej, w powiecie

odnickiej k

siąg metr

8

odnickiej powiatu

odnickiej powiatu

odnicy [k

-go m-ca maja  ] maja

wszego maja

sięga skład [złożona z :] metr

yciągi z k

K sepultur i innych do aktów stanu  cywilnego należących zaświadczeń  od  [ w gminie br michałowskim, departamencie  bydgoskim Akta małżeństwa od dnia  pier ostatniego kwietnia  w gminie br

[W innych parafii – załączniki do akt  małżeństw za lata

Akta cywilne chrztów  gminy br michałowskiego od r -go maja do r kwietnia w departamencie  bydgoskim

Akta cywilne małżeństwa  gminy br michałowskiego w departamencie  bydgoskim od  ostatniego kwietnia  w Br

25

26

27

28

29

7

uniu

or

0

.

s nazwisk

r.

r.

857 r

85

85

alfabetyczny  indek łącznie z  zapowiedziami

sporządzona  w

sporządzona  w

sporządzona  w

9

8

wyłą- cz. z  8

5

6

aństwowym w T

8

pol.

łac.

łac.

łac.

łac.

łac.

7

rkp, f.opis

rkp tab.

rkp, tab.

rkp, tab.

rkp, tab.

rkp, tab.

chiwum P

6

8

6

8

8

y

5

y

odnicy w Ar

, uszk.

obne uszk.

, uszk.

, uszk.

dość dobr

zły mech.,  ubytki  papieru

dobr

średni,  dr mech. i biol.

zły mech. i biol.

zły mech. i biol.

.

at. w Br

zym.-k

poszyt w obw tekt.

akta luźne w  obwol. zast.

akta szyte w  obwol. zast.

akta szyte w  obwol. zast.

akta szyte w  obwol. zast.

akta szyte w  obwol. zast.

.05.85-  .0.80-

.0.85-  .0.85- 6.0. 85-

0.0.86

.05.8

85

.0. 85

7..85 ..85

]

u

o

85

ochiae  .

.

o anno

85 do  ok

u

odnickiej

ok

85 br

ochiae  85

]

]

86 r

.80

85

85

.0

o anno  parafii

o anno

u

u

-go maja

]

sięga ochrzczonych

ok

ok

sięgi zmarłych parafii  atolickiej

odnickiej w r

]

odzonych parafii

odnickiej powiatu

-k

8

. [K

o

zmarłych  85

sięga małżeństw parafii

odnicy

odnicy od  .05.

85

u

ochiae Strasburgen[sis] pr

ochiae Strasburgensis pr . [K

ragment k

sięga  ok

sięga ur odnickiej w r

odnickiej w r

Akta cywilne małżeństwa  gminy br michałowskiego w departamencie  bydgoskim od  ostatniego kwietnia  w Br

[F rzymsk w Br do

Consignatio Babtisatorum  par anno  w parafii br

Consignatio Mortuorum par Strasburgensis pr [K w r

Consignatio natorum par Strasburgensis pr [ K br

Consignatio copulatorum  par 85 br

30

31

32

33

34

35

2. 4. Zespół akt stanu cywilnego parafii r

7

0

.

s nazwisk

r.

r.

857 r

85

85

ZAKOŃCZENIE

alfabetyczny  indek łącznie z  zapowiedziami

sporządzona  w

sporządzona  w

sporządzona  w

9

8

wyłą- cz. z  8

5

6

We  wstępie  wyrażono  życzenie,  by  praca  była  choć  skromnym  wkładem  do

8

dziejów Kościoła i archiwistyki kościelnej w Polsce. Po wielu miesiącach studiów

pol.

łac.

łac.

łac.

łac.

łac.

nad tymże zespołem, wspartych kwerendą w archiwach diecezjalnych w Pelplinie

7

rkp, f.opis

rkp tab.

rkp, tab.

rkp, tab.

rkp, tab.

rkp, tab.

i Toruniu oraz Archiwum Państwowym w Toruniu, pozwolę sobie wyrazić nadzie-

ję, że w jakimś stopniu udało mi się to zrealizować.

Przeprowadzone  studium  umożliwiło  przede  wszystkim  dogłębne  rozpoznanie,

6

8

6

8

8

a w konsekwencji wydobycie z zapomnienia zasobu brodnickiego archiwum para-

fialnego, niezwykle ciekawego, bogatego i ważnego nie tylko dla badań kościelnych,

y

czy regionalnych. W zasobie tegoż archiwum znalazły bowiem odbicie wydarzenia

5

ogólnokościelne,  ogólnopolskie,  a  w  jakiejś  mierze  także  europejskie.  Wśród  ar-

y

, uszk.

chiwaliów,  niezwykle  użyteczne  do  wielopłaszczyznowych  rozważań  naukowych

obne uszk.

, uszk.

, uszk.

dość dobr

zły mech.,  ubytki  papieru

dobr

średni,  dr mech. i biol.

zły mech. i biol.

zły mech. i biol.

pozostają akta metrykalne, sięgające połowy XVII wieku. Następnie dokumentacja

.

związana z działalnością dziekańską proboszczów. Zawarte w tejże akta wizytacji,

akta kongregacji dekanalnych, personalia, sprawozdania finansowe poszczególnych

parafii są bezcennym źródłem do poznania przeszłości powiatu brodnickiego.

Prace badawcze nad tym zespołem pozwoliły przybliżyć niuanse archiwistyki koś-

cielnej, która w swoich fundamentalnych zasadach odbiega nieco od tematyki archi-

poszyt w obw tekt.

akta luźne w  obwol. zast.

akta szyte w  obwol. zast.

akta szyte w  obwol. zast.

akta szyte w  obwol. zast.

akta szyte w  obwol. zast.

walnej ogólnej. Studium nad zasobem dało także okazję do szerszego wglądnięcia

w dzieje archiwum, co zaowocowało scaleniem idealnym i rekonstrukcją zespołu, któ-

re będą służyć historykom i wszystkim zainteresowanym dziejami tej części kraju.

.05.85-  .0.80-

.0.85-  .0.85- 6.0. 85-

0.0.86

.05.8

85

.0. 85

7..85 ..85

Analiza materiałów archiwalnych proweniencji parafialnej pozwoliła zweryfi-

kować stanowisko, że decentralizacja sieci archiwalnej kościelnej jest z różnych

względów  korzystna  i  użyteczna.  Wiadomo  bowiem,  że  Archiwum  Diecezjalne

]

w Pelplinie zostało częściowo spalone i rozproszone w czasie działań ostatniej

u

o

85

ochiae  .

.

o anno

wojny światowej. Gdyby w zasobie tegoż znajdowały się archiwalia brodnickie,

85 do  ok

u

odnickiej

uległyby  zniszczeniu  z  tamtymi.  Przechowywane  jednak  na  miejscu  w  Brodni-

ok

85 br

ochiae  85

]

]

cy  przetrwały,  choć  przez  ostatnie  lata  były  w  zapomnieniu.  Owszem,  niebez-

86 r

.80

85

85

pieczeństwa  dla  materiałów  archiwalnych  znajdujących  się  w  archiwach  para-

.0

o anno  parafii

o anno

u

u

fialnych są większe jeśli chodzi o zniszczenia naturalne, typu wilgoć, czy grzyby.

-go maja

]

sięga ochrzczonych

ok

ok

Czynnikiem negatywnym może być również brak wiedzy i zaniedbanie właścicieli

sięgi zmarłych parafii  atolickiej

odnickiej w r

]

odzonych parafii

tychże jednostek. W skali masowej jednak ubytki te można szacować jako incy-

odnickiej powiatu

-k

8

. [K

o

zmarłych  85

sięga małżeństw parafii

dentalne, natomiast straty w wyniku burzliwych wydarzeń dziejowych archiwów

odnicy

odnicy od  .05.

85

u

scentralizowanych, mają charakter ogólny i nieodwracalny.

ochiae Strasburgen[sis] pr

ochiae Strasburgensis pr . [K

ragment k

sięga  ok

sięga ur odnickiej w r

odnickiej w r

Reasumując, wyrażę kolejny raz nadzieję, że moja praca stanowi naukową od-

Akta cywilne małżeństwa  gminy br michałowskiego w departamencie  bydgoskim od  ostatniego kwietnia  w Br

[F rzymsk w Br do

Consignatio Babtisatorum  par anno  w parafii br

Consignatio Mortuorum par Strasburgensis pr [K w r

Consignatio natorum par Strasburgensis pr [ K br

Consignatio copulatorum  par 85 br

powiedź na stawiane od dawna przez archiwistów kościelnych i świeckich postu-

30

31

32

33

34

35

laty dotyczące konieczności opracowania zasobów archiwów parafialnych.

75

WYKAZ WAŻNIEJSZYCH SKRÓTÓW

ABMK – Archiwa Biblioteki i Muzea Kościelne

ADP – Archiwum Diecezjalne w Pelplinie

ADT – Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej, Parafia p.w. Świętej Katarzyny

Aleksandryjskiej w Brodnicy

ApB – Archiwum parafii farnej pod wezwaniem świętej Katarzyny Aleksandryjskiej

w Brodnicy

APT – Archiwum Państwowe w Toruniu

b. sygn. – bez sygnatury

f. opis. – forma opisowa

form. – formularz

kan. – kanon

KPK  – Codex Iuris Canonici auctoritate Ioannis Pauli pp. II promulgates. Kodeks Prawa

Kanonicznego, przekład polski zatwierdzony przez Konferencję Episkopatu Polski,

Poznań 98

łac. – język łaciński

mpis – maszynopis

niem. – język niemiecki

obwol. zast. – obwoluta zastępcza

pol. – język polski

renow. – księga po gruntownej renowacji, karty pokryte warstwą nowego papieru

i połączone w oprawę sztywną w kolorze bordowym

Schematyzm 98  – Diecezja chełmińska. Zarys historyczno-statystyczny,

oprac. P. Czaplewski, T. Glemma, A. Mańkowski, P. Panske, Pelplin 98

TNT – Towarzystwo Naukowe w Toruniu

uszk. biol. – uszkodzenia biologiczne

uszk. mech. – uszkodzenia mechaniczne

Wiz. 67  – Visitationes Ecclesiarum dioecesis Culmensis et Pomesaniae Andrea

Leszczyński episcopo a. 1647 factae, wyd. W. Pobłocki, Toruń 900 (Fontes TNT, )

Wiz. 667  – Visitationes episcopatus Culmensis Andrea Olszowski episcopo

a. 1667-1672 factae, wyd. B. Czapla, Toruń 90-906 (Fontes TNT, 6-0)

Wiz. 706 – ADP, Wizytacja biskupa Teodora Potockiego. 706, sygn. C

Wiz. 7 – ADP, Wizytacja biskupa Feliksa Kretkowskiego. 7-70, sygn. C 8

Wiz. 785 – ADP, Wizytacja biskupa Karola Hohenzolerna. 785-79, sygn. C 69

76

BIBLIOGRAFIA

I. ŹRÓDŁA RĘKOPIŚMIENNE

A. Archiwum Diecezjalne w Pelplinie (ADP)

Wizytacja biskupa Teodora Potockiego, 706, sygn. C

Wizytacja generalna biskupa Wojciecha Leskiego, 79, sygn. C 5

Wizytacja biskupa Karola Hohenzolerna, 785-79, sygn. C 69

Wizytacja biskupa Feliksa Kretkowskiego, 7-70, sygn. C 8

B. Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej (ADT)

Zespół archiwalny: Parafia pod wezwaniem Świętej Katarzyny Aleksandryjskiej

w Brodnicy, sygn. AA00-AA0; AD00-AD00; AE00-AE005, AH00

C. Archiwum parafii farnej pod wezwaniem świętej Katarzyny Aleksandryjskiej

w Brodnicy nad Drwęcą (ApB)

Całość zasobu, [b. sygn.]

D. Archiwum Państwowe w Toruniu (APT)

Zespół archiwalny: Parafia rzymsko-katolicka w Brodnicy, sygn. -5

II. ŹRÓDŁA DRUKOWANE

Codex diplomaticus Prussicus. Urkunden-Sammlung zur älteren Geschichte Preussens,

hrsg. v. J. Voigt, Bd. -6, Königsberg 86-86.

Codex diplomaticus Warmiensis oder Regesten und Urkunden zur Geschichte Ermlands,

hrsg. v. C. P. Woelky u. J.M. Saage, Bd. -, Mainz-Braunsberg 860-95.

Constitutiones synodales necnon ordinations dioecesis Culmensis a saec. XV-XVII,

wyd. A. Mańkowski, Toruń 99.

Constitutiones synodales Warmiensis, Sambiensis, Pomesanienses, Culmenses,

hrsg. v. F. Hipler, Brunsbergae 899.

Diariusz Sejmu Czteroletniego (sesje 98-198 i 327), sesja 9, text/html,

[w:] Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa, www.wbc.poznan.pl:995, oprac. R. T. Prinke,

A. Królczyk, Kórnik 005.

Diecezja chełmińska. Zarys historyczno-statystyczny, oprac. P. Czaplewski, T. Glemma,

A. Mańkowski, P. Panske, Pelplin 98.

Diecezja chełmińska. Zarys historyczno-statystyczny, Pelplin 96.

Kalinowski J.,  Komunikat Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej, „Toruńskie

Wiadomości Kościelne”, 00, nr -, z. 0, s. 6-7.

List okólny Papieskiej Komisji ds. Dziedzictwa Kulturowego Kościoła z dnia 7 II 1997

na temat pastoralnej funkcji archiwów kościelnych ( streszczenie), oprac. J. Śrutwa,

„Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” [dalej „ABMK”], t. 70 (998), s. -7.

Lustracja województw malborskiego i chełmińskiego 1565, wyd. S. Hoszowski, Gdańsk 96.

Lustracja województw Prus Królewskich 1624, wyd. S. Hoszowski, Gdańsk 967.

Lustracja województw Prus Królewskich 1765, t. :  Województwo chełmińskie,

Cz. :  Ziemia michałowska, wyd. J. Dygdała, Toruń 007.

Mały Rocznik Statystyczny 1922, Warszawa 99.

Mały Rocznik Statystyczny 1939, Warszawa 99.

Opis Królewszczyzn w województwach chełmińskim, malborskim i pomorskim

w 1664 r., wyd. J. Paczkowski, Toruń 98 (Fontes TNT, 76).

Peter von Dusburg, Chronicon terrae Prusiae,  hrsg. v. M. Toeppen, [w:]  Scriptores Rerum

Prussicarum. Die Geschichtsquellen der preussischen Vorzeit bis zum Untergange

der Ordensherrschaft, hrsg. v. T. Hirsch, M. Toeppen, E. Strehlke. Bd. , Leipzig 86.

77

Plehn H.,  Geschichte des Kreises Strasburg in Westpreussen, Leipzig 900.

Pomerellisches Urkundenbuch,  hrsg. v.  M.   Perlbach, Danzig 88.

Preussisches Urkundenbuch, Bd. -6, Königsberg 88-Marburg/L. 986.

Spis kościołów i duchowieństwa diecezji chełmińskiej na rok 1949, Pelplin 99.

Urkundenbuch des Bisthums Culm, Bd. -, bearb. V. C. P. Woelky, Danzig 885-887.

Urkundenbuch zur Geschichte des vormaligen Bisthums Pomesanien,   hrsg. v. H. Cramer,

Marienwerder 887.

Visitationes Ecclesiarum dioecesis Culmensis et Pomesaniae Andrea Leszczyński

episcopo a. 1647 factae, wyd. W. Pobłocki, Toruń 900 (Fontes TNT, ).

Visitationes episcopatus Culmensis Andrea Olszowski episcopo a. 1667-1672 factae,

wyd. B. Czapla, Toruń 90-906 (Fontes TNT, 6-0).

Wykaz dekanatów i parafii z 1641 roku, Toruń 99 (Fontes TNT, ).

Zielińska-Melkowska K.,  Przywilej chełmiński 1233 i 1251, [w:]  Teksty pomników prawa

chełmińskiego w przekładach polskich, red. Z. Zdrójkowski, Toruń 986.

III. OPRACOWANIA

Abraham W.,  Ustawodawstwo kościelne o archiwach, „Archeion”, t.  (98), s. 5-65.

Aleksandrowicz P . ,  Z działalności organizacji młodzieżowych w powiecie brodnickim

(1945-1948), [w:]  Szkice brodnickie, red. S. Bilski, t. , Brodnica-Toruń 988, s. 67-76.

Archiwum Państwowe w Olsztynie. Informator o zasobie archiwalnym,

oprac. M. T. Korejwo, Olsztyn 007.

Arnold S.,  Słownik geograficzny państwa polskiego i ziem historycznie z Polską

związanych, t. , z. 7, Warszawa 9.

Aubert R.,  Wprowadzenie do historii Kościoła, [w:] J. Danielou, H. I. Marrou,  Historia

Kościoła, przeł. M. Tarnowska, t. , Warszawa 98, s. 5-6.

Bachulski A.,  Wskazówki bibliograficzne przy porządkowaniu archiwów parafialnych,

„Ateneum Kapłańskie”, R. , t. 6 (95).

Bagieński W.,  Archiwum parafialne i materiały dotyczące spraw kościelnych w aktach

miejskich Piaseczna, Warszawa 990.

Bagieński W.,  Archiwum parafialne Piaseczno, „Archeion”, t. 88 (990), s. 6-86.

Bańkowska P.,  Porządkowanie archiwaliów prywatnych, „Archeion”, t. 9/0 (95), s. 9-6.

Bielicki J.,  Przewodnik kościelny dla parafii brodnickiej na rok 1930, Brodnica 99.

Biernat A.,  Księgi metrykalne w archiwach państwowych, „ABMK”, t. 75 (00), s. 66-75.

Bilski S.,  Moje powroty do lat minionych,  [w:]  Szkice brodnickie, red. K. Grążawski, t. , Brodnica 99, s. -57.

Bilski S.,  Region brodnicki. Historia, zabytki, krajobraz, Toruń 885.

Bilski S., Schuetz B.,  Szlakiem miejsc pamięci regionu brodnickiego,

[w:]  Szkice brodnickie, red. S. Bilski, t. , Brodnica-Toruń 988, s. -65.

Bilski S.,  Słownik biograficzny regionu brodnickiego, Brodnica-Toruń 99.

Biskup M.,  Parafie w państwie krzyżackim, [w:]  Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach.

Podziały administracyjne i kościelne od XIII do XVI w. , red. Z. H. Nowak, Toruń 000, s. 8-9.

Biskup M.,  Uwagi o problemie osadnictwa i sieci parafialnej w Prusach Krzyżackich

w wiekach XIV i XV, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, 98, nr -, s. 99-7.

Bobowski K.,  Dawne pieczęcie na Pomorzu Zachodnim, Szczecin 989.

Bogusławska M.,  Brodnica. Zarys historii miasta, Nowe Miasto 9.

Brodnica siedem wieków miasta, red. J. Dygdała, Brodnica 998.

Budzyński Z.,  Nieznane spisy dekanalne eparchii lwowskiej jako źródła do dziejów

pogranicza polsko-ruskiego w drugiej połowie XVIII w. ,  [w:]  Historia, archiwistyka, lu-

dzie. Księga pamiątkowa w pięćdziesiątą rocznicę powołania Archiwum Państwowego

w Rzeszowie, red. J. Basta, G. Zamoyski, Warszawa-Rzeszów 000, s. 9-56.

Chrzanowski T.,  Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. , z. , Warszawa 97.

Dąbrowski K.,  Znaczenie metryk kościelnych do badań naukowych,

„Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie”, t. 5 (90), s. 67-8.

78

Degen R.,  Witryna internetowa archiwum, wizytówka czy element informacji archiwal-

nej, [w:]  Historyk, archiwista, komputer. Historyk a nowoczesny system informacji archi-

walnej. Materiały z konferencji, Toruń 10 i 11 kwietnia 2003 roku, red. R. Degen,

H. Robótka, Toruń 00, s. 9-0.

Dębowska M.,  Stan badań nad archiwami parafialnymi, „ABMK”, t. 75 (00), s. -9.

Dębowska M.,  Archiwa Kościoła katolickiego w Polsce.  Informator, Kielce 00.

Dębowska M.,  Poszanowanie zasady przynależności zespołowej w archiwach Kościoła

katolickiego w Polsce – problem rzeczywisty czy wydumany, „Archiva Ecclesiastica”,

005, nr , s. 5-.

Dębowska M.,  Stan badań nad kancelariami parafialnymi, „Archiva Ecclesiastica”, 007,

nr , s. 7-8.

Diecezja toruńska. Historia i teraźniejszość, t. :  Dekanat brodnicki, red. S. Kardasz,

Toruń 998.

Dobrowolski K.,  Znaczenie metryk kościelnych do badań naukowych,

„Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie”, t. 5 (90), s. 90-0.

Dudziński P.,  Alfabet heraldyczny, Warszawa 999.

Dudziński P.,  Współczesna heraldyka i zwyczaje heraldyczne w kościołach

chrześcijańskich, t. -, Warszawa 007.

Dygdała B.,  Struktury parafialne diecezji chełmińskiej w XVII-XVIII wieku,

„Rocznik TNT”, R. 9 (009), z. .

Dymmel P., H erby kapituł w „Klejnotach” Jana Długosza, [w:]  Polska heraldyka kościelna.

Stan i perspektywy badań, red. K. Skupieński, A. Weiss, Warszawa 00, s. 97-0.

Fankidejski J.,  Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej diecezji chełmińskiej, Pelplin 880.

Figarski L.,  Projekt wzoru sporządzania inwentarza kościelnego i beneficjalnego,

„ABMK”, t.  (959-960), z. , s. 6-.

Frydrychowicz R.,  Brodnica, [w:]  Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych

krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, t. -, Warszawa 880-90.

Frydrychowicz R.,  Chwała Najświętszej Maryi Panny w diecezji chełmińskiej,

Cz. :  Kościoły i kaplice pod wezwaniem N.M.P., Pelplin 96.

Gieysztorowa I.,  Badania demograficzne na podstawie metryk parafialnych, „Kwartalnik

Historii Kultury Materialnej” [dalej „KHKM”], t. 0 (96), nr -, s. 0-.

Gieysztorowa I.,  Od metryk do szacunków ludności, „KHKM”, t.  (96), nr , s. 8-98.

Glemma T.,  Dzieje diecezji chełmińskiej. Pomorze Polskie, t.  (9), s. 8-.

Glemma T.,  Historiografia diecezji chełmińskiej aż po rok 1821, Kraków 96.

Grążawski K.,  Zabytki Brodnicy i okolic, Brodnica 99.

Grążawski P. J.,  Kościół i klasztor o. o. reformatów w Brodnicy na Pomorzu 1751-1845,

Kraków 959.

Grelcz J.,  Archiwa parafialne w Niemczech, „ABMK”, t. 75 (00), s. 79-85.

Gromnicki T.,  Świętopietrze w Polsce,  Kraków 908.

Grygier T.,  Wartościowanie materiałów archiwalnych. Uwagi dla potrzeb administracji

i archiwistyki kościelnej, „ABMK”, t.  (966), s. 5-5.

Grygier T.,  Z zagadnień archiwistyki kościelnej na przykładzie archiwum parafialnego,

„ABMK”, t.  (97), s. 5-50.

Gumowski M.,  Sfragistyka polska,  [w:]  Sfragistyka, red. M. Gumowski, M. Haisig,

S. Mikucki, Warszawa 960, s. 7-7.

Hlebionek M.,  Archiwum parafialne w Gietrzwałdzie do 1890 roku, „Archiwista Polski”,

t. 6 (00), nr , s. 68-85.

Jougan A ., Kancelaria parafialna, czyli zbiór przepisów kościelnych i państwowych

dla urzędów parafialnych, Lwów 9.

Kaczmarczyk K.,  Znaczenie archiwów klasztornych dla historii kultury duchowej

i materialnej w Polsce, „Ateneum Kapłańskie”, R. , t. 7, (96), z. (), s. 99-0.

Karczowa H.,  Rozwój form kancelaryjnych i współczesne rodzaje dokumentów archiwal-

nych. Dokumentacja wizualna i audialna (fotografie, filmy, nagrania), Toruń 979.

Kopiec J.,  Archiwa parafialne w diecezji opolskiej, „ABMK”, t. 75 (00), s. 6.

Kopiec J.,  Funkcje archiwum kościelnego, „Wiadomości Urzędowe Diecezji Opolskiej”,

t.  (989), nr 9, s. 6-6.

79

Kowalczyk J.,  Wartość źródłowa metryk parafii Serniki (pow. Lubartów) z lat 1697-1865,

„Przeszłość Demograficzna Polski”, t.  (970), s. 6-.

Kowalewski W.,  Znaczenie archiwów parafialnych w badaniach nad dziejami

przedrozbiorowymi, „ABMK”, t. 75 (00), s. 9-65.

Kracik J.,  Kroniki parafialne wczoraj i dziś, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne”, 978,

nr 5-6, z. , s. 7-78.

Krukowski S.,  Przyczynek do roli archiwów kościelnych w badaniach regionalnych,

„Rocznik Łódzki”, t.  (96), s. 5-6.

Kufel R. R.,  Kancelaria, registratura i archiwum parafialne na ziemiach polskich od XII

do początku XXI wieku, Zielona Góra 005.

Kujawski W.,  Zabezpieczanie archiwów parafialnych na przykładzie diecezji włocławskiej,

„ABMK”, t. 75 (00), s. 5-60.

Kujot S.,  Kto założył parafie w dzisiejszej diecezji chełmińskiej, „Zapiski Towarzystwa

Naukowego w Toruniu”, R. 9/0 (90/90).

Kumor B.,  Jeszcze raz o początkach organizacji parafialnej na ziemiach polskich,

„Rocznik Teologiczno-Kanoniczny”, t. 8 (96), s. 05-.

Kumor B.,  Metryki parafialne w archiwum diecezjalnym, „KHKM”, t.  (966), nr , s. 60-50.

Kumor B.,  Początki organizacji parafialnej na ziemiach polskich, „Rocznik Teologiczno-

Kanoniczny”, t. 5 (958), z. , s. 0-5.

Kumor B.,  Projekt statutu, regulaminu archiwum parafialnego w diecezji tarnowskie j,

„ABMK”, t.  (96), s. 7-.

Kurpas J.,  Początki ksiąg metrykalnych, „ABMK”, t.  (96), s. 5-9.

Kwiatkowska W.,  Kancelaria Ewangelickiego Kościoła Unijnego w Prusach Zachodnich

w latach 1817-1920 i pozostałe po niej akta, Toruń 006.

Kwolek J.,  Naukowa organizacja archiwów diecezjalnych, „Przegląd Teologiczny”,

t.  (90), s. -9.

Librowski S.,  Aktualny stan udostępniania zasobu przechowywanego w archiwach

kościelnych, „ABMK”, t. 8 (97), s. 5-9.

Librowski S.,  Archiwa Kościoła Katolickiego w Polsce, [w:]  Encyklopedia Katolicka,

red. T. Gryglewicz, t. , Lublin 985, kol. 877-886.

Librowski S.,  Dotychczasowe osiągnięcia w dziedzinie reformy organizacyjnej archiwów

kościelnych w Polsce, „ABMK”, t.  (96), s. -.

Librowski S.,  Podejmowanie i załatwianie kwerend w archiwach kościelnych, „ABMK”,

t. 7 (97), s. 5-55.

Librowski S.,  Projekt statutu archiwum diecezjalnego, „ABMK”, t.  (959-960), s. -8.

Librowski S.,  Stan i potrzeby archiwów kościelnych oraz program pracy na najbliższy

okres, Lublin 959.

Librowski S.,  Zachowane kroniki parafialne z terenu diecezji włocławskiej z lat 1901-1939

oraz ich wartość jako źródła historycznego, „ABMK”, t. 8 (969), s. 5-6.

Liedtke A.,  Archiwa diecezji chełmińskiej, „Zeszyty TNT”, t.  (97), z. -, s. 0-05.

Liedtke A.,  Archiwa kościelne na Pomorzu ich stan i potrzeby, „Zeszyty TNT”,

t.  (99-5), s. 8-5.

Lorentz E.,  Fara w Brodnicy – problem stylu, [w:]  Sztuka Torunia i ziemi chełmińskiej

1233-1815, Warszawa-Poznań-Toruń 986, s. 9-.

Lorkowski Z.,  Kościół katolicki w powiecie brodnickim w okresie II wojny światowej,

Brodnica 986.

Łatak K.,  Archiwum klasztoru kanoników regularnych laterańskich w Krakowie,

[w:]  Historia, archiwistyka, informacja naukowa. Prace dedykowane profesorowi

Bohdanowi Ryszewskiemu, red. M. Świgoń, Olsztyn 009, s. 87-0.

Maciejko K.,  Wdrażanie normatywy archiwalnej Kodeksu Prawa Kanonicznego

w polskich archiwach kościelnych na przykładzie archiwów diecezjalnych w Olsztynie,

Pelplinie i Toruniu – próba oceny, „Archeion”, t. 0 (00), s. 6-5.

Majewski D.,  Prezentacja zespołu akt metrykalnych w Archiwum Diecezjalnym w Płocku,

„Archiva Ecclesiastica”, 006, nr , s. 97-0.

Makora J.,  Archiwum parafialne w Jarosławiu, „ABMK”, t.  (980), s. 7-6.

80

Mandziuk J.,  Zbiór tłoków pieczętnych biskupów włocławskich w Archiwum

Archidiecezjalnym we Wrocławiu, Lublin 976.

Mańkowski A.,  Doering Jan, [w:]  Polski Słownik Biograficzny, t. 5, Kraków 99-96, s. 78.

Misztal H.,  Sytuacja prawna archiwum parafialnego, „ABMK”, t. 75 (00), s. 77-9.

Młynarski Z.,  Losy zasobu Archiwum Diecezjalnego w Siedlcach, „ABMK”, t. , (97),

s. 55-60.

Mross H.,  Słownik biograficzny kapłanów Diecezji Chełmińskiej wyświęconych w latach

1821-1920,   Pelplin 995.

Nadolny A.,  Archiwum diecezjalne w Pelplinie. Zarys dziejów i informacja o zasobie,

„Studia Pelplińskie”, t. 8/9 (990-99), s. 6-8.

Nadolny A.,  Granice diecezji chełmińskiej, „Studia Pelplińskie”, t. 6 (985), s. 5-5.

Pakulski J.,  Geneza pieczęci herbowych biskupów i arcybiskupów metropolii gnieźnień-

skiej, [w:]  Polska heraldyka kościelna: stan i perspektywy badań, red. K. Skupieński,

A. Weiss, Warszawa 00.

Pamiętnik 50-letniej rocznicy istnienia Towarzystw Śpiewaczego św. Cecylii w Brodnicy

i poświęcenia sztandaru w dniu 3 sierpnia 1930  (1880-1930), Brodnica 90.

Panfil T.,  Emblematy a heraldyka kościelna, [w:]  Polska heraldyka kościelna. Stan

i perspektywy badań, red. K. Skupieński, A. Weiss, Warszawa 00, s. -5.

Patter J.,  Dopływy materiałów archiwalnych z placówek terenowych do archiwów

diecezjalnych, „ABMK”, t. 6 (99), s. 5.

Pawłowska A.,  Zasady porządkowania i przechowywania zasobów archiwów parafialnych

i problemy wynikające z praktyki i ochrony archiwaliów, „ABMK”, t. 75 (00), s. 0-09.

Podlaszewski S.,  Archiwum parafialne, „Miesięcznik Diecezji Chełmińskiej”, t. 77

(9), nr 56, s. 90-9.

Polska heraldyka kościelna, stan i perspektywy badań, red. K. Skupieński, A. Weiss,

Warszawa 00.

Polska heraldyka kościelna. Tradycja i współczesność. Konferencja naukowa, 11 grudnia

2006 roku, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, Wydział Nauk

Historycznych i Społecznych, Instytut Nauk Historycznych, Katedra Nauk Pomocniczych,

red. K. Łatak, P. Dudziński, Kraków-Kamień 007.

Powierski J.,  Studia nad początkami miasta Brodnicy w świetle źródeł pisanych,

[w:]  Szkice brodnickie, red. K. Grążawski, t. , Brodnica 99, s. 7-5.

Radzimiński A.,  Wokół początków diecezji chełmińskie j, „Zapiski Historyczne”,

t. 6 (996), z. -.

Robótka H., Ryszewski B., Tomczak A.,  Archiwistyka, Warszawa 989.

Rozynkowski W.,  Powstanie i rozwój sieci parafialnej w diecezji chełmińskiej

w czasach panowania zakonu krzyżackiego, Toruń 000.

Rozynkowski W., Uwagi  o początkach organizacji archiprezbiteralnej (dekanalnej)

w diecezji chełmińskiej, „Studia Pelplińskie”, t. 7 (998).

Rozynkowski W.,  Wielkość uposażenia w ziemię średniowiecznych kościołów parafial-

nych w diecezji chełmińskiej, [w:]  Gospodarka-Społeczeństwo-Ustrój. Studia dedykowa-

ne Profesorowi Stefanowi Cackowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin i czterdzie-

stą piątą rocznicę pracy naukowej, red. K. Mikulski, Toruń 997, s. 7-8.

Różański M.,  Archiwum parafialne w Tomaszowie Mazowieckim, „ABMK”, t. 75 (00),

s. -9.

Rybus H.,  Archiwum kościoła w Łasku, Ateneum Kapłańskie, t.  (99), s. 9-96.

Skrzyniarz R.,  Księgozbiór parafialny w  Bielinach według wizytacji z 1738 roku,

„ABMK”, t. 7 (00), s. 5-8.

Skrzyniarz R.,  Archiwum Diecezjalne w Kielcach (ADK), „Archiva Ecclesiastica”, 007,

nr , s. 7-.

Sobieszczyk J.,  Mieszczaństwo średniowiecznej Brodnicy,  [w:]  Szkice brodnickie,

red. K. Grążawski, t. , Brodnica 99, s. 7-55.

Stażewski M.,  Niemiecka polityka archiwalna na ziemiach polskich włączonych

do Rzeszy 1939-1945, Warszawa-Łódź 99.

Stępniak F.,  Archiwa parafialne dekanatu lubelskiego, „ABMK”, t. 9 (966), s. -56.

8

Strzyżewski W.,  Herby osobiste biskupów i opatów a herby diecezji i opactw na Śląsku

i w ziemi lubuskiej, [w:]  Polska heraldyka kościelna. Stan i perspektywy badań,

red. K. Skupieński, A. Weiss, Warszawa 00, s. 89-96.

Sułowski Z.,  O potrzebie rejestracji metryk kościelnych, „ABMK”, t. 5 (96), s. 7-.

Szews J.,  Filomaci brodniccy, [w:]  Szkice brodnickie, red. S. Bilski, t. ,

Brodnica-Toruń 988, s. 87-00.

Szkice brodnickie, t. , red. S. Bilski, Brodnica-Toruń 988; t. , red. K. Grążawski,

Brodnica 99; t. , red. K. Grążawski, Brodnica 006.

Szkutnik P.,  Wartość źródłowa akt dziekańskich z XIX wieku na przykładzie akt dziekana

Brzeźnickiego, „ABMK”, t. 9 (00), s. 87-07.

Szmeichel S.,  Dzieje parafii pod wezwaniem św. Katarzyny w Brodnicy, Lublin 98,

mpis. pracy magisterskiej w bibliotece ADP.

Szołdarski W.,  Czy proboszcz, nie będący zawodowym historykiem, może co zdziałać

dla historii swej parafii? , „Ateneum Kapłańskie”, R. , t. 8 (96), s. 0-.

Szołdarski W.,  W sprawie archiwum i kroniki parafialnej, „Kronika Diecezji

Sandomierskiej”, R.  (950), nr , s. 80-8.

Szulist W.,  Archiwa parafialne a dzieje życia religijnego, „ABMK”, t. 6 (97), s. 7-86.

Szymański J.,  Archiwum i biblioteka parafialna w Wojniczu, „ABMK”, t.  (96), z. -,

s. 67-76.

Śrutwa J., Wprowadzenie [do sympozjum: Problemy archiwów parafialnych

i klasztornych z 9-0 września 000], „ABMK”, t. 75 (00), s. 9.

Tandecki J.,  Cechy rzemieślnicze w Brodnicy. Zarys dziejów na tle porównawczym,

Brodnica-Toruń 997.

Tokarz W.,  W sprawie archiwów parafialnych i klasztornych, „Ateneum Kapłańskie”,

R. , t. 7 (96), s. 0-05.

Tomczak A.,  Zarys dziejów archiwów polskich, Toruń 98 [Dot. archiwów kościelnych

– s. 70-78, 8-, 6-9, 55-58, 7-75].

Turowski S.,  Mniejszość niemiecka na terenie miasta i powiatu brodnickiego w wlatach

1920-1939, [w:]  Szkice brodnickie, red. S. Bilski, t. , Brodnica-Toruń 988, s. -8.

Weiss A.,  Archiwa kościelne w „Codex Iuris Canonici” papieża Jana Pawła II, „Roczniki

Teologiczno-Kanoniczne”, t.  (986), z. , s. .

Weiss A.,  Archiwa parafialne w archidiecezji poznańskiej na przykładzie Wolsztyna,

„ABMK”, t. 75 (00), s. 09-.

Weiss A.,  Heraldyka kościelna, [w:]  Encyklopedia Katolicka, red. J. Walkusz, t. 6,

Lublin 99, s. 75.

Weiss A.,  Stan badań nad heraldyką kościelną, [w:]  Polska heraldyka kościelna.

Stan i perspektywy badań, red. K. Skupieński, A. Weiss, Warszawa 00, s. 9-6.

Wejman G.,  Zarys historii archiwum kościelnego w Kamieniu Pomorskim, „ABMK”,

t. 7 (00), s. 57-7.

Wilczyński L.,  Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu, „Archiva Ecclesiastica”, 00,

nr , s. 7-7.

Wolnicki P.,  Dziewiętnastowieczne akta wizytacji dziekańskich, na przykładzie dekanatu

radomszczańskiego, „ABMK”, t. 9 (00), s. 0-65.

Wolnicki P.,  Kancelarie dziekańskie w Królestwie Polskim, „Archeion”, t. 09 (006),

s. 59-79.

Wultański J.,  Kościół ewangelicki w Brodnicy, Brodnica 995.

Wultański J.,  Stowarzyszenia katolickie.  Ziemia chełmińska, t.  (99), s. -9.

Wultański J . ,  Śladami dawnej Brodnicy, Brodnica 995.

Wyczawski H. E.,  Polskie archiwa kościelne, [w:]  Księga tysiąclecia katolicyzmu w Polsce,

red. P. Kałwa, M. Rechowicz, cz. , Lublin 969, s. 57-0.

Wyczawski H. E.,  Przygotowanie do studiów w archiwach kościelnych,

Kalwaria Zebrzydowska 989.

Zahajkiewicz M.,  Archiwa kościelne ich znaczenie i zadania, „ABMK”, t. 58 (989), s. 7-.

Zahajkiewicz M.,  Funkcje i znaczenie biblioteki parafialnej lub klasztornej, „ABMK”,

t. 77 (00), s. 9-8.

8

Zahajkiewicz M.,  Kancelaria i archiwum kościelne, wzajemne relacje z uwzględnieniem

warunków polskich, „ABMK”, t. 6 (99), s. -.

Zahajkiewicz M.,  Polskie archiwa kościelne – liczące się zasoby i obiekt zainteresowań

badawczych, „ABMK”, t. 70 (998), s. -7.

Zatroskani o ślady przeszłości. Archiwista kościelny we współczesnej rzeczywistości,

red. J. Marecki, L. Rotter, Kraków 005.

Zawadzki W., Katolickie księgi metrykalne diecezji elbląskiej, „ABMK”, t. 8 (005),

s. 80 i nn.

Zawadzki W.,  Opis zasobu archiwalnego parafii w Kończewicach, „Rocznik Elbląski”,

t.  (009), s. -.

Zawadzki W.,  Troska archiwum diecezjalnego o archiwum parafialne na przykładzie

diecezji elbląskiej, „ABMK”, t. 75 (00), s. 69-77.

Zawadzki W.,  Zasoby archiwum parafii Mątowy Wielkie, „Studia Elbląskie”, t.  (00),

s. 55-8.

Zermann F.,  Kronika miasta Brodnicy,   przekł. i uwagi wstępne J. Wultański, Brodnica 008.

Zielińska T.,  Archiwa prywatne. Pojęcie, zakres gromadzenia, metody opracowania,

„Archeion”, t. 56 (97), s. 7-88,

Znamierowski A.,  Insygnia, symbole i herby polskie. Kompendium, Warszawa 00,

Związek J.,  Twórcy zespołów w archiwach kościelnych w Polsce, „Archiva Ecclesiastica”,

005, nr , s. 7-5.

8

Prace Historyczno-Archiwalne

Archiwum Państwowego w Olsztynie

. Karol Maciejko, Archiwum Kościelne w Brodnicy. Historia oraz analiza

zasobu na tle dziejów miasta i parafii farnej

Wydawca:

Archiwum Państwowe w Olsztynie

Recenzenci:

dr hab. Paweł Gut, ks. prof. dr hab. Kazimierz Łatak

Redakcja:

Marta Zbrzeźniak

Skład i opracowanie graficzne:

Ryszard Bogucki

Copyright © by Archiwum Państwowe w Olsztynie

Copyright © by Karol Maciejko

ISBN 978-8-98-0-9

8