Hilaria evangelica

S. Cyprian, Hilaria evangelica, Gotha 1719

[z katalogiem numizmatycznym oprac. przez Christiana Schlegelna]

Hilaria evangelica, oder theologisch–historischer Bericht vom andern evangelischen Jubel–Fest („Radości ewangelickie, albo teologiczno-historyczna relacja z drugiego ewangelickiego święta jubileuszowego”) luterańskiego teologa Ernsta Salomona Cypriana (1673–1745) dokumentuje przypadające na 31 października 1717 r. obchody dwusetnej rocznicy wystąpienia Marcina Lutra w Wittenberdze. Publikacja dedykowana Fryderykowi II, księciu Sachsen – Gotha (taka uproszczona tytulatura figuruje na ilustracji poprzedzającej dedykację. W samej dedykacji zastosowano pełną tytulaturę. W egzemplarzu APO brak wspomnianej ilustracji i dedykacji), ukazała się w 1719 r. w Gotha (Turyngia), gdzie na zamku Friedenstein E. S. Cyprian pełnił funkcję bibliotekarza. Podzielona jest na trzy części, które nie posiadają ciągłej numeracji stron. Pierwsza obok apologii reformacji i wyłożenia ewangelickiej nauki o pochodzeniu instytucji papiestwa (s. 3–176) zawiera w 130 rozdziałach informacje i materiały dotyczące celebracji jubileuszu w różnych miejscach Europy, w tym osobno (sic) w Polsce (rozdz. 101, s. 878–879), Gdańsku (rozdz. 102, s. 879–886), Toruniu (rozdz. 103, s. 887) i Malborku (rozdz. 104, s. 887–890). Autor opatrzył tą część dodatkiem (s. 177–190), w którym przytacza dokumenty historyczne, mające uzasadniać jego poglądy. Dodatek zawiera nadto wiersz o soborze trydenckim (s. 183–185), którego autorem jest kardynał Jean du Bellay (1498–1560), biskup Bordeaux, odznaczający się tolerancyjną i ugodową postawą względem protestantów.Wspomniane materiały obejmują m.in. zarządzenia dotyczące organizacji obchodów, sprawozdania z ich przebiegu, wykazy duchownych i nauczycieli szkolnych biorących w nich udział czy okolicznościowe utwory muzyczne. Na część drugą składają się głównie oracje wygłoszone z okazji jubileuszu. Część trzecia stanowi katalog monet i medalionów wypuszczonych z okazji dwusetlecia reformacji. Redaktorem katalogu jest Christian Schlegeln (1667–1722). Szczegółowemu opisowi numizmatów towarzyszy 12 tablic zawierających ich reprodukcje (na numizmatach wyobrażeni są m.in. Jan Hus, Luter, Katarzyna von Bora (małżonka Lutra) i Filip Melanchton.

Wersja zdigitalizowana: https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10328886?page=,1

Ryc. na s. 64 części I ukazuje w części dolnej epizody z życia M. Lutra: (od lewej) przybicie 95 tez w Wittenberdze (1517), spalenie tamże bulli Leona X Exsurge Domine (1520), ukrywanie się na zamku elektora saskiego Fryderyka III Mądrego w Wartburgu (1521–1522) – przyrównane przez rytownika do wygnania autora Apokalipsy na wyspę Patmos – oraz polemikę z papieżem, do którego reformator kieruje słowa: „Oto do ciebie należy pierwsze miejsce w czyśćcu!” (En tibi primus in purgatorio locus).

PRZEBIEG PRAC KONSERWATORSKICH

Opis księgi

Księga oprawiona była w bogato zdobioną skórę, dekorowaną ślepym tłoczeniem. Okładki wykonano z drewna. Oprawa pierwotnie wyposażona była w ozdobne mosiężne zapinki oraz guziki mocujące skórzane paski, na tylnej okładce. Blok książki szyty ręcznie na pięciu podwójnych sznurkach (wypukłe zwięzy), które zostały połączone z okładkami w taki sposób, że trzy sznurki zamocowane były od strony wewnętrznej oraz dwa od strony zewnętrznej desek. Krawędzie grzbietu zabezpieczone były uszytymi na płóciennym pasku kapitałkami. Składki składały się z dwóch bifoliów, przy czym ostatnia, zawierająca tablice ilustracyjne, liczyła pięć.

Druk wykonano w dwóch kolorach (czerń i czerwień), z zastosowaniem dekoracyjnej typografii oraz licznych ilustracji graficznych w technice miedziorytu.

Stan zachowania i opis zniszczeń

Księga zachowana w stanie destruktu.

• Księga niekompletna – po porównaniu z innym zachowanym egzemplarzem stwierdzono brak kart zawierających ilustracje graficzne; karty te zostały zapewne celowo wycięte.
• Deski okładek oraz wyklejki niemal doszczętnie zniszczone w wyniku żerowania owadów.
• Skóra oprawy osłabiona, z przetartym licem i licznymi uszkodzeniami mechanicznymi (ubytki, spękania), zabrudzeniami oraz plamami z białego wosku.
• Niezachowane: jeden guz mocujący i jedna kapitałka.
• Zachowane fragmenty płóciennych pasów międzyzwięźli, sznurki zwięzów osłabione.
• Blok książki silnie zdegradowany; pierwsze i ostatnie strony najbardziej zniszczone, z ubytkami, rozdarciami i osłabioną strukturą papieru. Wszystkie karty księgi, podobnie jak drewniane okładziny i skóra, posiadają liczne otwory  powstałe w wyniku żerowania owadów.

Prace konserwatorskie

W ramach przeprowadzonych prac konserwatorskich wykonano następujące czynności:

1. W celu zakonserwowania zdemontowano skórę oprawy, po czym dokładnie ją oczyszczono, usunięto plamy z białego wosku (przy użyciu skalpela parowego); wzmocniono i natłuszczono skórę; sklejono przedarcia i uzupełniono ubytki;
2. Nadpruto pierwsze i ostatnie, najbardziej zniszczone strony w celu przeprowadzenia ich pełnej konserwacji, ograniczono się jedynie do nich, aby uniknąć nadmiernego zwiększenia grubości bloku. Karty te umyto, uzupełniono ubytki masą papierową, wzmocniono poprzez dwustronny dublaż i wyprostowano;
3. Dosztukowano zwięzy w miejscach osłabionych lub utraconych i doszyto wcześniej zakonserwowane karty;
4. Wykonano nowe okładki ze sklejki drewnianej i zamocowano je, odtwarzając oryginalny sposób łączenia;
5.  Zrekonstruowano, na wzór zachowanej, brakującą kapitałkę;
6.  Zakonserwowaną skórą ponownie pokryto okładki;
7. Odtworzono skórzane paski zapinek oraz zrekonstruowano brakujący guzik na tylnej okładce. Zachowane mosiężne zapinki oraz guzik oczyszczono i zabezpieczono. Wszystkie elementy ponownie zamontowano w oprawie.

Uwagi końcowe

Pomimo znacznych zniszczeń i niekompletności, księga zachowuje wysoką wartość historyczną jako przykład osiemnastowiecznego druku teologicznego oraz bogato zdobionej oprawy introligatorskiej. Przeprowadzone prace konserwatorskie miały na celu przede wszystkim zabezpieczenie substancji zabytkowej, stabilizację konstrukcji oraz odtworzenie czytelności formy oprawy przy zachowaniu zasad minimalnej ingerencji.